This article examines the rational credibility of two central claims of historic Christianity: the bodily resurrection of Jesus Christ and His deity. While acknowledging that these doctrines cannot be demonstrated with mathematically coercive certainty, the study argues that they remain intellectually defensible within a historically informed and philosophically responsible framework. Drawing upon the historical reliability of Scripture, contemporary resurrection scholarship, and arguments from the best explanation, the article contends that belief in the resurrection is supported by substantial historical evidence. The discussion also evaluates alternative naturalistic explanations and highlights their explanatory weaknesses. In addition, the article explores the theological and philosophical implications of Jesus’ claims about Himself, particularly in light of His miracles and resurrection. Interacting implicitly with modern skepticism and revisionist interpretations of Jesus, the study argues that Christian belief is neither irrational nor incompatible with serious historical inquiry. Although historical arguments cannot by themselves prove the full metaphysical claims of Nicene Christology, they provide significant rational support for the Christian confession that Jesus Christ is the incarnate Son of God and the risen Lord of history.

Introduction

Modern skepticism toward Christianity often assumes that belief in the resurrection and the deity of Christ is intellectually naïve, historically uninformed, or scientifically outdated. Yet the actual situation is far more complex. Serious scholars, philosophers, historians, and scientists continue to defend the historic Christian faith with substantial arguments and evidence.

The question is not whether Christianity has critics. It always has. The real question is whether belief in Jesus Christ as the risen Lord and incarnate Son of God can still be rationally defended in the modern world. I believe the answer is yes. This does not mean that the evidence for Christianity forces belief in a mathematically coercive way. Christianity is not a geometry theorem. Rational people can resist the evidence, reinterpret it, or dismiss it. Nevertheless, there are strong and cumulative reasons for believing that Jesus truly rose from the dead and that the New Testament is correct in identifying Him as divine.

The contrast between scholars such as C. S. Lewis and Rudolf Bultmann, or between N. T. Wright and Marcus Borg, demonstrates that the debate is not between intelligence and ignorance. Rather, it is a debate between competing interpretations of history, Scripture, and reality itself. Likewise, the exchanges between Gary Habermas (his student Michael R. Licona) and Bart D. Ehrman show that the resurrection remains one of the central intellectual controversies of our age.

Biblical Christians therefore need not feel intimidated by movements such as the Jesus Seminar or sensational popular works like The Da Vinci Code[1]. Christianity has faced criticism for two thousand years and continues to survive because its foundations are deeper than its critics often imagine.

The Historicity of the Resurrection

The Testimony of Scripture

The New Testament consistently teaches that Jesus physically died and bodily rose from the grave. The resurrection narratives are not presented as mystical symbols or poetic metaphors. They are described as historical events witnessed by real people. The Gospels portray Jesus eating with His disciples, inviting Thomas to touch His wounds, and appearing repeatedly after His crucifixion (Matt. 28:6; Mark 16:6; Luke 24:42–43; John 2:19–21; 20:27). If Scripture is historically reliable, then belief in the bodily resurrection of Jesus becomes rationally justified. The issue therefore cannot be reduced merely to theology. It also involves historical investigation.

The Argument from the Best Explanation

Contemporary resurrection scholarship, particularly the work of Gary Habermas and Michael Licona, frequently focuses on what are often called “minimal facts”—historical claims widely accepted even by many skeptical scholars.

Among these facts are the following:

1. Jesus’ tomb was found empty.

2. The disciples sincerely believed that Jesus rose from the dead.

3. First-century Judaism did not naturally expect an isolated resurrection in the middle of history.

4. The resurrection message spread rapidly despite severe persecution.

5. Many believers were willing to suffer and die because they genuinely believed Jesus had risen.

The question is simple: What best explains these facts?

Several alternative theories have been proposed over the centuries. Some argue that Jesus merely fainted and later revived. Others suggest that the disciples stole the body and fabricated the resurrection story. Still others argue that hallucinations or visionary experiences generated belief in the resurrection. Another common theory claims that the resurrection narratives evolved gradually over generations as legends developed. Yet each alternative explanation faces major historical and logical difficulties. The cumulative evidence still points most naturally toward the conclusion that the disciples encountered something extraordinary—something they interpreted as the bodily resurrection of Jesus Christ.

This does not mean that the resurrection can be “scientifically proven” in the strict modern sense. Historical reasoning does not function like laboratory experimentation. Instead, historians infer the best explanation from available evidence. And in that context, the resurrection remains a surprisingly powerful explanation.

The Limits of Historical Argumentation

At this point intellectual honesty is essential. Christian apologetics should not exaggerate its claims. First, eliminating rival explanations is not identical to conclusively proving the Christian explanation. Removing weak competitors does not automatically establish certainty. Second, resurrection arguments necessarily assume that miracles are at least possible. If one begins with the philosophical assumption that miracles cannot occur under any circumstances, then no amount of historical evidence will ever be sufficient. The debate therefore ultimately reaches the level of worldview and metaphysics. Third, historical evidence can establish probability and rational credibility, but it cannot produce absolute metaphysical certainty. Nevertheless, if miracles are possible, then the resurrection should be evaluated like any other historical claim: by examining the quality and quantity of evidence. In fact, there is arguably more evidence for the resurrection of Jesus than for many events accepted from the ancient world.

The Deity of Jesus Christ

The Scriptural Witness

The New Testament not only proclaims that Jesus rose from the dead; it also identifies Him as divine. Passages such as John 1:1, 18, John 20:28, Acts 20:28, Romans 9:5, 1 John 5:20, and Hebrews 1:8, Titus 2:13, 2 Peter 1:1 explicitly attribute deity to Christ. If the New Testament documents are historically reliable, then belief in the incarnation—the claim that God became man in Jesus Christ—is not irrational fantasy but a reasonable conclusion grounded in apostolic testimony.[2]

Jesus: Lord, Liar, Lunatic, Legend—or More?

One influential apologetic approach, developed in different forms by scholars such as Stephen T. Davis and famously popularized by C. S. Lewis,[3] argues that Jesus cannot easily be reduced to merely a moral teacher.

If Jesus truly claimed divine authority, then several possibilities emerge:

• He was lying.

• He was delusional.

• He was sincerely mistaken.

• He became the subject of later mythmaking.

• He was merely a spiritual guru.

• Or He truly was Lord.

The difficulty with reducing Jesus to a mere teacher is that His life, teachings, miracles, crucifixion, and resurrection claims resist simplistic explanations. The disciples did not merely preserve ethical sayings; they worshiped Him as risen Lord.

The resurrection becomes especially significant here. If God raised Jesus from the dead, then the resurrection functions as divine vindication of His identity and mission. It becomes difficult to argue that God would supernaturally validate a blasphemer, deceiver, or confused fanatic.

The Limits of Christological Proofs

Again, caution is necessary. Historical arguments alone cannot fully “prove” Nicene or Chalcedonian Christology as though one were solving a mathematical equation. The claim that Jesus is fully God and fully man is ultimately a theological and metaphysical claim grounded in revelation. Historical evidence can support it, illuminate it, and make it rationally credible, but it cannot mechanically compel assent. Still, the cumulative force of the evidence matters deeply.

Could a mere man perform the works attributed to Jesus? Could He conquer death? Would God empower someone fundamentally mistaken about His identity and mission? Does not the resurrection itself serve as God’s confirmation of Jesus’ claims? These questions do not create coercive proof, but they do create substantial rational weight in favor of historic Christian doctrine.

Conclusion

Christian faith is not blind irrationalism. Nor is it reducible to mere emotional comfort or cultural tradition. The historic Christian proclamation rests upon a convergence of Scriptural testimony, historical evidence, philosophical reflection, and existential power.

The resurrection and deity of Christ cannot be dismissed simply by appealing to modern skepticism. The intellectual foundations of Christianity remain remarkably resilient. Believers therefore need not retreat from serious scholarship or public debate. Christianity has always entered the marketplace of ideas—and it continues to stand there today. The central question remains the same as it was in the first century: Who is Jesus Christ?

Important Books

Habermas, Gary R., and Michael R. Licona. The Case for the Resurrection of Jesus. Grand Rapids, MI: Kregel Publications, 2004.

Bowman Jr., Robert M., and J. Ed Komoszewski. The Incarnate Christ and His Critics: A Biblical Defense. Grand Rapids, MI: Kregel Academic, 2024.

Strobel, Lee. The Case for Easter: A Journalist Investigates the Evidence for the Resurrection. Grand Rapids, MI: Zondervan, 2004.

Craig, William Lane. Reasonable Faith: Christian Truth and Apologetics. 3rd ed. Wheaton, IL: Crossway, 2008.

Wright, N. T. The Resurrection of the Son of God. Minneapolis, MN: Fortress Press, 2003.

Licona, Michael R. The Resurrection of Jesus: A New Historiographical Approach. Downers Grove, IL: IVP Academic, 2010.

Habermas, Gary R. On the Resurrection, Volume 1: Evidences. Nashville, TN: B&H Academic, 2024.

Allison, Dale C., Jr. The Resurrection of Jesus: Apologetics, Polemics, History. New York: T&T Clark, 2021.

Ladd, George Eldon. I Believe in the Resurrection of Jesus. Grand Rapids, MI: Eerdmans, 1975.

Lake, Kirsopp. The Historical Evidence for the Resurrection of Jesus Christ. Eugene, OR: Wipf and Stock, 2005.

Bauckham, Richard. Jesus and the Eyewitnesses: The Gospels as Eyewitness Testimony. 2nd ed. Grand Rapids, MI: Eerdmans, 2017.

Blomberg, Craig L. The Historical Reliability of the Gospels. 2nd ed. Downers Grove, IL: IVP Academic, 2007.

Blomberg, Craig L. The Historical Reliability of John’s Gospel: Issues and Commentary. Downers Grove, IL: IVP Academic, 2001.

Boyd, Gregory A., and Paul Rhodes Eddy. The Jesus Legend: A Case for the Historical Reliability of the Synoptic Jesus Tradition. Grand Rapids, MI: Baker Academic, 2007.

Allison, Dale C., Jr. The Historical Christ and the Theological Jesus. Grand Rapids, MI: Eerdmans, 2009.

Brown, Raymond E. The Death of the Messiah: From Gethsemane to the Grave. 2 vols. New York: Doubleday, 1994.

Meier, John P. A Marginal Jew: Rethinking the Historical Jesus. 5 vols. New Haven, CT: Yale University Press, 1991–2016.

Witherington III, Ben. The Christology of Jesus. Minneapolis, MN: Fortress Press, 1997.

Bauckham, Richard. Jesus and the God of Israel: God Crucified and Other Studies on the New Testament’s Christology of Divine Identity. Grand Rapids, MI: Eerdmans, 2008.

Hurtado, Larry W. Lord Jesus Christ: Devotion to Jesus in Earliest Christianity. Grand Rapids, MI: Eerdmans, 2003.

Harris, Murray J. Jesus as God: The New Testament Use of Theos in Reference to Jesus. Grand Rapids, MI: Baker Book House, 1992.

Bowman Jr., Robert M., and J. Ed Komoszewski. Putting Jesus in His Place: The Case for the Deity of Christ. Grand Rapids, MI: Kregel Publications, 2007.

Davis, Stephen T. Encountering Jesus: A Debate on Christology. Louisville, KY: Westminster John Knox Press, 1988.

Morris, Thomas V. The Logic of God Incarnate. Ithaca, NY: Cornell University Press, 1986.

Athanasius. On the Incarnation. Translated by John Behr. Yonkers, NY: St. Vladimir’s Seminary Press, 2011.

Lewis, C. S. Mere Christianity. New York: HarperOne, 2001.

Plantinga, Alvin. Warranted Christian Belief. New York: Oxford University Press, 2000.

Groothuis, Douglas. Christian Apologetics: A Comprehensive Case for Biblical Faith. 2nd ed. Downers Grove, IL: IVP Academic, 2022.

Koukl, Gregory. Tactics: A Game Plan for Discussing Your Christian Convictions. 2nd ed. Grand Rapids, MI: Zondervan, 2019.

Moreland, J. P. Scaling the Secular City: A Defense of Christianity. Grand Rapids, MI: Baker Academic, 1987.

Geisler, Norman L. Christian Apologetics. 2nd ed. Grand Rapids, MI: Baker Academic, 2013.

Craig, William Lane. Assessing the New Testament Evidence for the Historicity of the Resurrection of Jesus. Lewiston, NY: Edwin Mellen Press, 2002.

Ehrman, Bart D. How Jesus Became God: The Exaltation of a Jewish Preacher from Galilee. New York: HarperOne, 2014.

Bultmann, Rudolf. Jesus Christ and Mythology. New York: Scribner, 1958.

Borg, Marcus J. Jesus: A New Vision. San Francisco, CA: HarperSanFrancisco, 1987.

Crossan, John Dominic. The Historical Jesus: The Life of a Mediterranean Jewish Peasant. San Francisco, CA: HarperSanFrancisco, 1991.

Pagels, Elaine. Miracles and Wonder: The Historical Mystery of Jesus. New York: Dutton, 2025.

[1] I published a booklet on The Da Vinci Code 23 years ago. ዳ ቬንቺ ኮድ፤ ድርሳነ ጠበቢብ ወይስ ድርሳነ ባልቴት፤ (ጌጃ ሥነ ጽሑፍ አገልግሎት፤ 1995 ዓ.ም)።

[2] Robert M. Bowman Jr. and J. Ed Komoszewski, Putting Jesus in His Place: The Case for the Deity of Christ (Grand Rapids, MI: Kregel Publications, 2007). Robert M. Bowman Jr. and J. Ed Komoszewski, The Incarnate Christ and His Critics: A Biblical Defense (Grand Rapids, MI: Kregel Academic, 2024). Murray J. Harris, Jesus as God: The New Testament Use of Theos in Reference to Jesus (Grand Rapids, MI: Baker Book House, 1992). Richard Bauckham, God Crucified: Monotheism and Christology in the New Testament (Grand Rapids, MI: William B. Eerdmans Publishing Company, 1999). Richard Bauckham, Jesus and the God of Israel: God Crucified and Other Studies on the New Testament’s Christology of Divine Identity (Grand Rapids, MI: William B. Eerdmans Publishing Company, 2008). Larry W. Hurtado, Lord Jesus Christ: Devotion to Jesus in Earliest Christianity (Grand Rapids, MI: William B. Eerdmans Publishing Company, 2003). Larry W. Hurtado, How on Earth Did Jesus Become a God? Historical Questions about Earliest Devotion to Jesus (Grand Rapids, MI: William B. Eerdmans Publishing Company, 2005).

[3] C. S. Lewis, Mere Christianity (New York: HarperOne, 2001), 52–53. Stephen T. Davis, Christian Philosophical Theology (Oxford: Oxford University Press, 2006), 33–38. Stephen T. Davis, Logic and the Nature of God (Grand Rapids, MI: Eerdmans, 1983), 9–15.

በአንድ አጋጣሚ የተዋወቅሁት ኢትዮጵያዊ ጸሓፊ፣ ክርስቲያን የመሆኔ ጒዳይ ዐሳሰበው፣ አብሰለሰለው፡፡ “የትምህርት ንፋስ የነፈሰበት፣ ያውም በምዕራባውያኑ ሥርዐተ ትምህርት ተቀርጾ ያለፈ ሰው፣ ‘አማኒ[1] ነኝ ብሎ በኲራት ሲናገር’ መስማት ይዘገንናል። በአገራችን ዕለት በዕለት እየተጋጋመ በመሄድ ላይ ያለው ሃይማኖት፣ በምዕራቡ ዓለም አሻራው እየደበዘዘ ነው፡፡ በመከረኛዋ ኢትዮጵያ ከአፍላ ወደ አፍላ የሚንቀለቀለው የሃይማኖት ሰበካ፣ በምዕራቡ ዓለም ደብዛው እየጠፋ ነው፡፡ ምናልባትም በቅርቡ በመጥፋት ላይ እንደሚገኙት ብርቅዬ እንስሳት፣ ሙዝየም ሳይገባ አይቀርም፡፡ እኛ ዘንድ የሃይማኖት ሰባኪያን በወርቅ ሳሕን ቢበሉም፣ የምዕራብ አቻዎቻቸው ያጡ የነጡ ቊርንጮ ድኾች ናቸው፡፡ ይህ እውነት ለመሆኑ ከአንተ የተሻለ እማኝ ከወዴት አገኛለሁ? አስገራሚው ነገር የኢትዮጵያን የፕሮቴስታንት እምነት ጭስ እንዳፈነው ንብ ወዲህ ወዲያ የሚያካልቡት፣ እንደ ወልደ ጩፋና ወልደ ዳንሳ ያሉ ሰዎች ናቸው፡፡ “የእግዜር ጣት” እያሉ ሰዎችን የሚያሞኙበት ዘዴ፣ በምዕራቡ ዓለም ለመዝናኛ የሚቀርበውን “ትሪክ” (trick)፣ በሢሶ እንኳ የማሟላት ዐቅም የለውም፡፡

“በሠለጠነው ዓለም ቤተ እምነቶች ወደ ቤተ መዘክር እንዲያውም ወደ ቤተ ዳንኪራነት እየተቀየሩ ነው፡፡ በዐጭር አነጋገር ሳይንስ፣ ሥልጣኔና የሰዎች ንቃተ ኅሊና፣ እምነትን ከአፈ ታሪክም በከፋ መልኩ፣ ፋቡላ (የአውሬዎች ተረት) እያደረጉት ነው፡፡ ይህ እውነት በሆነበት ዐውድ፣ የአንተ ቢጤዎች፣ ‘በሀልዎተ እግዚአብሔር አምናለሁ!’፣ ‘ኢየሱስ ጌታ ነው!’ ምናምን ሲሉ፣ ሁለት ነገር በአእምሮዬ ጓዳ ይንከላወሳል።አንድም የዘመኑን መንፈስ በውል ያልተረዳችሁ፣ አለያም ለወቅቱ ፍልስፍና ቊብ የሌላችሁ ወይም ደግሞ የገሓዱን ዓለም ክዳችሁ፣ በራሳችሁ ሕልም ዓለም የምትዳክሩ መናኒያን ትመስሉኛላችሁ” አለ፡፡

በአንጻሩ እኔ፣ “በሀልዎተ እግዚአብሔር አለማመንህ ውል ያለው ነገር ነው፡፡ በተለያየ ሙያ ውስጥ ያሉ፣ በአምላክም ሆነ በልዕለ ተፈጥሯዊ ኀይል የማያምኑ በርካታ ሊቃውንት እንዳሉ ዐውቃለሁ።እንደ ወልደ ጩፋንና እንደ ወልደ ዳንሳ ያሉ ሰዎች፣ የቤተ ክርስቲያን ነቀርሳ መሆናቸውን እኔም እስማማለሁ፡፡ ግን እነዚህ ሰዎችም ሆኑ እነዚህን ሰዎች የሚከተሉ፣ ክርስትናን ሊወክሉ አይችሉም፡፡ ከክርስትና መሠረተ እምነት ጋር በመጻረር ለኾዳቸው ያደሩ ሰዎች፣ እንደ ናሙና መወሰዳቸው ተገቢ አልመሰለኝም፡፡ ይህ እንዳለ ሆኖ ግን፣ እንደ አንተ ሃይማኖትን እንደ ድንቊርና እንዲያውም የገሓዱን ዓለም የሚጻረር ቅዥት አድርጎ የሚመለከት ሰው ገጥሞኝ አያውቅም፡፡ ዐስተሳሰብህ በብዙ መስመር የሳተ ይመስለኛል!” አልሁ፡፡ ግለሰቡ በእኔ አማኒነት ከተደነቀው በላይ፣ እርሱ በአማኒነት ላይ ያለው ከደረጃ በታች ዕይታ፣ እኔን በብዙ አስደንቆኛል፡፡

“ለመሆኑ ስለአማኒነት፣ ይህ ዐይነቱ ዐስተሳሰብ እንዲኖርህ ያደረገህ፣ በአንጻሩ በኢአማኒነትህ ላይ በዚህ መጠን እንድትጓደድ ምክንያት የሆነህ ምንድን ነው?” አልሁ፡፡ “ሦስት ነው” አለ ፈርጠም ብሎ፡፡ “አንድም፤ የጀርመናዊውን የፍሬድሪች ኒቸን[2] እንዲሁም የእንግሊዛዊውን የበርትራንድ ራስልን[3] የፍልስፍና መጻሕፍት በወጉ መርምሬአለሁ፡፡ ሁለተኛ፤ በቀዳማዊ ኀይለ ሥላሴ ዩኒቨርሲቲ ገብቼ የመጀመሪያ ዲግሪዬን የሠራሁት በሥነ ልቡና የትምህርት ዘርፍ በመሆኑ፣ የነምዛዊውን (የኦስትራዊውን) ኒውሮሎጂስት (neurologist) እና ሳይኮአናሊስት (psychoanalyst) አባት፣ የሲግመንድ ፍሮይድን[4] ትንታኔ በወጉ አንብቤአለሁ፡፡ ሦስተኛ፤ ከዚህ በተጨማሪ የዘመኑን መንፈስ በንቃት የምከታተል ጸሓፊ ነኝ፡፡ ታዲያ ይህ የትምህርት ዝግጅትና የሕይወት ተሞክሮ፣ ንግግሬን ተኣማኒ አያደርገውምን?” አለ፡፡

“አሁን ከዘረዘርሃቸው ሰዎች ውጪ ያነበብኻቸው ሌሎች መጻሕፍት ይኖሩ ይሆን?” አልሁ፡፡ “ብዛት ምን ያደርጋል ብለህ ነው?” አለ፤ ተግሣጽና ቊጣ በቀላቀለ መንፈስ፡፡ “እኔ በብዛት አላምንም፤ በጥራት እንጂ፡፡ ብዙ ለማወቅ ብዙ ማንበብ ሳይሆን፣ መነበብ ያላባቸውን መጻሕፍት፣ በወጉ መመርመር ብቻ በቂ ነው፡፡ የእነዚህ ግለሰበች መጻሕፍት ደግሞ፣ ብዙ አጥባቂ አማኒያንን፣ ቅልጥ ጭልጥ ያሉ ዐላውያን (ከሓድያን) ያደረጉ፣ ምርጥ መጻሕፍት መሆናቸውን ልብ በል” አለ፣ በኲራት ጅንን ብሎ፡፡

“ልክ ነህ! ትልቁ ቊም ነገር ብዙ ማንበብ እንዳልሆነ እስማማለሁ፤ መነበብ ያለባቸውን መጻሕፍት በወጉ መመርመር ትልቅ ፋይዳ እንዳለሁ እረዳለሁ፡፡ ይህ እንዳለ ሆኖ ግን፣ ከአንተ አነጋገር የተረዳሁት፣ መነበብ ያለባቸውን ወሳኝ መጻሕፍት ያነበብህ አይመስልም፡፡ እንግዲያው የዘመኑን ፍልስፍና የሚመጥን ኢአማኒ ትሆን ዘንድ፣ አነበብኋቸው በምትላቸው መጻሕፍት ላይ፣ ቢያንስ ቢያንስ የስኮትላንዳዊውን ዴቪድ ኺዩም[5]፣ የአውስትራልያ ተወላጅ የሆኑትን ጂ. አል. ማኬን[6] እና ግርሃም ኦፒን[7]፣ የካናዳውያኑን ኬ ኒልሰንን[8] እና ጄ. ሃዋርድ ሶብልን[9]፣ የአሜሪካውያኑን ክዊንቲን ስሚዝን[10] እና ሚካኤል ማርቲንን[11] የፍልስፍና መጻሕፍት እንድታነብ ወንድማዊ ምክሬ ነው” አልሁ፡፡ ከት ብሎ ሣቀ፤ “የኢአማኒነት በሽታዬ በበርቱ እንዲጠናብኝ ነው እዚህ መጻሕፍት እንደ መድኀኒት የታዘዙልኝ? ለመሆኑ ግን የራስል፣ የኒቸና የፍሮይድ መጻሕፍት፣ የጥሩ ኢአማኒነትን ብቃት የማያጐናጽፉኝ በምን አግባብ ነው ጃል?”፡፡

“ምክንያቱ ይህ ነው፡፡ ኒቸንና ራስልን የተኩት ዘመነኞቹ ኢአማኒ ፈላስፎች፣ አንተ የጠቀስሃቸው ሰዎች፣ ለዘመኑ የሃይማኖት ፍልስፍና እንደማይመጥኑ በይፋ ገልጸዋል፡፡ የፍሮይድን ነባቤ ቃል የማይቀበሉ የሥነ ልቡና ሰዎች በብዛት መኖራቸው፣ አንተው ራስህ ምስክር ትሆነኛለህ፡፡ ፍሮይድ ራሱ ንድፈ ዐሳቤ፣ ሰው ሁሉ ሊቀበለው የሚገባ ነባራዊ ሐቅ ነው ያለ አይመስለኝም፡፡ የዐስተሳሰብ ተጋሪዎችህ የሰጡት ይህ ምስክርነት እውነት ከሆነ ደግሞ፣ የአንተ የኢአማኒነት ደረጃ፣ የጊዜውን ፍልስፍና አይመጥንም ማለት ነው”፡፡

“ተው ተው አታሥቀኝ! እንዲህ ዐይነቱ ልግጫ በሣቅ እንዳጅብልህ አታድርገኝ” አለ፤ በሣቅ፣ በሥላቅና በፈገግታ ተሞልቶ፡፡ “አይ…ላሥቅህ ፈልጌ አይደለም፡፡ በመሠረቱ ለመሣቅ እንጂ፣ ለማሣቅ የታደልሁ ሰው ነኝ ብዬ ዐስቤ አላውቅም፡፡ ባይሆን ንግግሬን በማስረጃ እንዳስደግፍ ከፈቀድህልኝ፣ በዚህ ረገድ አንዳንድ ማስረጃዎችን ልንገርህ”፡፡ “ቀጥል! ዛሬ በማለዳው ጆሮዬን ያሳከከኝ ለዚህ መሆን አለበት! በል እስቲ ቀጥል!”፡፡

ለ. የፍልስፍናው ዓለም እየተመራ ያለው በክርስቲያኖች ነው!

ክዊንቲን ስሚዝ ይባላል፤ ዓለም ያደነቀው ኢአማኒ ፈላስፋ ነው[12]፡፡ አማኒነት ስሕተት ነው፤ ልዕለ ተፈጥሮአዊ ክሥተትም ሆነ መለኮታዊ ኀይል (አካል) የለም የሚለውን አቋሙን በሕዝብ ልብ ለማስረጽ፣ በርካታ መጻሕፍትንና የምርምር ጽሑፎችን አስነብቦአል፡፡ ከብዙዎችም ጋር በአደባባይ ሙግት ገጥሟል።ካላማዙ ሚሺገን በሚገኘው፣ በዌስተርን ሚሺገን ዩኒቨርሲቲ የፍልስፍና ሙሉ ፕሮፌሰር የነበረ ሲሆን፣ በፍልስፍና ላይ የጻፋቸው መጻሕፍት በስመ ጥር ዩኒቨርሲቲ ማተሚያ ቤቶች ታትመውለታል[13]፡፡ እንዲሁም ከመቶ ዐርባ በላይ የሚሆኑ የምርምር ጽሑፎችን በምርምር መጽሔቶች (Journals) ላይ አስነብቧል፡፡ እነዚህ መጻሕፍት እንዲሁም የጥናት ወረቀቶች፣ በሚያቀርቧቸው የሙግት ጭብጦች ወይም በሚደርሱባቸው ድምዳሜዎች፣ በአብዛኛው ባልስማማም፣ የግለሰቡን ችሎታና ስል ጭንቅላት ከልብ የማደንቅ ሰው ነኝ፡፡

ከዚህ በተጨማሪ ክዊንቲን ስሚዝ፣ ፋይሎ (Philo) በመባል በሚጠራውና አሜሪካውያኑ ኢአማንያን ለሚያሳትሙት የምርምር መጽሔት፣ ዋና አርታዒ ሆኖ ሠርቶአል[14]፡፡ እርሱ ቀዳማይ አርታዒ ሆኖ በሠራበት በዚያው መጽሔት ላይ ያወጣው አንድ ጽሑፍ፣ ለሙግቴ ጭብጥ ጥሩ አብነት ስለሆነ ፍሬ ዐሳቡን ላካፍል[15]”፡፡ ከርእሰ ጒዳዬ ጋር ተዛማጅ የሆነውን የግለሰቡን ጽሑፍ፣ ዘለግ አድርጌ በቊሙ ተርጒሜዋለሁ:—

“እስከ ሃያኛው መቶ ክፍለ ዘመን አጋማሽ ድረስ፣ ዩኒቨርሲቲዎች ጽኑ በሆነ ሁኔታ ሃይማኖት ገደፍ[16] ዐስተሳሰብ ያራምዱ ነበር፡፡ ሁሉም የምርምርና የትምህርት መስኮች፣ ተፈጥሯዊ የሆነውን ንጽሮተ ዓለም[17] ማዕከል ወይም ታሳቢ ያደርጉ ነበር[18]፡፡ የነገረ መለኮት ወይም የሃይማኖት ትምህርት ዘርፎች እንኳ፣ ዐላማቸው የሃይማኖት ጽሑፎችን ትርጓሜ መረዳት እንዲሁም የሃይማኖቱን አጀማመር ለማወቅ ጥረት ማድረግ እንጂ፣ ተፈጥሯዊ የሆነውን ንጽሮተ ዓለም የሚጻረር ሙግት የማቅረብ አንዳችም ድፍረት አልነበራቸውም፡፡ አኔሌቲክ ፈላስፎች[19]፣ ሃይማኖት የገሓዱን ዓለም የሚጻረር[20] ወይም ኢተምህሮአዊ[21] የሆነ ንጽሮተ ዓለም ነው የሚል አቋም ነበራቸው፡፡ ሃይማኖት የግላዊ ስሜት መግለጫና የመለኮት ጥማት ማርኪያ እንጂ፣ ሐቅን ማዕከል ያደረገ የምርምር ዘርፍ እንደ ሆነ በጭራሽ ዐያስቡም ነበር፡፡ ይህ ማለት ግን ሊቃውንቱ በግል ሕይወታቸው ሃይማኖታዊ ልምምድ አልነበራቸውም ማለት አይደለም፡፡ ይልቁን ይህ ዐይነቱን አማኒነት ዐስተሳሰብ፣ ከኅትመትና ከትምህርታቸው ይነጥሉት ነበር ማለት እንጂ፡፡ ምክንያቱም አማኒነት የሥነ ዕውቀት ደረጃው፣ እጅግ የወረደ ተደርጎ ይታሰብ ስለነበር ነው፡፡…የሃይማኖት ገደፉ ዓለም ክፉኛ መናወጥ የጀመረው ግን፣ [የአልቪን] ፕላንቲንጋ ተጽእኖ ፈጣሪ ሥራ፣ “ጋድ ኤንድ አዘር ማይንድስ”[22] የተሰኘው መጽሐፍ፣ [በጐርጐሮሳውያኑ የዘመን አቈጣጠር] 1967 ዓ.ም ታትሞ ለንባብ ከበቃ በኋላ ነው፡፡ ይህ መጽሐፍ በፍልስፍናው ዓለም ውስጥ ላሉት ምሁራን የመሰከረው ሐቅ፣ አማኒነት የአኔሌቲክ ፍልስፍና ፈርጦች በሆኑት ማለትም በፅንሰ ዐሳብ ትክክለኝነት፣ በሙግት አሰላለፍ፣ በሙያዊ ቃላት ትንታኔና ምጥቀት፣ እጅግ የረቀቀ ከመሆኑም ባሻገር፣ ነባሩን የአማኒነት ንጽሮተ ዓለም በብቃት በመከላከልና በማጽናት፣ አማኒነት በተፈጥሮአውያኑ ንጽሮተ ዓለም[23] ተገፍትሮ እንዳልወጣ የመሰከረ መጽሐፍ ነው፡፡ ይህ መጽሐፍ ታትሞ ከወጣ ከሰባት ዓመት በኋላ፣ የታተመው የፕላንቲንጋ ስመ ጥር መጽሐፍ፣ ከዚህም ይልቅ እጹብ ድንቅ ሆኗል፡፡ ይህም፣ “ዘ ኔቸር ኦፍ ነሰሲቲ”[24] በሚል ርእስ፣ በኦክስፎርድ ዩኒቨርሲቲ የታተመው መጽሐፍ ነው፡፡ ይህ መጽሐፍ አማኒያን አኔሌቲክ ፍልስፍናን በተከተለ መንገድ፣ እጅግ የመጠቀ ትንታኔ እያቀረቡ እንደሚገኙ ምስክርነት የሰጠ ትልቅ ሥራ ነው፡፡ ይኸውም ካናፕ፣ ራስል፣ ሙር፣ ግሪንፓ፣ አንዲሁም ሌሎች ፈላስፎች በሚጽፉበት የጥልቀት ደረጃ የቀረበ ትንታኔ ነው…”፡፡

“በፕላንቲንጋ መጻሕፍት ፊት አውራሪነት የሚመራው የአማኒያኑ ዓለም፣ የፍልስፍናውን ዓለም እያጥለቀለቀውና እየናጠው ይገኛል፡፡ ምናልባት በአሁኑ ጊዜ አንድ አራተኛ ወይም አንድ ሦስተኛ የሚሆኑት አንቱ የተባሉ የፍልስፍና ፕሮፌሰሮች አማኒያን ናቸው፡፡ ከዚህ ውስጥ አብዛኞቹ አጥባቂ ክርስቲያኖች ናቸው፡፡…በአሁኑ ጊዜ በአማኒነት ላይ ወይም በሃይማኖት ፍልስፍና ላይ ትኲረት ያደረጉ ከአምስት በላይ የፍልስፍና መጽሔቶች አሉ[25]፡፡

“…በፍልስፍናው ዓለም ለሀልዎተ እግዚአብሔር መሟገት ትልቅ ክብር የሚያጐናጽፍ ወቅታዊ ወረት ሆኖአል፡፡ የቀለም ተቀብዖ ያላቸው ብቻ ሳይሆኑ፣ የቀለም ቀንድ የሆኑ አማኒያን ወደ ምርምሩ ዓለም እየገቡ ያሉት፣ በፍልስፍና በኩል ነው፡፡ መረጃዎች እንደሚጠቁሙት፣ በኦክስፎርድ ዩኒቨርሲቲ ብቻ እንኳ፣ [እንደ ጐርጐሮሳውያኑ የዘመን ቀመር] ከ2000 ዓ.ም እስከ 2001 ዓ.ም በሃይማኖት ፍልስፍና ላይ የሚያጠነጥኑ 96 መጻሕፍት ታትመዋል፡፡ ይህ ምን ማለት እንደ ሆነ ለንጽጽር ይመች ዘንድ፣ ጥቂት ማገናዘቢያዎችን ላቅርብ:— 28 መጻሕፍት በቋንቋ ፍልስፍና፣… 23 መጻሕፍት በሥነ ዕውቀት…፣ 14 መጻሕፍት በሥነ ኑባሬ…”፡፡

ፕሮፌሰር ስሚዝ ሐተታውን ሲያጠቃልል እንዲህ ይላል:— “አምላክ በሊቃውንቱ ዐምባ በጭራሽ አልሞተም፡፡ በ1960ዎቹ ሕይወት የዘራው አማኒነት፣ የፍልስፍናውን ዓለም ክፉኛ በመናጥ ላይ ነው”፡፡

ወገኖቼ ሆይ፣ እስካሁን የነገርኋችሁ፣ ስመ ጥር ኢአማኒ ፈላስፋ፣ በራሳቸው በኢአማኒያኑ የምርምር መጽሔት ላይ ያቀረበው የእማኝነት ቃል ነው፡፡ በዛሬ ጊዜ እጅግ ስል ­ጭንቅላት ያላቸው አማኒያን፣ የክሕደቱን ዓለም ሙግቶች አንድ በአንድ እየከተከቱ በማጋደም ላይ እንደሚገኙ፣ የገባኝን ያህል፣ እኔም እንደ ፕሮፌሰር ስሚዝ ልመሰክር እወዳለሁ—ቃል ለሰማይ ቃል ለምድር!

የዚህ አብዮት ግንባር ቀደም መሪ እንደ ሆነ የሚነገርለት ፕሮፌሰር አልቪን ፕላንቲንጋ፣ ስመ ጥር መጻሕፍትና የምርምር ወረቀቶችን መሠረት አድርገው፣ ብዙ ሰዎች የእርሱን ትምህርት አብዛኛው ሰው ሊረዳው በሚችል መንገድ፣ የፕላንቲንጋን ሥራዎች ለሕዝብ በማስተዋወቅ ላይ ናቸው፡፡ በርካታ ሰዎች የእርሱን አስተምህሮ በመተንተንና በማራቀቅ፣ የዶክተሬት ማሟያ ጽሑፎቻቸውን ስመ ጥር በሆኑ የዓለማችን ዩኒቨርሲቲዎችና የነገረ መለኮት ተቋማት ዐቅርበዋል[26]፡፡

የፕላንቲንጋ ሥራዎች፣ በአማኒነት በተለይ ደግሞ በክርስትና ላይ የሚሰነዘረውን ትችት ከመቀልበስ ባሻገር፣ በሥነ ዕውቀትና በሥነ ኑባሬ ላይ፣ ዐዳዲስ ዐሳቦችን ፈንጥቀዋል፡፡ እጅግ በርካታ ወጣቶች ወደ ፍልስፍናው ዓለም ተማርከው እንዲሳቡ፣ ለኢአማኒነት የእግር እሳት እንዲሆኑ ጥርጊያ መንገድ ከፍቶአል፡፡ በፕላንቲንጋና በባልንጀሮቹ ፊት አውራሪነት እየተመራ ያለው የአማኒያኑ በተለይ የክርስትናዊው የፍልስፍና ዓለም[27]፣ በ1978 ዓ.ም ክርስቲያን ፈላስፎች ማኅበር[28] እንዲመሠረት ምክንያት ሆኖአል፡፡ ዛሬ በዚህ ማኅበር መጠን፣ በርካታ ፈላስፎችን የሰበሰበ ማኅበር በዓለም የለም።

የኦክስፎርድ ዩኒቨርሲቲ የፍልስፍና ፕሮፌሰር የነበረው ሪቻርድ ስዊንበርን፣ በዕውቁ የታይመስ መጽሔት ላይ፣ ስለ አልቪን ፕላንቲጋ የሚከተለውን አስተያየት ሰጥቶአል:— “የፕሮቴስታንት ሃይማኖት ተከታይ አሜሪካዊ፣ የፍልስፍናውን ዓለም በመሪነት የሚዘውር የአምላክ ፈላስፋ ነው”[29]፡፡ እንዲያውም አንዳንዶች የሃይማኖት ፍልስፍናን በተመለከተ በፕላንቲንጋ መጠን ዐዳዲስ ነባቤ ቃላት የቀመረ፣ ምርምሩን ስፋትና ዐቅም ያረቀቀና ያጠለቀ፣ ዳር ድንበሩን ያመጠቀ[30]፣ ሰው የለም እያሉ ነው[31]፡፡

ፕላንቲንጋ፣ “ምክር ለክርስቲያን ፈላስፎች” በሚል ርእስ ያቀረበው ንግግር፣ የኢአማኒነት ፍልስፍና ክፉኛ መንኰታኰቱን ይፋ ያደረገ ብቻ ሳይሆን፣ አማኒነት የዓለም መተዳደሪያ እንዴት እንደሚሆን አቅጣጫ ያመላከተ ጽሑፍ ነው ማለት ይቻላል።

ከላይ እንደ ተመለከትነው ኢትዮጵያዊ ወደጄ፣ ዛሬ አማኒነት፣ “ቅዥት ነው” ወይም “አርቲ ቡርቲ ወሬ ነው” የሚሉ ሰዎች፣ ከገሓዱ ዓለም ተለይተው በራሳቸው የህልም ዓለም የሚኖሩ ሰዎች እንደ ሆኑ ሊታወቅ ይገባል፡፡ ዛሬ በትልልቅ ዩኒቨርሲቲዎችና በስመ ጥር የትምህርት ተቋማት፣ በክርስትና ንጽሮተ ዓለም እንዲሁም አስተምህሮ ላይ የሚያጠነጥኑ መርካታ መጻሕፍት በብዛትና በጥራት እየታተሙ ነው። በሃይማኖት ፍልስፍና ላይ ብቻ ሳይሆን፣ ኲታ ገጠም በሆኑ የጥናት ዘርፎችም ላይ፣ አንቱታ ያገኙ ሊቃውንት አጥባቂ ክርስቲያኖች ናቸው፡፡ እንደ ክዊንቲን ስሚዝ ያሉ ኢአማኒያን፣ የነውጡንም የለውጡንም ማዕበል መሸሸግ በጭራሽ ያልተቻላቸው፣ ለኢአማኒነት ሙሾ እንዲወርዱ ምክንያት የሆናቸው፣ ይህ ነውጥ፣ ይህ ለውጥ ነው፡፡ ዕውቁ የታይምስ መጽሔት፣ በአንድ ወቅት የኒቸን አባባል በመዋስ፣ “በርግጥ አምላክ ሞቶአልን?”[32] ሲል ጽፎ ነበር፤ የአማኒነት ንጽሮተ ዓለም ተሸንፎአል ብሎ ስለገመተ፡፡ ከ1960ዎቹ መጨረሻ በኋላ ግን፣ “አምላክ ተመልሶ ሕይወት ዘርቶአል?” ሲል፣ ተከታታይ ጽሑፎችን ዐትሟል[33]፡፡

ውድ ወገኖቼ ሆይ፣ ከየትኛውም የታሪክ ጊዜ ይልቅ የአማኒነት በተለይም ደግሞ የክርስትናው ንጽርኦተ ዓለም፣ በኢአማኒነት ዐስተሳሰብ ላይ፣ ትልቅ የሆነ ድል እየተቀዳጀ ነው፡፡ እኔ፣ ይህን አቢዮት ወደ ኢትዮጵያ ብሎም ወደ በአፍሪካ ማምጣት ይቻላል ባይ ነኝ፤ መተጋገዙና በቀባበሉ ካለ፡፡ በክርስትና ላይ እየተተፋ ያለውን ቅርሻት ከመጥረግም ባለፈ፣ ለክርስትና ተጻራሪ የሆኑ ንጽርኦተ ዓለሞችን፣ የእንቧይ ካብ ማድረግ ይቻላል የሚል እምነት አለኝ፡፡ የክርስቶስ ኢየሱስን ጌትነትና አዳኝነት፣ በትምህርተ ዘለቆቹም መንደር በርግጥ ማወጅ ይቻላል፡፡

ወገኖቼ ሆይ፣ በግል ሕይወታችን ውስጥ እውናዊ ለውጥ በማካሄድ፣ ኀያል ክንዱን እየገለጸ ያለው አምላካችን ልዑል እግዚአብሔር፣ በምርምሩና በሙግቱ ዓለም ራሱን ያለመስክር አልተወም፡፡ የልባችን አምላክ እግዚአብሔር አእምሮን በሚያልፍ ማስረጃና ሙግት፣ የኢአማንያኑን ዓለም ከንቱ መሆኑን እያጋለጠ ነው፡፡ ክብር ለእግዚአብሔር ይሁን!

የግርጌ ማስታወሻ

[1] በዚህ ጽሑፍ፣ “አማኒ” እንዲሁም፣ “ኢአማኒ” የሚሉትን ቃላት የምንጠቀመው በሚከተለው መልኩ ነው:— “ኢአማኒ”፣ “ከተፈጥሮ በላይ በሆነ ኀይል ማለትም በአማልክት፣ በመናፍስትና ከሞት በኋላ ባለ ሕይወት ማመንን የማይቀበል የፍልስፍና አመለካከት ነው”፡፡ የማርክሲዝም ሌኒኒዝም መዝገበ ቃላት፤ ገጽ 325፡፡ “አማኒ” የሚለው ደግሞ፣ የዚህ ተቃራኒ ነው፡፡ ይኸውም፣ “በሀልዎተ እግዚአብሔር፣ በልዕለ ተፈጥሯዊ ክሥተት (ተኣምራት)፣ ዘላለም ሕይወት፣ አጋንትና መላእክት ወዘተ መኖራቸውን የሚያምን ዐስተሳሰብ ነው”፡፡

[2] Friedrich Wilhelm Nietzsche, 1844-1900.

[3] Bertrand Arthur William Russell, 1872-1970.

[4] Sigmund Freud, 1856-1939.

[5] David Hume, 1711-1776.

[6] John Leslie Mackie, 1917-1981.

[7] Graham Oppy, 1960.

[8] Kai Nielsen, 1926.

[9] Jordan Howard Sobel, 1929-2010.

[10] Quentin Persifor Smith, 1952-2020.

[11] Michael Lou Martin, 1932-2015.

[12] የኅልፈተ ሕይወቱ ዜና የተነገረው November 12, 2020 ላይ ነው፡፡

[13] ኦክስፎርድ፣ ዬል፣ ፐርዱ፣ ኬንብሪጅ፡፡

[14] የ“Philo” መጽሔት ዋና አርታዒ ሆኖ የሠራው፣ በጐርጐሮሳውያኑ የዘመን አቈጣጠር ከ2001 ዓ.ም እስከ 2007 ዓ.ም ባለው ጊዜ ነው፡፡

[15] Quentin Smith, “The Metaphilosophy of Naturalism: The Desecularization of Academia that Evolved in Philosophy Departments Since the Late 1960s,” Philo 4, no. 2 (2001): 3. ይህን የክዊንቲን ስሚዝን ጽሑፍ በተመለከተ፣ የሚከተሉት ሥራዎች ውስጥ ሰፊ ሐተታ አቅርበውበታል:— Francis J. Beckwith, The Masters Seminary Journal “Philosophy and Belief in God: The Resurgence of Theism in Philosophical Circles” 61-79, 1991. William Lane Craig editor Philosophy of Religion: A Reader and Guide (New Brunswick: New Jersey, Rutgers University Press, 2002, 1-4. J. P. Moreland and William Lane Craig, Philosophical Foundations for a Christian Worldview, (Downers Grove, Ill.: IVP. Second Ed. 2017), 2-9.

[16] secular የሚለውን የእንግሊዝኛ ቃል እንዲወክል የቀመርሁት ዐማርኛ ስያሜ ነው፡፡

[17] ንጽሮተ ዓለም (እንግሊዝኛው worldview የሚለውን ይወክላል)፣ ነጸረ (መንጸር፣ ንጹር፣ ንጻሬ) ከሚለው ሥርወ ቃል (ዘር አንቀጽ) የተገኘ ሲሆን፣ ጥሬ ትርጒሙ ዐየ፣ ተመለከተ፣ አስተዋለ፣ ግልጽ ሆኖ ጐልቶ የሚታይ፣ አስተዋይ ጠባቂ ማለት ነው (አለቃ ኪዳነ ወልድ ክፍሌ፤ ገጽ 650)፡፡ ንጽሮተ ዓለም እጅግ መሠረታውያን በሆኑ የሕይወት ፍልስፍናዎች፣ ለምሳሌ:— በዙሪያዬ ያለው ዓለም ከየት መጣ? የሕይወት ቀዳማይ ግብ ምንድን ነው? እኔ ማን ነኝ? የሁሉ መገኛ የሆነ አምላክ አለ? ሥነ ምግባር ምንድን ነው? ወዘተ የሚለውን መሠረታዊ የሕይወት ጥያቄ የሚተነትነው ዐስተሳሰብ፣ ንጽሮተ ዓለም ይባላል፡፡ የማርክሲዝም ሌኒኒዝም መዝገበ ቃላት፣ “ንጽረተ ዓለም” ብሎታል (ገጽ 271)፡፡ እኛ ግን የአለቃ ኪዳነ ወልድን አካሄድ ተከትለናል።

[18] ተፈጥሯዊ ንጽሮተ ዓለም (naturalistic world-view) ቊሳዊ ከሆነው ዓለም ውጪ፣ አንዳችም መለኮታዊ አካል ወይም ልዕለ ተፍጥሯዊ ኀይል የለም የሚል ፍልስፍናዊ አተያይ (ንጽሮተ ዓለም) ነው፡፡

[19] አኔሌቲክ ፍልስፍና (Analytic Philosophy አንዳንዴም Analytical Philosophy በመባል ይጠራል) ከሃያኛው መቶ ክፍለ ዘመን ጀምሮ በምዕራቡ ዓለም በስፋት ተቀባይነት ያገኘ የፍልስፍና አካሄድ ነው፡፡ ይኸውም ሥነ አመክንዮን ብሎም ሒሳብን መሠረት በማድረግ፣ ሙግትን በመተንተን፣ በማራቀቅና የአንድን ዐዋጅ የእውነት ዋጋ በመተመን፣ እውነትን የሚያፈላልግ የፍልስፍና ዘርፍ ነው፡፡ ይህ የፍልስፍና አካሄድ፣ ኮንትነንታል ፍልስፍና (Continental Philosophy) በመባል ከሚታወቀው የፍልስፍና አካሄድ ጋር በተጻራሪነት ይጠቀሳል፡፡ በአሁኑ ወቅት በምዕራቡ ዓለም በሚገኙ የፍልስፍና ትምህርት ቤቶች በስፋት ተቀባይነት ያገኘው የፍልስፍና አካሄድ፣ አኔሌቲክ ፍልስፍና (Analytic Philosophy) ነው፡፡

[20] Anti-Realist

[21] non-cognitivist

[22] Alvin Plantinga, God and Other Minds: A Study of the Rational Justification of Belief in God, (New York, Ithaca: Cornell University Press, 1967).

[23] Naturalistic World-view

[24] Alvin Plantinga, The Nature of Necessity, (Oxford, UK.: Oxford University Press, 1974).

[25] Philosophy Journals ይኸውም:— Faith and Philosophy, Religious Studies, International Journal of the Philosophy of Religion, Sophia, Philosophia Christi…

[26] Kelly James Clark, editor, Philosophers Who Believe: The Spiritual Journeys of 11 Leading Thinkers (Downers Grove, Ill.: InterVarsity Press, 1993), 8.

[27] ለምሳሌ:— Eleonore Stump, Robert Adams, Nicholas Wolterstorff, William Hasker, William Alston, Dean W. Zimmerman, George Mavrodes, Linda T. Zagzebski, Paul Helm, William Lane Craig, James P. Moreland, Stephen T. Davis, Edward R. Wierenga, Thomas P. Flint, Scott Rae, Peter van Inwagen, Michael J. Murray, Michael Rea, C. Stephen Evans, Keith E. Yandell, William J. Wainwright, Michael Peterson, Robert C. Koons, Kevin Timpe, Del Ratzsch, Stephen Wykstra, Kirk R. MacGregor, Gary R. Habermas, Brian Leftow, Alexander Pruss.

[28] Society of Christian Philosophers—SCP.

[29] ዝኒ ከማሁ፤ ገጽ 66።

[30] የፕላንቲንጋ የዶክትሬት ተማሪ የነበረው እንዲሁም የዶክትሬት መመረቂያውን ጽሑፍ በፕላንቲንጋ ሥራዎች ላይ ያደረገው ኬሊ ጀምስ ክላርክ (Kelly James Clark) Grand Rapids Press, ጋዜጣ ላይ 05/04/2017 “The Leading Philosopher of God” በሚል ርእስ በጻፈው ጸሑፍ ላይ እንዲህ ብሎአል:— “በ1950ዎቹ ክርስትናን ከጥቃት የሚከላከል አንዳችም ጽሑፍ፣ ታዋቂ በሆነ ፈላስፋ ሊጻፍ አልቻለም፡፡ ከ1990ዎቹ በኋላ ግን፣ በመቶዎች የሚቈጠሩ መጻሕፍትና ጥናታዊ ጽሑፎች ታትመዋል፡፡ በ1950ዎቹ እና በ1990ዎቹ መኻል ያለው ይህ ጒልኅ ልዩነት፣ አልቪን ፕላንቲንጋ ይባላል”።

[31] https://www.templeton.org/news/tributes-alvin-plantinga

[32] Times, “Is God Dead?” April, 8, 1966. J. P. Moreland and William Lane Craig, Philosophical Foundations for a Christian Worldview, (Downers Grove, Ill.: IVP. Second Ed. 2017), 7-9.

[33] Times, “Is God Coming Back to Life?” December 26, 1969. ዝኒ ከማሁ ጠቅሶ እንደ ጻፈው።

መግቢያ

ጠቢብ እምጠቢባን ንጉሥ ሰሎሞን፣ “ጥበብ ከቀይ ዕንቊ ትበልጣለችና፤ የከበረ ነገር ሁሉ አይተካከላትም” ይላል፡፡ ጥበብና ዕውቀት የሌለው ሕይወት ደግሞ በጨለማ የተሸፈነ ዱር ነው፡፡ ግእዛውያን፣ “ሰዎች ነባብያን ወልባውያን ናቸው” ሲሉ፣ እውነቱን ከውሸት ሠናዩን ከእኲይ የመለየት ዐቅም አላቸው ማለታቸውም አይደል? ታዲያ ይህ እጅግ ትልቅ የሆነ ችሮታ የተለገሰው የሰው ልጅ፣ እንደ ደመ ነፍሳውያኑ እንስሳት በዋል ፈሰስ ቢኖር እጅግ ያሳዝናል፡፡ ለዚህም ነው ታለቁ ግሪካዊ ፈላስፋ ሶቅራጥስ፣ “ያልተመረመረን ሕይወት ሊኖሩት አይገባም” ያለው፡፡ እውነቱን ነው ያልተመረመረን ሕይወት ከመኖር ሞት ይሻላል!!!

ክርስትና አፍቃሬ እውነት ነው፡፡ ክርስትና እውነትን መጽሐፍ ቅዱሳዊ፣ ታሪካዊና ምክንዩአዊ በሆነ መንገድ በማብራራት እውነትን በፍቅር የሚያበሥር ጨዋ ሃይማኖት ነው፡፡ በምንም ዐይነት መልኩ፣ ነፍጥም ሆነ እሰጣገባ የክርስትና መለያ ባሕርያት አይደሉም፤ የሚጸየፋቸው እንጂ! ስለዚህ ክርስትና ስለ እውነት ሲሟገት እንዲያው በጭፍን አይሟገትም፤ ምክንያታዊ ማስረጃዎችን ከቃለ እግዚአብሔር፣ ከታሪክና ከአመክንዮ በማጣቀስ በፍቅር እያዋዛ እንጂ፡፡ አእምሮን የሰጠን አምላክ አእምሮን ጥለን መርከብ በንፋስ እንደሚገፋ በሃይማኖት ጒዳይ ወዲያ ወዲህ እንድንዋልል አይፈልግም፡፡ ጌታችን መድኀኒታችን ኢየሱስ ክርስቶስ በአንድ ወቅት ለደቀ መዛሙርቱ:— “ገና አልተመለከታችሁምን? አላስተዋላችሁምን? ትዝስ አይላችሁምን?” ብሎ ነበር (ማርቆስ 8÷17-18) አእምሮን ትተው እንዲያው በስሜት የሚክነፈነፉትን ሃይ ለማለት፡፡ እንግዲያው ጸሎታችን እንደ ቤርያ ሰዎች ቅዱሳት መጻሕፍትን እየመረመርን ቃሉን በሙሉ ፈቃድ እንድንቀበል ይሁን (ሐሥ 17÷11)፡፡

ቅዱሳት መጻሕፍት ሥነ ምግባራዊ አካሄዶችንም ሆነ ሃይማኖታዊ ትምህርቶችን ያለ አንዳች ማመንታት እውነተኝነታቸውን ባለማሳለስ መመርመር እንደሚገባን አበክረው ያስገነዝቡናል (ዘዳግም 13÷1-5፤ 18÷20-22፤ ሐዋርያት ሥራ 17÷11፤ 2ጴጥሮስ 2÷1፤ 3÷2፤ 1ዮሐንስ 4÷1-2፤ ይሁዳ 17)፡፡ አሳዛኙ ጒዳይ ይህን አምላካዊ ትእዛዝ ከሙሉ ልብ ተግባራዊ እንዳናደርገው ልባችንን ሸብበው አፋችንን ለጒመው የሚይዙ ዘመን ያፈጁ በርካታ ጋሪጣዎች ዛሬም አብረውን መኖራቸው ነው:— “አንተ ማን ነህና ነው በሌላው ምግባር ላይ አስተያየት የምትሰጠው?”፣ “እግዚአብሔር በቀባው ላይ እጅህን አታንሣ!”፣ “እኔ የምሄድበት የሕይወት አካሄድ ወይም የማስተምረው ትምህርት መንፈሳዊነቱ እጅግ ጥልቅ ስለሆነ፣ የትምህርቴ ጭብጥ ግራ ካጋባህ መንፈሳዊ ብስለት እስክታገኝ ጠብቅ እንጂ፣ አሉታዊ አስተያየት እሰጣለሁ እንዳትል—አልያ ትልቅ መቅሠፍት ይጠብቅሃል!” ወዘተ፡፡ እነዚህ የአትመርምሩ ክልከላዎች ምን ያህል መጽሐፍ ቅዱሳዊና ምክንያታዊ ናቸው የሚለውን ጒዳይ እግዚአብሔር ቢፈቅድ በቀጣዩ ጊዜ የምመለከታቸው ቢሆንም፣ ይህን መሰል ክልከላ ተገን በማድረግ፣ ክርስቶስ የሰጠንን የመመርመር ፈቃድ ተከርቸም የሚያስገቡ ተረታተረቶችን ግን ክላ/ወግድ ማለት ተገቢ ነው፡፡ ወገኖች ዐርነታችንን ከሚሰልቡ ሰላቢዎች ራሳችንን እንጠብቅ!

ይህ እንዳለ ሆኖ፣ አንድ ሥጋት ግን አለኝ፡፡ ይኸውም ባለፉት ጊዜያት በተለያየ ርእሰ ጒዳይ ላይ፣ “ወገኖች ይህ አስተምህሮ እኮ ትክክል አይደለም፤ ክርስቲያናዊ ትምህርቶች ሁሉ ፍጹማዊ መለኪያ በሆነው በቃለ እግዚአብሔር መመዘን አለባቸው” ያሉ ሰዎች፣ በርካታ አሉታዊ ታርጋ (“የተቀቡ አገልጋዮች ጠላት”፣ “የቅዱሱ መንፈስ ባላንጣ” ወይም “የእግዚአብሔር ቃል ተቃዋሚ”) ተለጥፎባቸው በአንድ ጊዜ በድምፅ ብልጫ “ከቋሚ ተሰላፊነት” “ተጠባባቂ ወንበር ሳይነካቸው” ወደ “ተመልካችነት” ተቀይረዋል፤ ይህ መቼም “ከጫወታ ውጪ” ከሚባለውም የከፋው ነው፡፡ ጻድቅ ፈራጅ ብድራታቸውን እንደሚከፍላቸው ግን ጥርጥር የለውም፡፡ ምናልባት እኔ ይህን ሁሉ ያልሁት ይህ ዕጣ ፈንታ እንዳይደርስብኝ ሠግቼ ቢሆን ይፈረድብኛል? ይህ ዐይነቱ ፍርሓት ቢያድርብኝ ሊፈረድብኝ የሚገባ አይመስለኝም፡፡ በአገራችን በኢትዮጵያ በርካታ ክርስቲያኖች በአስተምህሮ ጒዳይ ላይ ወደ አንድ ድምዳሜ የሚደርሱት ርእሰ ጒዳዩን በቅጡ በመመርመር ሳይሆን፣ “ተቀብቷል” የሚሏቸው ግለሰቦች የሚሰጡትን አስተያየት ተሞርክዘው ነውና፡፡

ይህን ጽሑፍ ለማዘጋጀት የተነሣሁት፣ ከእኔ አመለካከት ጋር ተቃራኒ አተያይ ያላቸውን ሰዎች ለማሳጣት ወይም ከእነርሱ ይልቅ እኔ ርቱዕ አቋም እንዳለኝ ለማሳየት በሚሻ መንፈስ አይደለም (ይህን ማድረግ በራሱ ክፋት ባይኖረውም፣ ዐላማዬ ግን ይህ አይደለም ለማለት ነው)፡፡ የዚህ ጽሑፍ ቀዳማይ ዐላማ የቃለ እግዚአብሔርን እውነት በፍቅር መግለጥ ብቻ ነው (ኤፌሶን 4÷15)፡፡

በአሁኑ ወቅት ርእሰ ጒዳዩ ይህን ያህል አወዛጋቢ ለምን ሆነ?

ክርስቲያኖች መሠረተ እምነታቸው አንድ ይሁን እንጂ፣ በደቂቃን ትምህርቶች (በጥቃቅን አስተምህሮዎች) ላይ ግን የተለያየ አቋምና አስተምህሮ አላቸው፡፡ ከዚህም የተነሣ አብያተ ክርስቲያናት አንድ እንጂ አንድ ዐይነት አይደሉም፡፡ “ክርስቲያኖች በደቂቃን አስተምህሮዎች ላይ የተለያየ አመለካከት እንዴት ሊኖራቸው ቻለ?” ለሚለው ጥያቄ ከቃለ እግዚአብሔርም ሆነ ከታሪክ የሚጣቀስ በርካታ ምክንያቶች አሉ፡፡ ይህ እንዳለ ሆኖ ክርስቲያኖች መሠረታውያን በሚባሉ ትምህርቶች ግን አንድ ናቸው፡፡ “መጽሐፍ ቅዱስ አንድ ሆኖ ሳለ፣ ክርስቲያናዊ ትምህርቶችን ዐበይትና ደቂቃን/ንዑሳን ብሎ መክፈል መጽሐፍ ቅዱሳዊ ነውን?” የሚል ጥያቄ ሊቀርብ ይችላል፡፡ መልሱ አጭር ነው—አዎ ክርስቲናዊ ትምህርቶችን ዐበይትና ደቂቃን ማለት መጽሐፍ ቅዱሳዊ ነው!

ክርስቲያናዊ አስተምህሮዎችን ዐብይና ደቂቅ ብሎ ለመፈረጅ ዋነኛውና ብቸኛው መስፈርት “ድነት” ነው፡፡ አንዳንድ ትምህርቶች የዘላለም ዕድል ፈንታችንን የሚወስኑ ሲሆን፣ አንዳንድ አስተምህሮዎች ግን በድነታችን ላይ አንዳችም አዎንታዊም ሆነ አሉታዊ ተጽእኖ/ፋይዳ የላቸውም፡፡ ለምሳሌ ክርስቶስ በመከራው ዘመን መጀመሪያ ላይ ነው የሚመጣው ወይስ መጨረሻ ላይ የሚለው የዘመነ ፍጻሜ አስተምህሮ፣ በንዑሳን አስተምህሮ ጐራ የሚፈረጅ ደቂቅ ትምህርት ነው (ለዚህም ነው አንዳንድ አብያተ ክርስቲያናት አሁን በሺው ዓመት መንግሥት ውስጥ የምንገኝ ነን ሲሉ አንዳንዶች ደግሞ ሺህ ዓመት መጻኢ ጊዜ ነው የሚሉት)፡፡ በአንጻሩ ግን የኢየሱስ ክርስቶስን አምላክነት ያለማመን የአንድን ሰው ዘላለማዊ ዕጣ ፈንታ ይወስናል:— “‘እናንተ ከታች ናችሁ፤ እኔ ከዚህ ዓለም አይደለሁም፡፡ በኀጢአታችሁ እንድትሞቱ ነግሬአችኋለሁ፤ እኔ እርሱ ነኝ ስላችሁ እኔ እርሱ እንደ ሆንሁ ካላመናችሁ፤ በኀጢአታችሁ ትሞታላችሁ’” (ዮሐንስ 8÷23-24) የሚለው የጌታችን የመድኀኒታችን የኢየሱስ ክርስቶስ አነጋገር፣ የእርሱ ማንነት ማዛባት ትልቅ መቅሠፍት እንደሚያስከትል የሚያስረዳ ነው፡፡ ልክ እንደዚሁ ሁሉ ትምህርተ ሥላሴን መካድ፣ ድነት በእምነት አማካይነት በጸጋ መሆኑን ያለመቀበል፣ የአካል ትንሣኤንና የዘላለም ኵነኔን መካድ ወዘተ ዐበይት አስተምህሮን መካድ ስለሆነ በኑፋቄ/በሐራጥቃነት ጐራ የሚያስፈረጅ ነው[1]፡፡

ሐዋርያው ጳውሎስ የብሉይ ኪዳንን የአምልኮ ሕግ የሙጥኝ ያሉትን በሮም ይኖሩ የነበሩትን ከይሁዲ ወገን የሆኑ ክርስቲያኖች፣ የአመጋገብን ሥርዐት መጠበቅ ወይም ያለመጠበቅ እንዲሁም ሰንበትን ጨምሮ ልዩ የሚባሉ ቀናትን ማክበር ወይም ያለማክበር ክርስቲያኖች ሊወዛገቡባቸው የሚገቡ ርእሰ ጒዳዮች እንዳልሆኑ አበክሮ ይገልጻል (እባክዎን ሮሜ 14÷1-8 ይመለከቷል)፡፡ ይህ እውነት ከሆነ ደግሞ፣ ክርስቲያኖች በደቂቃን አስተምህሮዎች ላይ መለያየታቸው መጽሐፍ ቅዱስ የሚያወግዘው ጒዳይ እንዳልሆነ የሚያስረዳ ነው፡፡

የወንጌላውያን አብያተ ክርስቲያናት ኅብረት ይህን ታሳቢ አድርጎ የተመሠረተ ተቋም ነው፡፡ የኅብረቱ አባል የሆኑ አብያተ ክርስቲያናት፣ መሠረታውያን በሆኑ ክርስቲያናዊ ትምህርቶች ላይ አንድ ዐይነት አቋም ሲኖራቸው፣ ንዑሳን/ደቂቃን በሚባሉ አስተምህሮዎች ላይ ግን ልዩነት ይታይባቸዋል፡፡ አንድ ዐይነት አቋም አላቸው በሚባሉባቸው አስተምህሮዎች ላይ እንኳ፣ በአጽንኦት ደረጃ የተለያየ አቋም ያንጸባርቃሉ (ለምሳሌ የሙሉ ወንጌል ቤተ ክርስቲያን ለጸጋ ስጦታዎች ሰፊ ቦታ የምትሰጥ ሲሆን፣ የቃለ ሕይወት ቤተ ክርስቲያን ደግሞ ለቃለ እግዚአብሔር ጥናት እጅግ ትልቅ ስፍራ ትሰጣለች)፡፡

“እንግዲያው ኑፋቄንና ርቱዕነትን የሚበይነው ክርስቲያኖች የተወሰነን አስተምህሮ ቢቀበሉ ወይም ባይቀበሉ ከድነት ይጐድላሉ ወይስ አይጐድሉም የሚባለው ጒዳይ ከሆነ፣ በደቂቃን ትምህርቶች ላይ ክርስቲያኖች የተለያየ አቋም መያዛቸው ሊያሟግቱአቸው ይገባል?” ለሚለው ጥያቄ መልስ ልስጥ፡፡ ክርስቲያኖች በአስተምህሮም ሆነ በሥነ ምግባር ርእሰ ጒዳዮች ላይ ባላቸው ማናቸውም ዐይነት ልዩነቶች እሰጣገባ ውስጥ ሊገቡ አይገባም፡፡ በጭቅጭቅና በንትርክ አንዳችም ነገረ መለኮት ይናድ ከሆነ እንጂ አይጸናም፡፡ ክርስትና ከጭቅጥቅና ከንትርክ ጋር አንዳችም ግጣም የለውም፡፡ ክርስትናና ጭቅጭቅ ታቦትና ጣዖት ናቸው፡፡ በአንጻሩ ክርስትና ውል ያለው፣ ጭምትነትና ጨዋነት የሰፈነበትን ውይይት አጠንክሮ ይሸዋል፡፡ ሰዎች የተሳሳተ ምልከታቸውን የሚያርሙት በዚህ ዐይነቱ ውይይትና ሙግት ውስጥ ነውና፡፡ ውይይትና ሰላማዊ ሙግት ቃለ እግዚአብሔርን የምናስተምርባቸው ማለፊያ/ሁነኛ መንገዶች ናቸው፡፡ ክርስቲያች በንዑሳን አስተምህሮዎች ላይ መለያየታቸው እሙን ቢሆንም በንዑሳን ልዩነታቸው ላይ ሊወያዩም ሆነ ሊከራከሩ አይገባቸውም ማለት ግን ስሕተት ነው፡፡

አንዳንድ አስተምህሮዎች በንዑሳን አስተምህሮ ጐራ ይፈረጁ እንጂ፣ ከፍተኛ የሆነ አደጋ በቤተ ክርስቲያን ህልውናና በአማኞች ድነት ላይ ሊያመጡ ይችላሉ፡፡ አንዳንድ አስረጆችን እንመልከት፡፡ አንዳንድ ሰዎች ትክክለኛ የሆነውን የቅዱሳት መጻሕፍት የአፈታት ጥበብ አይከተሉም፡፡ አንድን ጥቅስ ወይም ምንባብ ከዐውዱ አፋተው ይተረጒማሉ፡፡ ለምንባቡ የሰዋስው አወቃቀር፣ ለቃላት አሰካክ፣ ለምንባቡ ታሪካዊና በህላዊ ዳራ፣ ለክፍሉ ሥነ ጽሑፋዊ ቅርጽ አንዳችም ቊብ አይሰጡም፡፡ በአጠቃላይ ለቋንቋ ሕግጋት አይገዙም፡፡ ይህ አቋማቸው ስሕተት ቢሆንም ይህ አካሄዳቸው ዐበይት ከሚባለው ክርስቲያናዊ አስተምህሮ ጋር እስካላጋጫቸው ድረስ ግለሰቦቹን መናፍቃን በሚል ጐራ ልንፈርጃቸው አንችልም፡፡ ትክክልኛ የሆነውን የቅዱሳት መጻሕፍት የአፈታት መንገድ መከተል ወይም ያለመከተል ደቂቅ አስተምህሮ እንጂ ዐበይት ትምህርት አይደለምና፡፡

ዛሬ ሐዋርያት አሉ ወይስ የሉም የሚለው ጒዳይ በክርስትና አስተምህሮ ውስጥ ደቂቃን በሚባሉት የአስተምህሮዎች ጐራ ውስጥ የሚረፈጅ ከሆነ፣ በርእሰ ጒዳዩ ላይ ይህን ያህል ሰፊ ውይይት ማካሄድ ከመጠን የበዛ ነው የሚሉ ሰዎች አሉ፡፡ ትክክለኛውን የቅዱሳት መጻሕፍት የአፈታት ሥርዐት ያለመከተል፣ በራሱ እንደ ትልቅ ስሕተት የሚያስቈጠር ባይሆንም፣ ዐበይት የሚባሉትን ክርስቲያናዊ አስተምህሮዎችን ለመካድ ግን በር ይከፍታል፡፡ ምክንያቱም ዐበይት የምንላቸውን ክርስቲያናዊ ትምህርቶች የተቀበልነው ትክክልኛውን ሥነ አፈታት ተከትለን ነውና፡፡ ልክ እንደዚሁ ሁሉ ዛሬ ሐዋርያት አሉ ወይም የሉም ብሎ ማመን ቢያንስ በሚከተሉት ርእሰ ጒዳዮች ላይ ከፍተኛ ልዩነት ያመጣል:—

1. በቤተ ክርስቲያን የሥልጣን መዋቅር ምን መሆን አለበት፣

2. ክርስቲያኖች ከቤተ ክርስቲያን ራስ ከሆነው ከክርስቶስ ጋር ያላቸው መስተጋብር ምን መምሰል ይኖርበታል፣

3. ቀኖና ተዘግቶአል ወይስ አልተዘጋም፣

አብያተ ክርስቲያናት ሦስት ዐይነት የአስተዳደር አካሄድ ይከተላሉ፤ ይኸውም:— ሥልጣን ተዋረዳዊ አስተዳደር (hierarchical form of government ለምሳሌ መካነ ኢየሱስ)፣ ማኅበረ ምዕመናዊ አስተዳደር (congregational form of government ለምሳሌ ባፕቲስት)፣ ምጋቤያዊ አስተዳደር (federal/Presbyterian form of government ለምሳሌ ቃለ ሕይወት)፡፡ በእነዚህ አብያተ ክርስቲያናት፣ የቤተ ክርስቲያን ራስ በሆነው በክርስቶስና በጠቅላላው ጉባኤ ማለትም በማኅበረ ምዕመናን መካከል የሚቀመጥ አንዳችም አካል የለም፡፡ ቤተ ክርስቲያኒቱን የሚያስተዳድሩ ሽማግሌዎችንና ዲያቆናትን የሚሾመውም ሆነ የሚሽረው ጠቅላላው ጉባኤ ነው፡፡ እነዚህም አገልጋዮች ተጠሪነታቸው በቀጥታ ለአባላት ጠቅላላ ጉባኤ ነው፡፡ “ዛሬ ሐዋርያት አሉ” የሚሉ ሰዎች ሽማግሌዎችንም ሆነ ማናቸውንም አገልጋዮች የሚሾመው እንዲሁም የሚያሰማራው “ሐዋርያ” የተባለው ግለሰብ ነው የሚል አቋም አላቸው፡፡ ይህ አካሄድ እንግዲህ እስከ ዛሬ እየተሠራበት ያለውን የቤተ ክርስቲያን አስተዳደር ሙሉ ለሙሉ የሚቀይር አካሄድ ነው፡፡

ዛሬ ያለው የወንጌላውያን አብያተ ክርስቲያናት አስተምህሮ፣ ክርስቲያኖች ያለአንዳች መካከለኛ በቀጥታ ከክርስቶስ ጋር ኅብረት ማድረግ ይችላሉ የሚል ሲሆን፣ “ዛሬ ሐዋርያት አሉ” የሚለው ትምህርት ግን በክርስቶስና በመንጋው መካከል፣ መካከለኛ የሚያኖር አካሄድ ነው፡፡ “ዛሬ ሐዋርያት አሉ” የሚለው ትምህርት ሊያስከትለው የሚችለው ሌላው ችግር በክርስቶስና በማኅበረ ምዕመናኑ መካከል ናቸው የተባሉት “ሐዋርያት” አዳዲስ መገለጦችን በማምጣት አዳዲስ ትምህርቶችን መመሥረት መቻለቸው ነው (“ዛሬ ሐዋርያት አሉ” የሚለው ትምህርት ምን ዐይነት ችግር ያስከትላል በሚለው ጒዳይ ላይ በስፋት የምንመለከተው ርእሰ ጒዳይ ነው)፡፡

ይህ እውነት ከሆነ ደግሞ፣ “ዛሬ ሐዋርያት አሉ” የሚለው ትምህርት ኑፋቄን በቤተ ክርስቲያን ውስጥ ሊያስገባ የሚችል ትልቅ ቀዳዳ የሚያበጅ አደገኛ ትምህርት ነው፡፡ ስለዚህ በዚህ ርእሰ ጒዳይ ላይ ሰፊ ቦታ ሰጥተን መነጋገራችን፣ ነገ ሊከሠት ያለውን ኑፋቄ ዛሬ ከምንጩ መድፈናችን እንደ ሆነ ማንኛውም ሰው ሊገነዘበው ይገባል፡፡ “ዛሬ ሐዋርያት አሉ” የሚሉ ሰዎች አስተምህሮውን በተገኘው አጋጣሚ ሁሉ ለማስፋፋት መሞከራቸው፣ “አስተምህሮው በቤተ ክርስቲያን ሕይወት ላይ ትልቅ አዎንታዊ ፋይዳ አለው” የሚለውን አቋም ታሳቢ ባደረገ መንፈስ ሲሆን፣ አስተምህሮውን የምንቃወም ሰዎች ደግሞ፣ አስተምህሮውን የምንቃወመው “ትልቅ ጥፋት ሊያስከትል የሚችል አደገኛ ትምህርት ነው” በሚለው መንፈስ ነው፡፡ ስለዚህ በወዲያ ወገን ያሉ ሰዎች “የሚያስከትለው በረከት ታላቅ ስለሆነ ሰይጣን ያስቀመጠብን ኬላ ነው” ባዮች ሲሆኑ፣ በወዲህ ወገን ያለነው ደግሞ “ቤተ ክርስቲያንን ህልውና ሊገረሥሥ የሚችል እኲይ ትምህርት ነው” በሚል መንፈስ አጥብቀን በመቃወም ላይ እንገኛለን፡፡ ታዲያ እውነቱ የሚገኘው በየትኛው ወገን ነው የሚሉ ሰዎች፣ መጽሐፍ ቅዱስን መሠረት በማድረግ ጒዳዩን ሳይታክቱ በጥሙና መመርመር ያስፈልጋቸዋል፡፡ የዚህም ጽሑፍ/ትምህርት ዋነኛ ዐላማ፣ ሰዎች ይህን ርእሰ ጒዳይ አበጥረው እንዲረዱ በማድረግ ወደ ኑፋቄ የሚያደላን አዝማሚያ ገርስሦ በመጣል የቤተ ክርስቲያንን ህልውና በተደላደለ መሠረት ላይ ማስቀመጥ ነው፡፡

I. ታሪካዊ ቅኝት

ዛሬ ይህ አስተምህሮ በታሪክ ያለው ስፍራ ምን ይመስላል? ወደ አገራችን የገባው መቼና እንዴት ነው? ክርስቲያናዊ አስተምህሮ ቃለ እግዚአብሔርንና የቤተ ክርስቲያን ታሪክን ወይም ትውፊትን ያማከለ ትምህርት ከሆነ፣ ይህ እንግዳ ትምህርት ከወዴት በቀለ? የአስተምህሮው ቀዳማይ ጠንሳሾችና አራማጆች እነማን ናቸው? የአስተምህሮአቸው ታሪካዊ መሠረት ምንድን ነው? አለ የሚሉትስ ሐዋርያነት ምን ዐይነት ይዘት ያለው ሐዋርያነት ነው? “ዛሬ ሐዋርያት አሉ” የሚለው አስተምህሮ “አንገብጋቢ እንዲሁም ትልቅ በረከት የሚያስከትል” ትምህርት ከሆነ፣ የጥንቷ ቤተ ክርስቲያን በተለይም ደግሞ ከዘመነ ተሐድሶ በኋላ ያለችው የወንጌላውያን አብያተ ክርስቲያናት፣ አስተምህሮው ኑፋቄያዊ አዝማሚያ የተከተለ ነው ለምን አሉ? ወዘተ የሚሉትን ጒዳዮች እንመለከታለን፡፡

“አስተምህሮአችን ምን ያህል መጽሐፍ ቅዱሳዊ ነው?” በሚለው ጒዳይ ላይ እንጂ፣ “ምን ያህል ከቤተ ክርስቲያን ታሪክ ጋር ይጣቀሳል?” በሚለው ጒዳይ እንብዛም ልንጨነቅ አይገባም የሚሉ ሰዎች አሉ፡፡ ክርስትና መጽሐፍ ቅዱሳዊ ሃይማኖት የሆነውን ያህል፣ ታሪካዊም እምነት ነው፡፡ ያለፉት የእምነት አባቶች የማያምኑትን ነገር እኛ ዛሬ ልናምን አንችልም፡፡ ለእነርሱ ያልተገለጠ ለእኛ የሚገለጥ አዲስ ነገር (ያውም “በቤተ ክርስቲያን ህልውናና አስተምህሮ ላይ ትልቅ ለውጥ ሊያስከትል የሚችል ለእነርሱ ያልተገለጠ ለእኛ የሚገለጥ”) አንዳችም ትምህርት የለም፡፡ ነቢያትና ሐዋርያት የሚያስተምሩትን ትምህርት የምናስተምር ከሆነ፣ እንደ ሳይንሳዊ ግኝት ዛሬ ተገኘ የሚባል አንዳችም ትምህርት ሊኖር አይችልም፡፡ በዐሥራ ስድስተኛው መቶ ክፍለ ዘመን የተነሡት የቤተ ክርስቲያን ተሐድሶ መሪዎች “መጽሐፍ ቅዱስ ብቻ” (“በላቲኑ ሶላ ስክሪብቹራ”) የሚለውን መሪ ጥቅስ ይዘው ሲነሡ፣ “ትውፊትም ሆነ ታሪክ አንዳችም እርባና የላቸውም” በሚለው ደምሳሽ መንፈስ የቀመሩት ቀመር አልነበረም፡፡ ነገር ግን ታሪክና ትውፊት ትክክለኛ ቦታቸውን መያዝ አለባቸው፤ ይኸውም ታሪክና ትውፊት ለቃለ እግዚአብሔር እውነት ሎሌ ማደር አለባቸው እንጂ የቃለ እግዚአብሔር እውነት መጠምዘዝ የላባቸውም በሚለው መንፈስ ነው፡፡

ዛሬ ያለን ማንነታችን የተቀረጸው በታሪክ ውስጥ ነው፡፡ “ሰው ኑሮውን ይመስላል” እንደሚባለው ሁሉ “ሰው ያለፈበትንም ታሪክ ይመስላል”፣ ታሪካችን በጠባያችንም ላይ ሆነ በአመለካከታችን ላይ የራሱ የሆነ አዎንታዊም ሆነ አሉታዊ ተጽእኖ አለው፡፡ “ሰዎች የታሪካቸው ነጸብራቅ ናቸው” የሚባለውም ለዚሁ ነው፡፡ ክርስቲያን ነን የምንል ሰዎች አስተምህሮአችንም ሆነ ሥነ ምግባራችን የተቀረጸው በክርስትና ታሪክ ላይ ነው፡፡ እግዚአብሔር አምላክ ቤተ ክርስቲያንን እንዴት ወደ ህልውና እንዳመጣት ቅዱሳት መጻሕፍት የሚነግሩን ሲሆን፣ ሁለት ሺህ ዓመታት በምን ዐይነት ጐዳና አሳልፎ ለዛሬዋ ቀን አደረሳት የሚለውን ጒዳይ የምንማረው ደግሞ ከታሪክ ነው፡፡ ለዚህም ነው አምላክ ራሱን በቅዱሳት መጻሕፍት እንደ ገለጠው ሁሉ በታሪክም ውስጥ ገልጦአል የምንለው (በነገረ መለኮት ውስጥ “ልዩ መገለጥን”ና “አጠቃላይ መገለጥ” የሚለውን ቃል የምንጠቀመው ይህንኑ ጒዳይ እንዲያሳይ ነው)፡፡

የአስተምህሮው ታሪካዊ ዳራ

በዚህ ዘመን የምንኖር ክርስቲያኖች ድንገት እንደ እንጒዳይ በአንድ ጀንበር የበቀልን፣ ከቀድሞዎቹ ጋር አንዳችም ቊርኝት የሌለን ሰዎች አይደለንም፡፡ ከቀድሞዎቹ የእምነት አበው ጋር ጥብቅ ትስስር ያለን ነን፡፡ በተለይ ክርስትና በዚህ ረገድ ከሁለት ሺህ ዓመት በላይ የሚሆን የዳበረ ታሪክ ያለው ተቋም ነው፡፡ በብዙ ነገር ከእኛ ቀዳሚ የሆኑ ሰዎች በርእሰ ጒዳዩ ላይ ምን ብለው እንደ ጻፉ ወደ ኋላ መለስ ብለን ብንቃኝ ብዙ ትምህርት እናገኛለን፡፡ ቃለ እግዚአብሔርንና ታሪክን ማዕከል በማድረግ “ዛሬ ሐዋርያት አሉ ወይስ የሉም” የሚለውን ርእሰ ጒዳይ የመሞገታችን ምክንያት ይኸው ነው፤ ትምህርቱ እነዚህን ሁለት ሥልጣናዊ ምንጮች በእማኝነት ስለሚያጣቅስ እንዲሁም የሚናገር ሁሉ እንደ ቃለ እግዚአብሔር መናገር ስላለበት ነው፡፡ ጥንቁቅ፣ ሚዛናዊና ተጠያቂነት ያለበትን ሥራ ማቅረብ ዐላማዬ ቢሆንም፣ በርእሰ ጒዳዩ ላይ የሚያወዛግቡትን ምንባቦች በተመለከተ የምሰጠው ሐቲታዊም ሆነ ታሪካዊ ብያኔ (exegetical and historical decision) ፍትሓዊነት ይጐድለዋል ልባል ግን እችላለሁ (ምንም እንኳ ዛሬ ታሪካዊውን ጒዳይ ብቻ የማነሣ ቢሆንም)፡፡ ከፍ ሲል እንደገለጽሁት ዐላማዬ ግልጽ ነው ይኸውም እውነትን በፍቅር መናገር፡፡ ሐቲታዊና ታሪካዊ ብያኔዬ መዛባቱ በተጨባጭ ከተነገረኝ እታረማለሁ፡፡ እግዚአብሔርን ማገልገል ቃሉን ማገልገል ነውና፡፡ በዚህ መንፈስ ወደ ታሪካዊው ትንታኔ እንዝለቅ:—

“ዛሬ ሐዋርያት አሉ” የሚለው አስተምህሮ ትምህርት ቀማሪዎች ትምህርታቸው ከሁለት ዐሥርተ ዓመታት ወዲህ የተገኘ አዲስ መገለጥ እንደ ሆነ ቢናገሩም በዐሥራ ስድስተኛው መቶ ክፍለ ዘመን በተነሣው የዘመነ ተሐድሶ እንቅስቃሴ መሪዎች ክፉኛ የተወገዘ ኢመጽሐፍ ቅዱሳዊ ትምህርት ነው፡፡ ምናልባት አንዳንድ አንባብያን፣ “‘ከሁለት ዐሥርተ ዓመታት ወዲህ የተገኘ ትምህርት ነው’ እያልህ መልሰህ ደግሞ፣ ‘በዘመነ ተሐድሶ የተወገዘ ትምህርት ነው’ የምትለው ጒዳይ እርስ በርሱ ይጋጫል” የሚል አስተያየት ሊሰጡ ይችላሉ—ዘመነ ተሐድሶ (Protestant Reformation) ከሁለት ዐሥርተ ዓመታት በፊት ሳይሆን ከአምስት መቶ ዓመት በፊት የተከሠተ ክሥተት በመሆኑ፡፡ አግባብነት ያለው ጥያቄ ነው፤ ምን ማለቴ እንደ ሆነ ላብራራ፡፡ የምዕራቧ ቤተ ክርስቲያን (የካቶሊክ ቤተ ክርስቲያን) እስከ ዛሬዋ ቀን ድረስ ሊቃነ ጳጳሳቱ፣ ከጴጥሮስ ሐዋርያዊ ሹመት ሲወርድ ሲዋረድ የመጣ ሐዋርያዊ ሹመት ባለቤት ናቸው ተብሎ ይታመናል፤ ከዚህም የተነሣ ሊቃነ ጳጳሳቱ ከቀኖናው/ከመጽሐፍ ቅዱስ በላይ ተደርገው ይታያሉ (ይህም ማለት መጽሐፍ ቅዱስን ትርጒም የመወሰን፣ የቤተ ክርስቲያኒቱን አስተምህሮ የመለወጥ፣ ትውፊት የማሻሻል ወዘተ ሙሉ ሥልጣን አላቸው ማለት ነው)፡፡ ከዚህም በተጨማሪ ሊቃነ ጳጳሳቱ በክርስቶስና በአማኙ ማኅበረሰብ መካከል የተቀመጡ ካህን ናቸው (ይፈታሉ፤ ያሥራሉ፡፡ እርሳቸው የፈቱት ይፈታል፤ እርሳቸው ያሰሩትም ይታሰራል፡፡ ክርስቶስ ለጴጥሮስ የሰጠው የመፍታትና የማሰር ቊልፍ በእጃቸው ነውና ማቴዎስ 16÷16-18)[2]፡፡

በዐሥራ ስድስተኛው መቶ ክፍለ ዘመን መጀመሪያ ላይ የተነሡት መራሕያነ ተሐድሶዎች፣ ይህ የሐዋርያነት ትኪ (Apostolic succession) አስተምህሮ ማዕከል የሚያደርገው ቃለ እግዚአብሔርን ሳይሆን ሰውን (ሊቃነ ጳጳሳቱን) ነው፡፡ የሰው ልጆች ሁሉ አስተምህሮአቸውና ምግባራቸው የሚመዘነው በቀኖናዊ መጽሐፍት አንጻር ብቻ ነው የሚል ትምህርት ይዘው ተነሡ (ይህ የተሐድሶ መሪዎቹ አስተምህሮ፣ በላቲን “ሶላ ስክሪብቹራ” በመባል የታወቃል)፡፡ መራሕያነ ተሐድሶዎች ይህን ትምህርት ለመቃወም ምክንያት የሆናቸው የሚከተሉት አራት ምክንያቶች ናቸው:— (1) “አማኞች ሁሉ ካህናት ናቸው” (priesthood of all believers) የሚለው መጽሐፍ ቅዱሳዊ ሐቅ በዚህ ትምህርት ስለሚገረሠሥ፣ (2) ቃለ እግዚአብሔር “ዛሬ ሐዋርያት አሉ” የሚል ትምህርት ስለማያስተምር፣ (3) “ዛሬ ሐዋርያት አሉ” የሚለው ትምህርት የመጽሐፍ ቅዱስን ሥልጣናዊ ቃልነት የሚያዋርድ መሆኑ፣ (4) ይህ “የሐዋርያነት ትኪ” ትምህርት መሠረት ያደረገው የካቶሊክ ቤተ ክርስቲያን አስተምህሮ ቤተ ክርስቲያኒቱን በበርካታ ችግሮች ውስጥ መክተቱ (የሥልጣን መሠረት ቃሉ ሳይሆን ግለሰቦች ሆኑ፤ አማኞች ከክርስቶስ ጋር ኅብረት የሚያደርጉት በካህናቱ እርዳታ አማካይነት ሆነ፤ ካህኑ ያሻውን ነገር ቢያደርግ የፈለገውን ነገር ቢያስተምር ሃይ የሚል ሰው ወይም አሠራር ጠፋ)፡፡ የተሐድሶ መሪዎቹ ለእነዚህና እነዚህን ለመሳሰሉ በርካታ ችግሮች ቀንደኛ ምክንያት ነው ብለው ያሰቡት፣ “የሐዋርያነት ትኪ” (Apostolic succession) በመባል የሚጠራውን የቤተ ክርስቲያኒቱን ትምህርት ነው፡፡

መራሕያነ ተሐድሶዎች ቃለ እግዚአብሔርን በመጥቀስ የተቃወሙት ትምህርት “የሐዋርያነት ትኪ” (Apostolic succession) እንጂ ከሃያ ዓመት ወዲህ በአንዳንድ መምህራን እየተሰጠ ያለው “ዛሬ የሐዋርያነት ስጦታ/አንብሮተ ዕድ (Apostolic appointment) አለ” የሚለው ትምህርት አይደለም፤ ታዲያ አንተ ይህ ትምህርት በዘመነ ተሐድሶ ተወግዟል እንዴት ትላለህ ልባል እችላለሁ፡፡ ተገቢ ጥያቄ ነው፤ እንዳብራራ ይፈቀድልኝ፡፡ የተሐድሶ መሪዎች “የሐዋርያነት ትኪ” (Apostolic succession) የተቃወሙት ከላይ ባየናቸው አራት ዐበይት ምክንያቶች ነው:— [(1) አስተምህሮው የአማኞችን ክህነት መቃወሙ፣ (2) መጽሐፍ ቅዱስ ዛሬ ሐዋርያት አሉ የሚል ትምህርት ያለማስተማሩ፣ (3) አስተምህሮው የቅዱሳት መጻሕፍትን ሥልጣናዊ ቃልነት ማዋረዱ፣ (4) ቤተ ክርስቲያንን በበርካታ ችግሮች ውስጥ የሚከት መሆኑ])፡፡ ይህ ደግሞ “የሐዋርያነት ትኪ” (Apostolic succession) ብቻ ሳይሆን፣ “ዛሬ የሐዋርያነት ስጦታ አለ” (Apostolic appointment) የሚለውንም ትምህርት የሚያወግዝ ነው፡፡ እንዲያውም የዛሬው፣ “የሐዋርያነት” ትምህርት፣ የተሐድሶ መሪዎች ከተቃወሙትም ትምህርት ይልቅ የከፋ አስተምህሮ ለመሆኑ “ዛሬ አለ የሚባለው ሐዋርያነት ምን ዐይነት ቅርጽ አለው?” በሚለው ርእስ ሥር ኋላ በስፋት የምተችበት ነው፡፡

“ይህ እውነት ከሆነ ከሃያ ዓመት ወዲህ ባሉት ጊዜያት ይህ ትምህርት በአገራችን እንዴት ሊያንሠራራ ቻለ?” በሚለው ጒዳይ ላይ ትንሽ ቆይታ እናድርግ፡፡ በአገራችንም ሆነ በውጪው ዓለም የዚህ ትምህርት ቀዳማይ ጠንሳሾችም ሆኑ አቀንቃኞች፣ “የእምነት እንቅስቃሴ” በመባል የሚጠራው የሐሰት ትምህርት[3] ቀማሪዎች ናቸው፡፡ በተለይ በኢትዮጵያ ይህ ትምህርት ለመስፋፋቱ ትልቅ ሚና የተጫወቱት[4]:—

(1) በኢትዮጵያ የሚገኘው “የክሩሴደር ቤተ ክርስቲያን”[5] መቈርቈር ምክንያት የሆኑትና እስከ ቅርብ ጊዜ ድረስ ለቤተ ክርስቲያኑ ከፍተኛ የገንዘብ ድጋፍ ያደርጉ የነበረው ጆን ኤክሀርት (John Eckhart)፣

(2) አክትስ (“ACTS”)[6] በሚል ርእስ በእንግሊዝኛ ቋንቋ ታትሞ ወደ አገራችን የሚገባው መጽሔት፣

(3) እንዲሁም የኬኔት ኢ. ሐገን (Kenneth E. Hagin) መጻሕፍት ናቸው፡፡ ዘርዘር አድርገን እንመልከታቸው፡፡

ኬኔት ሐገን

አስተምህሮው ወደ ኢትዮጵያ የገባው በእነዚህ ሦስት አቅጣጫዎች ቢሆንም ምንጩ ግን ያው፣ “የእምነት እንቅስቃሴ”[7] ነው፡፡ ከዊልያም ኪኒየን ቀጥሎ፣ “የእምነት እንቅስቃሴ” አባት እንደ ሆኑ የሚነገርላቸው ኬኔት ሐገን፣ በርካታ መጻሕፍቶቻቸው ወደ አማርኛ ቋንቋ ተተርጒመው ለንባብ የቀረቡ ሲሆን፣ “እርሱ ለሰዎች ስጦታን ሰጠ”[8] በሚል ርእስ የጻፉት መጽሐፍ በአገሪቱ ውስጥ በስፋት ከተሠራጩት የሐገን መጻሕፍት መካከል አንዱ ነው፡፡ እንደ ጐርጐሮሳውያኑ የዘመን አቈጣጠር 2003 ዓ.ም ላይ ዕልፈተ ሕይወታቸው ዜና የተሰማው ኬኔት ሐገን (1917—2003 ዓ.ም) ይህን አስተምህሮ በኢትዮጵያ ውስጥ ለመስፋፋቱ ትልቅ ድርሻ ያላቸው ሰው ናቸው የተባለው ለዚህ ነው፡፡ ሐዋርያት ዛሬ እንዳሉ በመሞገቱ ዙሪያ የሚያጠነጥነውና በ1992 ዓ.ም የጻፉት መጽሐፍ፣ በግልጽ እንደሚያስረዳው፣ በ1987 ዓ.ም ሐገን ኢየሱስ ክርስቶስ ለሦስት ሰዓት ያህል በቀጥታ እንደ ተገለጠላቸውና “ስለ አምስቱ ጣምራ አገልግሎቶች” ሰፊ ማብራሪያ እንደ ሰጣቸው[9]፣ ኤፌሶን 4÷11ም መብራራት ያለበት ከዚህ “አምላክ አሳየኝ” ከሚሉት ራእይ አንጻር እንደ ሆነ ይገልጻሉ[10]፡፡ ስለዚህ እንደ ኬኔት ሔጌን አመለካከት ኤፌሶን 4÷11 መብራራት ያለበት “ኢየሱስ ክርስቶስ በአካለ ሥጋ ተገልጦልኝ የክፍሉን ሐሳብ አስረዳኝ” ከሚሉት አንጻር እንጂ፣ ትክክለኛ የሆነውን የቅዱሳት መጻሕፍት ያአፈታት ጥበብ በመጠቀም አይደለም፡፡

እንደ ኬኔት ሐገን አስተምህሮ፣ ቤተ ክርስቲያን የክርስቶስን ምጽአት በንቃት መጠበቅ የምትችለው ዛሬ ሐዋርያት መኖር ሲችሉ ብቻ ነው:—

“የቤተ ክርስቲያን ራስ የሆነው ኢየሱስ ክርስቶስ አካሉ የሆነችው ቤተ ክርስቲያን በቅርቡ እውን ለሚሆነው የእርሱ ምጽአት ዝግጁ የምትሆነው እነዚህ የአገልግሎት ስጦታዎች በክርስቶስ አካል ውስጥ ተገቢ ቦታቸውን መያዝ ሲችሉ ነው”[11]

ሐገን ይህን ይበሉ እንጂ በእነጴጥሮስ፣ በእነዮሐንስ፣ በእነያዕቆብና በእነጳውሎስ ላይ የነበረው የሐዋርያነት አገልግሎትና ሥልጣን ዛሬ እንደ ሌለ ያስረዳሉ[12]፡፡ ሐገን ክርስቶስ በቀጥታ በአካለ ሥጋ ተገለጠልኝ በሚሉት ግልጠት ውስጥ ኢየሱስ አራት ዐይነት ሐዋርያት እንዳሉ እንደ ነገራቸው ያስረዳሉ ይኸውም:—

1. ኢየሱስ ክርሰቶስ (ዕብራውያን 3÷1)

2. ዐሥራ ሁለቱ ሐዋርያት

3. እንደ ጳውሎስ ያሉ መሠረታውያን ሐዋርያት

4. መሠረታውያን ያልሆኑ ሐዋርያት[13]

በተራ ቊጥር አራት ውስጥ ባሉ ሐዋርያት ጐራ የሚፈረጁት ሐዋርያት የሚከተሉትን ሦስት አገልግሎት የሚያገለግሉ ናቸው ይኸውም:— ሚስዮናውያን፣ ቤተ ክርስቲያን ተካዮች፣ መጋብያንና በቃለ እግዚአብሔር ውስጥ የነበሩ አንዳንድ መልእክቶችን ወደ ቤተ ክርስቲያን ይዘው የሚመጡ ሰዎች ናቸው[14]፡፡ ሐገን፣ ስሚዝ ዊግልስዎርዝ የተባሉ የወንጌል አገልጋይ በመጨረሻዎቹ ውስጥ የሚመደቡና “የእውነት ሐዋርያት” በሚለው ጐራ የሚፈረጁ መሠረታውያን ያልሆኑ ሐዋርያት እንደ ሆኑ ያስረዳሉ[15]፡፡

ሐገን፣ በስፋት እየጠቀስሁት ባለው በዚህ መጽሐፋቸው ውስጥ፣ ዛሬ “መሠረታውያን” የሚባሉና የቀድሞዎቹን ሐዋርያት ሊተኩ የሚችሉ ሐዋርያት እንደሌሉ በአንክሮ ያስገነዝባሉ፡፡ እነዚህ ቀደምት የክርስቶስ ሐዋርያት ሊተኩ ያልቻሉበት ቀዳማይ ምክንያት ምን እንደ ሆነ ያስረዱበት ምክንያት የሚከተለው ነው:— (1) ዛሬ አንድም ሐዋርያ መጽሐፍ ቅዱስ ከገለጠልን መገለጥ ውጪ የሆነ አዲስ መገለጥ ማምጣት ስለማይችል[16]፣ (2) በቤተ ክርስቲያንና በመጋብያን ላይ የበላይ የሆነ በእነዚህም ላይ ሠለጥናለሁ ሊል የሚችል አንድም ሐዋርያ ዛሬ ስለሌለ ነው[17]፡፡ እንዲያውም ሔጌን ይህን ነጥብ ሲያጐለብቱ፣ “በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ የምናገኛቸው ሐዋርያት እንኳ ሥልጣነ ሐዋርያነታቸውን ተግባራዊ ሲያደርጉ የታየው እነርሱ ራሳቸው በቅርቡ በተከሏት ቤተ ክርስቲያን ላይ ብቻ ነው ባይ ናቸው”:—

“ከመጋብያን ቢሮ ውጪ በቤተ ክርስቲያን ላይ የበላይ መሆን የሚገባው አካል እንዳለ የሚያስተምር አንዳችም የሐዲስ ኪዳን መጻሕፍት አላነበብሁም፡፡ በሐዲስ ኪዳን አንዳች ስፍራ ላይ ሐዋርያት በመጋብያንና በሌሎች የአገልግሎት ስጦታዎች ላይ ሲሠለጥኑ አይታይም”[18]

ሔጌን “መሠረታውያን” የሚሏቸው ሐዋርያትም ሆኑ “መሠረታውያን ያልሆኑ” ሐዋርያት የሚጋሩት እነዚህ ሐዋርያት ምልክትና ተኣምር በአገልግሎታቸው ውስጥ እውን እንደሚሆኑ ይህም ተኣምራዊ በሆነ መንገድ ክርስቶስ ስለሚገልጥላቸውና ከእርሱ ጋር ካላቸው ጠንካራ ቊርኝት የተነሣ ራእይና ትምህርት ይቀበላሉ የሚል ነው[19]፡፡ ተኣምራት ያደረገውን ሰው ሀሉ ሐዋርያ ማለት እንደማይገባም ያስረዳሉ[20]፡፡

የኬኔት ሔጌን አስተምህሮ ዛሬ በኢትዮጵያ ውስጥ ትልቅ ተጽእኖ ለማምጣቱ ጥሩ ናሙናዊ ማሳያ የሚሆነው፣ መስከረም 2 ቀን 2002 ዓ.ም የሐዋርያነት በዓለ ሢመታቸው የተካሄደላቸውና “ሐዋርው” በሚል ስያሜ እንዲጠሩ የተበየነላቸው እንዲሁም፣ “በሐዋርያነት ቅባት መመላለስ” የጀመሩት መጋቢ ዳንኤል መኮንን፣ ለበዓለ ሢመታቸው የተሠራጨውን በራሪ ወረቀት በቀጥታ የተቀዳው ከኬኔት ሐገን መጽሐፍ ነው፡፡ እንዲያውም በአንዳንድ ርእሰ ጒዳዮች ላይ በበራሪ ጽሑፉ የተላለፈው መልእክት ከኬኔት ሐገንም ትምህርት የከፋ ስሕተት አለበት፤ ለምሳሌ ኬኔት ሐገን “መሠረታውያኑ ሐዋርያት” በዛሬዎቹ ሐዋርያት ሊተኩም ሆነ ሊመሰሉ አይችሉም ቢሉም፣ ለመጋቢ ዳንኤል መኮንን በዓለ ሢመት የተዘጋጀው የጥሪ ካርድ፣ ከፎቶግራፋቸው ግርጌ “በሐዋርያትና በነቢያት መሠረት ላይ ታንጻችኋል” የሚል ጽሑፍ ተከትቦበታል (ይህ ደግሞ ለመሠረታውያኑ ሐዋርያት የተነገረ መሆኑን ልብ ይሏል)፤ እንዲያውም የካቶሊክ ቤተ ክርስቲያን “የሐዋርያት ቊልፍ” (Pontiff Key) ከምትለው የቊልፍ ዐይነት ጋር፣ ጥቅሱ ተያይዞ በአንድ ላይ ቀርቦአል[21]፡፡ በቅርቡም፣ የኬኔት ሐገን አስተምህሮ የሚመራ የመጽሐፍ ቅዱስ ትምህርት ቤት፣ አሜሪካን አገር በሚገኙ ኢትዮጵያውያን መጋቢዎች ድጋፍ በኢትዮጵያ ውስጥ የነገረ መለኮት ትምህርት መስጠት ጀምሮል[22]፡፡ አስገራሚው ጒዳይ ኬኔት ሐገን ዘመነኞቹ ሐዋርያት በቤተ ክርስቲያን ላይ መሠልጣን የለባቸውም ማለትም አገልጋዮችን መሾምና የቤተ ክርስቲያን ሠራተኞችን መቅጠር የእነርሱ ሥራ አይደለም ቢሉም፣ በመጋቢ ዳንኤል መኮንን “ሐዋርያነት” የምትመራው የወንጌል ብርሃን ቤተ ክርስቲያን፣ ይህን ሥራ የሚሠሩላት “ሐዋርያ” የተባሉት ዳንኤል መኮንን ናቸው፡፡ በመሠረቱ “ሐዋርያ” የሚል ሢመት “ከመጐናጸፋቸውም በፊት” አገልጋዮችን ሲሾሙና ሲሽሩ መቆየታቸው ከሢመታቸውም በፊት፣ “በሐዋርያነት ቅባት ሲያገለግሉ” እንደ ቆዩ አመላካች ነው፡፡

ኬኔት ሐገን አስተምህሮ ማጠቃለያና ግምገማ

የኬኔት ሐገንን የሐዋርያ አስተምህሮ በአጭሩ ሰብሰብ እናድርገው፡፡ (1) ሐገን ዛሬ ሐዋርያት አሉ የሚለውን ትምህርት ያገኙት ቅዱሳት መጻሕፍትን በማጥናት ሳይሆን፣ “ኢየሱስ ለሦስት ሰዓት ያህል በአካለ ሥጋ ተገልጦላቸው ኤፌሶን 4÷11 አስመልክቶ ከሰጣቸው ማብራሪያ” ነው፡፡ (2) ቤተ ክርስቲያን የክርስቶስን ምጽአት በንቃት መጠበቅ የምትችለው ዛሬ ሐዋርያት መኖር ሲችሉ ብቻ ነው፡፡ (3) በእነጴጥሮስ፣ በእነዮሐንስ፣ በእነያዕቆብና በእነጳውሎስ ላይ የነበረው የሐዋርያነት አገልግሎትና ሥልጣን ዛሬ የለም፡፡ (4) የዛሬዎቹ ሐዋርያት የሥራ ድርሻ የሚከተለው ነው:— ሚስዮናዊነት፣ ቤተ ክርስቲያን መትከል፣ መጋቢነትና “በቃለ እግዚአብሔር ውስጥ የነበሩ አንዳንድ መልእክቶችን ወደ ቤተ ክርስቲያን ይዞ ማምጣት”፡፡ (5) “መሠረታውያኑ ሐዋርያት” በዛሬዎቹ ሐዋርያት ሊተኩ አይችሉም፤ ይኸውም:— ዛሬ አንድም ሐዋርያ መጽሐፍ ቅዱስ ከገለጠልን መገለጥ ውጪ አዲስ መገለጥ ማምጣት ያለመቻሉ አንደኛው ምክንያት ሲሆን፣ በቤተ ክርስቲያንና በመጋብያን ላይ የበላይ የሆነ በእነዚህም ላይ ሠለጥናለሁ ሊል የሚችል አንድም ሐዋርያ ዛሬ ያለመኖሩ ነው (ሔጌን መሠረታውያን የሚሏቸውም ሐዋርያት በአብዛኛው ይህን የማድረግ ሥልጣን እንዳልነበራቸው ያስረዳሉ)፡፡ (6) “መሠረታውያን” የሚሏቸው ሐዋርያትም ሆኑ፣ “መሠረታውያን ያልሆኑ” ሐዋርያት የሚከተሉትን ባሕርያት ይጋራሉ ይኸውም በአገልግሎታቸው ውስጥ ራእይ ምልክትና ተኣምር እውን መሆኑ ነው፡፡

የሐገንን የሐዋርያት አስተምህሮ እንገምግም፡፡ (1) ሐገን ይህን አስተምህሮ ክርስቶስ በአካለ ሥጋ ተገልጦልኝ ያስተማረኝ ትምህርት ነው የሚለው ጒዳይ ከሦስት ምክንያት አንጻር በጐሪጥ መታየት ያለበት ነው፤ አንደኛው ቅዱሳት መጻሕፍት ኢየሱስ በአካለ ሥጋ ለሰዎች የሚገለጠው በዳግም ምጽአቱ ወቅት በዘመነ ፍጻሜ ብቻ እንደ ሆነ በግልጽ ማስተማራቸው፤ ሁለተኛው ነጥብ፣ በአሁኑ ጊዜ ጌታችን መድኃኒታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ማንም ሊያየው በማይችል ታላቅ ብርሃን ውስጥ እንደሚገኝ ቅዱሱ መጽሐፍ ስለሚያስረዳ፣ ሦስተኛ፤ ሰዎች ተገለጠልኝ ወይም አየሁት በሚሉት ራእይ የቅዱሳት መጻሕፍት የአፈታት ጥበብ የሚለወጥ ከሆነ፣ “ተገለጠልኝ” በሚል ሒሳብ ልዩ ትምህርት የሚያመጡትን ሰዎች እንዴት ሃይ ማለት ይቻላል? ነባራዊ/ቋሚ አስተምህሮስ ማዋቀር እንዴት ይቻላል? (2) ቤተ ክርስቲያን የክርስቶስን ምጽአት በንቃት ለመጠበቅ ዛሬ ሐዋርያት ያስፈለጉበትን ምክንያት ሔጌን አላብራሩም፤ ስለዚህ ለምን ይህን ትምህርት መቀበል እንዳለብን በግልጽ አልተጠቀሰም፡፡ የቃለ እግዚአብሔር ማብራሪያ ያልቀረበለትን ትምህርት ደግሞ፣ “እገሌ” ብለዋል በሚል ሒሳብ ብቻ መቀበል አይጠበቅብንም—መሠረታችን ቃለ እግዚአብሔር ብቻ ነውና፡፡ (3) እንደ ሔጌን አስተምህሮ በእነጴጥሮስ፣ በእነዮሐንስ፣ በእነያዕቆብና በእነጳውሎስ ላይ የነበረው የሐዋርያነት አገልግሎትና ሥልጣን ዛሬ ከሌለ አገልግሎቱን የማያገለግልና አገልግሎቱንም ለማገልገል የሚያበቃ ሥልጣን የሌለው አገልጋይ ምን ይፈይድልናል? (4) የዛሬዎቹ ሚስዮናውያን ቤተ ክርስቲያን ተከላን የሚያካሂዱ ከሆነ፣ መጋብያን የመመገብ ሥራቸውን የሚሠሩ ከሆነ፣ የሐዋርያ አስፈላጊነት እምኑ ላይ ነው? ሔጌን ሐዋርያት ሚስዮናዊነትንና መጋቢነትን አቀናጅተው ይሠራሉ የሚሉ ከሆነ፣ አንዱ አገልግሎታቸው በሌላው ላይ ተጽእኖ በማምጣት በአገልግሎታቸው ፍሬያማ እንዳይሆን የማያደርግበት ምክንያት ምንድን ነው? በአብዛኛው ሁለቱም በተራራቀ ስፍራ የሚከወኑ ግብሮች በመሆናቸው፡፡ ሔጌን፣ “በቃለ እግዚአብሔር ውስጥ የነበሩ አንዳንድ መልእክቶችን ወደ ቤተ ክርስቲያን ይዞ ማምጣት” የሚለው ትምህርታቸው ግልጽ አይደለም፡፡ ጒዳዩ መጽሐፍ ቅዱስን በማስተማር ላይ የሚያጠነጥን ከሆነ፣ አስተማሪዎች የሚከውኑት ግብር ስለሆነ ሐዋርያት አስፈላጊነታቸው ግልጽ አይደለም፡፡ ቃለ እግዚአብሔርን መደገፊያ በማድረግ ልዩ ትምህርት የሚያመጡልን ከሆነ፣ ሐዋርያው ጳውሎስ በገላትያ መልእክቱ ልዩ ትምህርት የሚያመጡትን ሰዎች እንዳንቀበል አስጠንቅቆናል፡፡ (5) ሔጌን “መሠረታውያኑ ሐዋርያት” በዛሬዎቹ ሐዋርያት ሊተኩ አይችሉም፤ ይኸውም:— ዛሬ አንድም ሐዋርያ መጽሐፍ ቅዱስ ከገለጠልን መገለጥ ውጪ አዲስ መገለጥ ማምጣት አይችልም እንዲሁም በቤተ ክርስቲያንና በመጋብያን ላይ የበላይ የሆነ በእነዚህም ላይ ሠለጥናለሁ ሊል የሚችል አንድም ሐዋርያ ዛሬ የለም የሚለው ትምህርታቸው ይደግ ይመንደግ የሚባል ነው፡፡ በዚህ ረገድ የዘመኑ ሔጌናውያን የመምህራቸውን ቃል እንዲሰሙ እንማጠናለን፡፡ (6) “መሠረታውያን” የሚሏቸው ሐዋርያትም ሆኑ፣ “መሠረታውያን ያልሆኑ” ሐዋርያት በአገልግሎታቸው ውስጥ ራእይ ምልክትና ተኣምር እውን ይሆናሉ ብለውናል፤ በዚህ ጒዳይ ተቃውሞ የለኝም፡፡ በርግጥ ሆኖ ከሆነ ክብር ለእግዚአብሔር ይሁን (ይህ ሲሆን ግን እኔ በበኵሌ ከመስማት ባለፈ አይቼ አላውቅም)፡፡ ግን ተኣምራትና ራእይ ለምን የሐዋርያነት መለዮ እንደ ሆነ በቃለ እግዚአብሔር የተደገፈ አንዳችም ሙግት አልቀረበም፡፡ በይሁዳ ምትክ የተተካው ማቲያስም ሆነ ለቆሮንቶስና ለገላትያ ቤተ ክርስቲያን ሐዋርያ ነኝ የሚል መከላከያውን በስፋት ያቀረበው ሐዋርያው ጳውሎስ ሐዋርያት የመሆናቸው ምልክት ተኣምራትን ማድረግ እንደ ሆነ አልገለጹም፡፡ መጽሐፍ ቅዱስም የሐዋርያነት መስፈርት ተኣምራት ማድረግ ነው አይለንም፡፡

አክትስ መጽሔት

በአንድ ወቅት “አክትስ” በሚል ስያሜ በእንግሊዝኛ ቋንቋ ታትሞ ከውጪ አገር ወደ ኢትዮጵያ በስፋት ይሠራጭ የነበረ አንድ መንፈሳዊ መጽሔት፣ “ዛሬም ሐዋርያት አሉ” የሚለውን አስተምህሮውን በተለይ ደግሞ፣ “አምስቱ ጣምራ አገልግሎቶች” የሚላቸውን የአገልግሎት ዘርፎች፣ በአምስቱ የእጅ ጣቶች ተምሳሌነት እያብራራ በተከታታይ ያቀርብ ነበር፡፡ መጽሔቱ የእምነት እንቅስቃሴን ትምህርት በዓለም ሁሉ ለማስፋፋት ይጠቅማል በሚል እሳቤ በየሦስት ወሩ እየታተመ በነጻ የሚሠራጭ መጽሔት ነው፡፡ ከደርግ ውድቀት በኋላ መጽሔቱ በስፋት በኢትዮጵያ ውስጥ መሠራጨት ሲጀምር፣ የመጽሔቱን ይዘት የተመለከቱ አንዳንድ ወገኖች፣ መጽሔቱ ጤናማ እንዳልሆነ ለማሳሰብ ቢሞክሩም ጩኸታቸው ሰሚ በማጣቱ ምክንያት ያለገደብ የተዘራው ዘር፣ ዛሬ የሚታየውን ፍሬ ማፍራት ችሏል፡፡

ለዚህ ጥሩ ማሳያ የሚሆነው በመጋቢ ዳንኤል መኮንን በዓለ ሢመት በሚካሄድበት ሰሞን፣ “እንወቃቸው” በሚል ርእስ በአቶ ሙሉወርቅ መኩሪያ ተዘጋጅቶ የቀረበው መጽሐፍ[23]፣ ስለሐዋርያት የሚሰጠው ትምህርት በቀጥታ የተወሰደው ከዚህ መጽሔት ነው (መጽሐፉ መረጃዎቹን ከየት እንደ ወሰደ በግርጌ ማስታወሻም ሆነ በዋቢ መጻሕፍት ዝርዝር ላይ በግልጽ የማስፈር ፍላጎት ባያሳይም እንኳ)፡፡ አስገራሚው ነገር መጽሐፉ መረጃዎችን ብቻ ሳይሆን፣ ሥልዕላዊ መግለጫውንም የወሰደው ከዚሁ መጽሔት ነው—ሐዋርያን በአውራ ጣት፣ ነቢይን በጠቋሚ ጣት፣ ወንጌላዊን በመኻል ጣት፣ እረኛን በቀለበት ጣት አስተማሪን በተንሿ ጣት፡፡ ምናልባት ጸሓፊው “እኔ ሥዕላዊ መግለጫውን ከዚህ መጽሔት አልወሰድሁም፣ ይህን መጽሐፍ ከማዘጋጀቴ በፊት በ1993 ዓ.ም በሕይወት መጽሔት ቊጥር 47 ገጽ 14 ላይ ይህንኑ ጒዳይ አቅርቤዋለሁ” ይሉ ይሆናል፡፡ ነገር ግን አቶ ሙሉወርቅ በዚህ መጽሔት ላይ ከመጻፋቸው ከጥቂት ወራት በፊት አክትስ መጽሔት ይህንኑ ሥዕላዊ መግለጫ ይዞ ወጥቶአል[24]፡፡ ስለዚህ አክትስ መጽሔት ከአቶ ሙሉወርቅ ቀዳ ማለት ሳይሆን አቶ ሙሉወርቅ ከአክትስ መጽሔት ቀዱ ማለት አግባብነት ይኖረዋል (የአክትስ መጽሔት ጸሓፍያን አማርኛ የማይችሉ ሰዎች መሆናቸውን ልብ ይሏል)፡፡ እንዲያውም አቶ ሙሉወርቅ በዚያን ወቅት አምስቱ የአገልግሎት ስጦታዎች በሚል ርእስ በሕይወት መጽሔት ላይ በተከታታይ ይጽፉአቸው የነበሩት ጽሑፎች በአብዛኛው በቀጥታ የተወሰዱት ከዚሁ “ከአክትስ” መጽሔት ላይ ነው[25]፡፡ ይኸው ትምህርት እንወቃቸው በሚለው መጽሐፋቸውም ላይ ተካቶ ለንባብ ቀርቦአል፡፡ ጆን ኤክሀርት በኢትዮጵያ በሚገኘው የክሩሴደር ቤተ ክርስቲያን በመገኘት፣ “አምስቱ የአገልግሎት ስጦታዎች” በሚል በርእሰ የሰጡት ትምህርት፣ ሐዋርያን በአውራ ጣት፣ ነቢይን በጠቋሚ ጣት ወዘተ መስሎ በማቅረብ አስተምህሮውን አብራርተዋል፡፡ ታዲያ አክትስ መጽሔትም ሆነ ጆን ኤክሀርት ይህ ዐይነቱን ሥዕላዊ ገለጻ ከአቶ ሙሉወርቅ ወስደው ነው ማለት ነው? ከዚህ ሐቅ የምንማረው ቊም ነገር “ዛሬ ሐዋርያትን አሉ” የሚለው ትምህርት በቀጥታ የተቀዳው ከአንድ ምንጭ ይኸውም ከእምነት እንቅስቃሴ አራማጆች መሆኑን ነው፡፡

“አክትስ” መጽሔት፣ ከኬኔት ሔጌን አስተምህሮ በተለየ መልኩ፣ የዘመኑ ሐዋርያት አገልጋዮችን በአጥቢያ ቤተ ክርቲያን ውስጥ እንደሚሾሙ እንዲሁም የቤተ ክርስቲያን ሠራተኞችን ቅጥር የማካሄድ ሥልጣን እንዳላቸው ይገልጻል[26]፡፡ ይህንኑ መጽሔት መሠረት ያደረገው የአቶ ሙሉወርቅ መጽሐፍም የዘመኑ ሐዋርያት ሌሎች አገልጋዮችን የመሾም እንዲሁም “እውነተኛና አስተማማኝ ውሳኔ” የማስተላለፍ ክህሎት እንዳላቸው፣ ይገልጻሉ (ገጽ 146)፡፡

አስደናቂው እውነት አቶ ሙሉወርቅ ይህ “ዛሬ ሐዋርያቱ አሉ” የሚለው ትምህርት “ለክርስቶስ ቤተ ክርስቲያን ከተሰጡት ስጦታዎች መካከል አንደኛው ደግሞም ዋነኛውም ጭርም እንደ ሆነ”[27] እንዲሁም ይህን አስተምህሮ፣ “ከሌሎች ጒዳዮች ጋር እያምታታነው ደግሞም ሸፋፍነን የምናልፈው ጒዳይ በመሆኑ ለብዙ አላስፈላጊ ነገሮችም ተዳርገናል፡፡ ይህም ብቻ ሳይሆን በሐዋርያት አገልግሎት በኩል ያለው በረከትም ቀርቶብናል”[28] ይበሉ እንጂ፣ ይህን አቋማቸውን የሚደግፍ አንዳችም መጽሐፍ ቅዱሳዊ ማስረጃ አላቀረቡም እንዲያውም አንዳችም በዚህ ምዕራፍ ውስጥ አንዳችም መጽሐፍ የመጽሐፍ ቅዱስ ክፍል አልተጠቀሰም አልተብራራም[29]፡፡

ጆን ኤክሀርት

ጆን ኤክሀርት “በቺካጎ በሚገኘው የክሩሴደርስ አገልግሎት መጋቢና የበላይ ተቈጣጣሪ ናቸው”፡፡ በዚሁ ርእሰ ጒዳይ ላይ የሚያጠነጥኑ፣ “ወደ ሐዋርያዊ ተልእኮ መዝለቅ” እንዲሁም “ሐዋርያዊት ቤተ ክርስቲያንና የሐዋርያት መንፈስ” በሚል ርእስ ከእንግሊዝኛ ወደ አማርኛ ቋንቋ የተተረጐሙ ሁለት መጻሕፍት ያላቸው ሲሆን፣ እነዚህን መጻሕፍት አስተርጒሞ ያቀረበው ጆን ኤክሀርት ለመቈርቈሯ ምክንያት የሆኗትና እስከ ቅርብ ጊዜ ድረስ ከፍተኛ የገንዘብ ዕርዳታ ያደርጉላት የነበረችው ቀድሞ “ክሩሴደር ቤተ ክርስቲያን” አሁን፣ “የክርስቲያኖች መቅደስ ቤተ ክርስቲያን” ናት፡፡ እነዚህ ሁለት የጆን ኤክሀርት መጻሕፍት:—

“የኢየሱስ ክርስቶስ ቤተ ክርስቲያን መለኮታዊ ግቧን ትመታ ዘንድ የሐዋርያት መንፈስና የሐዋርያት ዕይታ ሊኖራት ይገባል፡፡ ወይም በሌላ አነጋገር ቤተ ክርስቲያን የሐዋርያት ቤተ ክርስቲያን መሆን አለባት፡፡ ከሐዋርያት ቤተ ክርስቲያን መለስ ያለው ማናቸውም ነገር ፋይዳ የለውም፡፡ በዚህ ዘመን ጌታ እግዚአብሔር የሐዋርያትን አገልግሎት እንደ ገና በማደስ የሐዋርያትን መንፈስ በቤተ ክርስቲያን ውስጥ እያፈሰሰ ነው”[30] ይላሉ፡፡

ጆን ኤክሀርት፣ “የመጀመሪያዎቹ ሐዋርያት ሲሞቱ በሐዋርያት ሥራ መጽሐፍ ውስጥ እንደ ተገለጸው የተካበተው ፍሬና መሠረት ሁሉ ጠፋ፤ እናም ቤተ ክርስቲየን ከአንድ ሺህ ዓመታት ለሚበልጥ ዘመን በጨለማ ውስጥ ቆየች”[31] የሚል አቋም ያላቸው ሲሆን፣ ይህ የእርሳቸው አገልግሎት ቤተ ክርስቲያንን ካለችበት የጨለማ ሕይወት የሚያወጣ እንዲሁም፣ “ሐዋርያት ወደ ቤተ ክርስቲያን እየተመለሱ መሆኑን የሚያበስር እንደ ሆነ”[32] ያስረዳሉ፡፡ ይህ ብቻ አይደለም የጆን ኤክሀርት መጻሕፍት በዚህ ዘመን የሚገኙት ሐዋርያት ከቀድሞዋቹ ሐዋርያት በተሻለ መንገድ የማገልገል ቅባት እንዳላቸው የሚያስረዱ ከመሆኑም በላይ በቤተ ክርስቲያን ውስጥ ያላቸውም የሥራ ድርሻ በስፋት ተብራርቶአል፡፡ ይኸውም:— መሠረት መጣል፣ አገልጋዮችን መቀባት፣ መሾም፣ ማሰማራት፣ ማዘዝ፣ መፍረድ፣ ተሐድሶ ማድረግ፣ አዳዲስ መገለጦችን ማምጣት፣ አባት መሆን፣ ሕግ ማውጣት፣ አብያተ ክርስቲያንን በበላይነት መቈጣጠር[33] ወዘተ፡፡ ከዚህ ውስጥ የተወሰኑትን በቀጥታ ልጥቀስ :—

“መሠረትን መጣል፤ የሐዋርያት ቅባት የመሠረት ቅባት ነው፡፡ ሐዋርያት በእግዚአብሔር ሕዝብ ሕይወት ውስጥ መሠረት በመጣል እየመጡ ላሉት የእግዚአቤር እንቅስቃሴዎች ዝግጁ እንዲሆኑ ያደርጋሉ”[34]፡፡

“ማዘዝ፤ ሐዋርያት ሥርዐትንና አስተዳደርን ወደ ቤተ ክርስቲያን ያመጣሉ፡፡ የሐዋርያት ቅባት አስተዳዳሪ ቅባት ነው፡፡ የእግዚአብሔር ኀይልና ቅባት በተገቢ ሁኔታ ይፈስ ዘንድ አስተዳደር አስፈላጊ ነው”[35]፡፡

“መፍረድ፤ ሐዋርያት መፍረድንና ዕርማትን ወደ ቤተ ክርስቲያን ያመጣሉ፡፡ በሐሰት ትምህርትና በተሳሳተ ባሕርይ ላይ ፍርድና ውሳኔን ይናገራሉ”[36]፡፡

“በበላይነት መቈጣጠር፤ የሐዋርያት ቢሮና ኀላፊነቱ በኪንግ ጄምስ ትርጒም የሐዋ. 1÷20 በኤጲስ ቆጶስ ተመስሏል፡፡ ኤጴስ ቆጶስ መሆን ማለት ደግሞ በበላይነት መቈጣጠር ማለት ነው፡፡ ሐዋርያት አብያተ ክርስቲያንን በበላይነት ይቈጣጠራሉ”[37]፡፡

“መሾም፤ ሐዋርያት ብዙ አመራርን በስፍራው ያቆማሉ፤ ይሾማሉ፤ ይህም ምርጫንና መጽናትን ያጠቃልላል፡፡ የሐዋርያት ሹመት ፍሬያማነትን ያጐናጽፋል” [38]፡፡

ምንም እንኳ የዚህ ትምህርት አራማጆች ሐዋርያትን “የበጉና የቤተ ክርስቲያን” በሚል በሁለት ጐራ ቢከፍሏቸውም “በሁለቱ ሐዋርያት” መካከል ግን አንዳችም የሥራ ክፍፍል/ልዩነት ሲያበጁ አይታይም፡፡ “የበጉ ሐዋርያት” የሚሠሩትን ሥራ “የቤተ ክርስቲያን ሐዋርያት” ይከውኑታልና፡፡

ከቅርብ ዓመታት ወዲህ ጆን ኤክሀርት ሐዋርያዊ ሥልጣናቸውን በመጠቀም ክርስቶስ ዳግም ተመልሶ አይመጣም የሚል ትምህርት በማስተማር ላይ ይገኛሉ፡፡ ከቅርብ ጊዜ ወዲህ በዚህ አዲስ አስተምህሮአቸው ምክንያት በኢትዮጵያ የምትገኘው፣ “የክርስቲያኖች መቅደስ ቤተ ክርስቲያን” ከእርሳቸው ጋር ያላትን ግንኙነት እንዳቋረጠች ተገልጾአል፡፡ ሐዋርያ ዛሬ አለ የምንል ከሆነ ሐዋርያት መሠረት ጣዮች እስከሆኑ ድረስ፣ “ይህን መሠረት ቢጥሉ አልቀበልም” የሚላቸው ሰው ሊኖር አይችልም፡፡

ማጠቃለያ

“ዛሬ ሐዋርያት አሉ” የሚለው ትምህርት አንዳችም የታሪክ መሠረት የሌላው በእምነት አበው የማይታመን፣ የዘመኑ የእምነት እንቅስቃሴ መምህራን፣ “ኢየሱስ ክርስቶስ በአካለ ሥጋ በቀጥታ ተገልጦላቸው የሰጣቸው ልዩ መገለጥ” ነው፡፡ ይህን አካሄድ በቤተ ክርስቲያን ውስጥ ተፈጻሚ ካደረግነው ሽማግሌዎችን የሚሾመው፣ መጋቢያንን የሚቀባው፣ አብያተ ክርስቲያናትን በበላይነት የሚቈጣጠረው፣ አዳዲስ አስተምህሮዎችን የሚያመጣው “ሐዋርያ” የተባለው ግለሰብ ነው፡፡ የሐዋርያውም ተጠሪነት በቀጥታ ለእግዚአብሔር ስለሆነ አንድም ሰው “ይህን ለምን አደርግህ?” ሊለው አይችልም፡፡ እንግዲህ ዛሬ “ተቀበሉ” እየተባልን ያለነው የሐዋርያነት ትምህርት ይህ ነው፡፡ ታዲያ ይህ አካሄድ በዐሥራ ስድስተኛው መቶ ክፍለ ዘመን ከተነሡት የተሐድሶ መሪዎች የካቶሊክ ቤተ ክርስቲያንን የሐዋርያነት አስተምህሮ ከተቃወሙበት ትምህርት በምን ይለያል? እነዚህ ሐዋርያት የቤተ ክርስቲያን ራስ በሆነው በኢየሱስና በምዕመናን ጠቅላላ ጉባኤ መኻል የሚገቡ ከሆነ፣ “አማኞች ሁሉ ያላንዳች ካህን በቀጥታ በክርስቶስ ፊት መቅረብ ይችላሉ” የሚለው የወንጌላውያን አብያተ ክርስቲያናት መሠረተ እምነት እንዴት ጸንቶ ሊቆም ይችላል፡፡ በአንዳንድ አብያተ ክርስቲያናት ያለው፣ “የርእሳነ ሊቃነ ጳጳሳት” አካሄድ ከዚህ በምን ይለያል? ውድ የክርስቶስ ቤተ ሰቦች፣ እየመጣብን ያለው አደጋ ብዙዎች ከሚገምቱት በላይ እጅግ ትልቅ ነው፡፡ ዛሬ ይህ እኲይ ትምህርት አጥብቀን የማንቃወመው ከሆነ፣ ነገ የምንወዳት ቤተ ክርስቲያን “ሐዋርያት ነን” በሚሉ ደፋሮችና ጥቅመኞች አይሆኑ ሆና ትገነጣጠላለች፡፡ መሠረተ እምነቷም ይከለሳል፣ ይበረዛል፡፡ ይህ የዘመኑን የሐዋርያነት ትምህርት ግባተ መሬቱ እውን እስኪሆን ድረስ ልንታገለው፣ መጻኢው ትውልድ ይማርበትም ዘንድ ሐውልት ልንሠራበት ይገባል፡፡

II. ነገረ መለኮታዊ ትንታና

“ሐዋርያት” ቋንቋዊና ነገረ መለኮታዊ ፍቺ

እርሶ አባል በሆኑባት አጥቢያ ቤተ ክርስቲያን ውስጥ ክርስቲያኖችን ወገኖችን በመውደዱም ሆነ ጌታን በንቃት በማገልገሉ ትልቅ ስፍራ የሚሰጠው አንድ ወንድም በቅርቡ፣ ጆን ኤክሀርት የተባሉ አሜሪካዊ የጻፏቸውና በአማርኛ ቋንቋ የተተረጐሙ ሁለት መጻሕፍትን እንዳነበበ፣ እነዚህም መጻሕፍት ዛሬ ሐዋርያት እንዳሉ፣ እነዚህም ሐዋርያት የክርስቶስ ኢየሱስን ዳግም ምጽአት ለመጠበቅ እንዲሁም ቤተ ክርስቲያንን በበላይነት ለማስተዳደር ቊልፍ ሚና የሚጫወቱ ሰዎች እንደ ሆኑ ትልቅ የሆነ ትምህርት እንዳገኘ ገለጸልዎ እንበል፡፡ ከዚህም ትምህርት በመነሣት እርስዎና ይህ ወንድም አባል የሆኑባት አጥቢያ ቤተ ክርስቲያን፣ በፍጥነት “ሐዋርያዊ ሢመት” በማካሄድ በዘመኑ መጨረሻ እግዚአብሔር ለቤተ ክርስቲያን የሰጣትን ዐደራ እንድትፈጽም የበኩላችሁን ኀላፊነት መወጣት እንዳለባችሁ፣ አልያ ግን ቤተ ክርስቲያኒቱ ከእግዚአብሔር የድነት ዕቅድ ውጪ እንደምትሆን አስረዳዎ እንበል፡፡

በማግሥቱ የሞርሞን ቤተ ክርስቲያን ሰባኪዎች የሆኑ ሁለት ፈረንጆች በመንገድ ዳር አግኝተዎት፣ “የእኛ ቤተ ክርስቲያን በዐሥራ ሁለት ሐዋርያት የምትመራ እውነተኛና ብቸኛ ቤተ ክርስቲያን ነች”[39] ሲሉ ሰፊ ማብራሪያ ሰጥዎት እንበል፡፡

እርሶ አባል የሆኑባት ቤተ ክርስቲያን ወደ ሱዳን የላከችው ሚስዮናዊ፣ ለዕረፍት ወደ አገር ቤት በመምጣት፣ በየወሩ በዕለተ ቅዳሜ በሚካሄደው የአባላት ፕሮግራም ላይ የአገልግሎቱን እንቅስቃሴ ሪፖርት ሲያደርግ፣ “እኛ ሚስዮናውያን የሐዋርያትን አገልግሎት የምናገለግል አገልጋዮች ነን” እያለ በተደጋጋሚ በተመስጦ ሲናገር ሰሙት እንበል፡፡

በዚያው ሳምንት በሚካሄደው የሰንበት አምልኮ ፕሮግራም ላይ የቤተ ክርስቲያኒቱ መጋቢ፣ “ቤተ ክርስቲያን ሐዋርያዊት ናት” ሲል ሰሙት እንበል፡፡ በአንድ ሳምንት ወስጥ “ዛሬ ሐዋርያት አሉ” የሚለውን ትምህርት ከተለያየ አቅጣጫ ሰምተዋል፡፡ የእምነት እንቅስቃሴ በመባል በሚጠራው ንቅናቄ ውስጥ ትልቅ ቦታ የሚሰጣቸው የጆን ኤክሀርት መጻሕፍት፣ የሞርሞን ቤተ ክርስቲያን ሰባኪያን እንዲሁም የእርስዎ የራስዎ ቤተ ክርስቲያን አገልጋይ የሆኑ ወገኖች “ሐዋርያ” የሚለውን ቃል ከዛሬው የታሪክ ወቅት ጋር በማያያዝ ተናግረዋል፡፡

በእርግጥ ዛሬ “ሐዋርያት” አሉ? ዛሬ ሐዋርያት ለመኖራቸውም ሆነ ላለመኖራቸው መጽሐፍ ቅዱሳዊ ማስረጃ አለ? እነዚህ ሰዎች ሐዋርያ የሚለውን ቃል የተጠቀሙት ተመሳሳይ/አንድ ዐይነት ሐሳብ እንዲወክልላቸው ነው? ከዚህ በመቀጠል ከዚህና ከዚህ ሐሳብ ጋር ተዛማጅነት ያላቸውን ርእሰ ጒዳዮች በስፋት ለመመልከት እንሞክራለን፡፡

ቋንቋዊ ፍቺ

በአንድ ርእሰ ጒዳይ ላይ አመርቂ ትንታኔ መስጠት የሚቻለው፣ ትንታኔው የሚተዳደርበት/የሚገዛበት መርሖ በትክክል ሲታወቅ እንዲሁም ትንታኔው መሠረት ያደረገበት መርሖ ትክክል ሆኖ ሲገኝ ነው፡፡ ከዚህ በመቀጠል ከርእሰ ጒዳዩ ጋር ጥብቅ የሆነ ተያያዥነት ያለው፣ ነገር ግን በተለያየ ምክንያት በበርካታ ሰዎች የሚገረሠሠውን መርሖ በማስተዋወቅ “ሐዋርያ” የሚለው ቃል፣ በሥነ ቋንቋና በነገረ መለኮት ምን ትርጒም ወክሎ ጥቅም ላይ እንደሚውል ለማሳየት ሙከራ ላድርግ፡፡

በኦክስፎርድ ዩኒቨርስቲ የብሉያትና የዕብራይስጥ ቋንቋ መምህር የነበሩት ፕሮፌሰር ጀምስ ባር፣ እንደ ጐርጐሮሳውያኑ የዘመን አቈጣጠር በ1961 ዓ.ም፣ “ሴማንቲክስ ኦፍ ቢቢልካል ላንግዌጅ” በሚል ርእስ ያሳተሙት መጽሐፍ፣ ቃልን ማዕከል ያደረገ ሐቲት ስሑት መሆኑን በስፋት የሚተነትነው መጽሐፋቸው፣ በቅዱሳት መጻሕፍት የአፈታት ጥበብ ላይ ያመጣው አዎንታዊ ለውጥ እጅግ ታላቅ እንደ ሆነ ይነገርለታል፡፡ ለዘብተኛ አቋም ያላቸው የነገረ መለኮት ምሁራንም ሆኑ አጥባቂያን ሊቃውንት፣ መጽሐፉ ከሚያስተዋውቀው እውነት የተነሣ፣ ቃልን መሠረት ካደረገ ፍታቴ እጅግ መራቅ እንዳለባቸው ትምህርት እንደ ወሰዱ ይነገራል፡፡ እንደ ትምህርተ ዘለቁ ጀምስ ባር ትንታኔ፣ የአንድ ቃል ትርጒም መወሰን የሚኖርበት፣ ቃሉ በሚገኝበት ዐረፍተ ነገር ወይም ዐውድ ብቻ ነው፡፡ በሌላ አገላለጽ፣ ከቋንቋ ተፈጥሮ በግልጽ የምንማረው ሐቅ፣ አንድ ቃል ከአንድ በላይ ትርጒም እንደሚወክልና የአንድን ቃል አማራጭ ትርጒም የሚወስነው ደግሞ፣ ቃሉ የሚገኝበት ዐረፍተ ነገር ወይም ዐውድ ብቻ መሆኑን ነው፡፡

ቊም ነገሩን ለማስጨበጥ ይቻል ዘንድ፣ ሁለት አስረጆችን ብቻ በመምረጥ ይህ የቋንቋ መርሖ፣ የማይነቀስ የማይገሠሥ መርሖ መሆኑን በተጨባጭ እንመልከት:—

1. ማሞ ወደ ቤቱ ሄደ፡፡ (በዚህ ዐረፍተ ነገር “ሄደ” የሚለው ቃል ተጓዘ፣ ገሠገሠ፣ ተራመደ የሚለውን ትርጒም የሚወክል ነው)፡፡

2. ከትዳራቸው ውጪ መሄድ ያሚያዘወትሩ ሰዎች ለአባለዘር በሽታ የተጋለጡ ናቸው፡፡ (ከትዳር ጓደኛው ውጪ ከሌላ ሴት ጋር ወሲባዊ ግንኙነት የሚያደርጉ ሰዎችን የሚያመለክት ነው)፡፡

3. እኔ አሜሪካ ስደርስ እርሱ ወደ እንግሊዝ አገር ሄዷል (በዚህ ዐረፍተ ነገር “ሄደ” የሚለው ቃል ስፍራን መልቀቅ የሚያሳይ ነው)፡፡

4. ነገሩ የሚቀመስ አልሆነም፤ ዋጋው ከታሰበውም ይልቅ ሄዷል (ጨምሯል፣ ንሯል፣ ቀጥሏል፣ ዐድጓል ወዘተ ማለት ነው)፡፡

5. ቤትህ በስንት ብር ሄደ (ተሸጠ ማለት ነው)፡፡

6. ሸሚዝህ ከኮትህ ጋር ሄዷል (ተስማምቷል፤ ተቀናጅቶአል፣ ተጣጥሞአል ማለት ነው)፡፡

በእነዚህ የተለያዩ ዐረፍተ ነገሮች ውስጥ “ሄደ” የሚለው የአማርኛ ቃል “ተንቀሳቀሰ”፣ “ለትዳሩ ታማኝ አልሆነም”፣ “ስፍራውን ለቀቀ”፣ “ዋጋው ናረ”፣ “ተሸጠ”፣ “ተስማማ”/ “ተቀናጀ” የሚሉ ትርጒሞችን ወክሎ ነው ጥቅም ላይ የዋለው፡፡ እንግዲህ እነዚህ ትርጒሞች፣ “ሄደ” ለሚለው ቃል አማራጭ ትርጒሞች ናቸው፡፡ “ሄደ” የሚለውን ቃል ከተዘረዘሩት አማራጭ ትርጒሞች መኻል አንዱን ብቻ ተከትለን፣ ከላይ የተዘረዘሩትን ዐረፍተ ነገሮች ሁሉ በአንድ እንተርጒማቸው ብንል፣ ትልቅ ስሕተት ውስጥ እንወድቃለን፤ አንዳችም ተግባቦት ሊኖር አይችልም፡፡ ከመጽሐፍ ቅዱስ “ሥጋ” የሚለውን ቃል ደግሞ አንመልከት:—

1. “ቃልም ሥጋ ሆነ” (ዮሐንስ 1÷14) ( “ቃል” የተባለው ክርስቶስ በዘመነ ሐዲስ ሰው ሆኖ መጣ ማለት ነው)፡፡

2. “እንደ ሥጋ ፈቃድ የሚኖሩ የሥጋን ነገር ያስባሉና” (ሮሜ 8÷5) (በዚህ ዐረፍተ ነገር፣ “ሥጋ” ማለት ከመጽሐፍ ቅዱስ ሥነ ምግባር ጋር የሚጻረር ዓለማዊ የሆነ እኲይ ተግባር ማለት ነው)፡፡

3. “የሰውን ሥጋ ካልበላችሁ በራሳችሁ ሕይወት የላችሁም” (ዮሐንስ 6÷53) (በዚህ ዐረፍተ ነገር፣ ክርስቶስ ኢየሱስ ጌታና መሲሕ መሆኑን አምኖ መቀበል “ሥጋውን በመብላት” ተነጻጽሯል፡፡ ይህ ደግሞ የዕብራውያን ፈሊጣዊ አነጋገር ነው፡፡ አንዳንድ ሰዎች ይህን ክፍል ከጌታ ራት ጋር ያዛምዱታል—ስሕተት ነው)፡፡

4. “ሥጋ ሁሉ አንድ አይደለም፤ የሰው ሥጋ ግን አንድ ነው፤ የእንስሳም ሥጋ ሌላ ነው፤ የወፎችም ሥጋ ሌላ ነው፤ የዓሣም ሥጋ ሌላ ነው” (1ቆሮንቶስ 15÷39) (በዚህ ዐውድ “ሥጋ” የሚለው ቃል ከዐጥንት በላይ ከቈዳ በታች የሚገኘውን የአካል ክፍል የሚያመለክት ነው)ÝÝ

በአስረጅነት የጠቀስናቸው ቃላት— “ሄደ” እና “ሥጋ”—የምንማረው ቊም ነገር በቋንቋ አካሄድ ውስጥ አንድ ቃል ከአንድ በላይ ትርጒም እንደሚወክልና የቃሉም ትርጒም የሚወሰነው ቃሉ በሚገኝበት ዐረፍተ ነገር ወይም ዐውድ ብቻ መሆኑን ነው፡፡ አንድ የወንጌል አስተማሪ ይህን የቋንቋ ባሕርይ በውል የማይረዳ ከሆነ፣ ትልቅ ችግር ውስጥ ይወድቃል፡፡ አንዳንድ ሰባኪዎች ከጥቅስ ማውጫ ላይ ከኦሪት ዘፍጥረት እስከ ራእየ ዮሐንስ አንድን ቃል ነቅሶ በማውጣት፣ ቃሉ በተጠቀሰባቸው ቦታዎች ሁሉ ላይ አንድ ዐይነት ትርጒም ብቻ እንደ ወከለ ታሳቢ በማድረግ ስብከተ ወንጌል ለማቅረብ ይሞክራሉ፡፡ ይህ መቼም ምን ዐይነት ቀውስ ሊያስከትል እንደሚችል መገመት የሚቻል ይመስለኛል፡፡ በአስረጅነት የተጠቀምሁበት “ሥጋ” የሚለው ቃል የተለያየ ትርጒም ወክሎ በመቅረቡ፣ በቤተ ክርስቲያን ታሪክ ውስጥ ትልቅ ስደት እንዳስከተለ ትዝ አለኝ፡፡ ነገሩ እንዲህ ነው፡፡ በመጀመሪያዎቹ ምዕተ ዓመታት ሮማውያን ክርስቲያኖችን አጥብቀው ያሳድዱ ነበር፡፡ ለስደቱ ምክንያት ናቸው ከሚባሉ ሰበቦች መኻል አንዱ፣ “ክርስቲያኖች የሰውን ሥጋ ይበላሉ” የሚለው ውንጀላ ነበር፡፡ የታሪክ ምሁራን ይህ ክስ ሊመጣ የቻለው፣ ክርስቲያኖች “ሥጋ ወደሙን በላን” የሚለው አነጋገራቸው፣ ክርስቲያን ባልሆነው ማኅበረሰብ ዘንድ “ክርስቲያኖች የሰውን ሥጋ ይበላሉ” የሚል መረዳት በመፍጠሩ እንደ ሆነ ይገልጻሉ፡፡ የሰው ልጅ ሐሳቡን የሚገልጸው በቋንቋ ነው፡፡ ነገር ግን ሐሳብ ተሸካሚ የሆኑ ሠረገላዎቻችንን እንዴት እንደሚንቀሳቀሱ በትክክል የማናውቅ ከሆነ፣ ለራሳችንም ሆነ እናስተምራችኋለን ለምንላቸው ሰዎች ትልቅ ጥፋት እናመጣለን፡፡ በእውነቱ ከሆነ አንድን ቃል በአንድ የተወሰነ ትርጒም ብቻ እንፍታ የሚለው አካሄድ ያስከተለው ጥፋት እንዲህ በአጭሩ ተዘርዝሮ የሚዘለቅ አይደለም፡፡ አብዛኛውን ጊዜ ስሑት ለሆኑ መጽሐፍ ቅዱሳዊ ትምህርቶች ዋነኛ ምክንያት የሚሆነው ቅዱሳት መጻሕፍትን መተርጐም ያለብን በምን መንገድ ነው የሚለው መሠረታዊ ነጥብ በብዙ ሰዎች ዘንድ በትክክል ያለመታወቁ ነው፡፡

“ሐዋርያ” የሚለው ቃል ሥሪቱ ግእዝ ቢሆንም በአማርኛ ቋንቋ ውስጥ የምንጠቀምበት ከግእዝ በትውስት ወስደነው ነው፡፡ “ሐዋርያ” የሚለውን የግእዝ ቃል ሖረ (ወይም ሄደ) ከሚለው ዘር አንቀጽ የተገኘ ሲሆን፣ እንደ ትልቁ የግእዝ ቋንቋ ሊቅ አለቃ ኪዳነ ወልድ ክፍሌ ሖረ/ሐዊር/ሐዋሪ ማለት መኼድ፣ መራመድ፣ ከቦታ ወደ ቦታ መፍለስ፣ እግርን በፈረቃ ማንሣት፡ መጣል፣ መንቀል መትከል ማሽቀዳደም (“ሑሩ ውስተ ኲሉ ዓለም” እንዲሉ) ማለት ነው፡፡ አለቃ ኪዳነ ወልድ ቋንቋዊ ፍቺውን ብቻ ሳይሆን ነገረ መለኮት ትርጒሙንም ለማስቀመጥ ሞክረዋል፤ ይኸውም “ሐዋርያ” ማለት መንገደኛ፣ መልእክተኛ፣ መንፈሳዊ ሹም፣ መምህር፣ ዞሮ የሚሰብክ፣ የሚያስተመር፣ ባለምሥራች ዐዋጅ ነጋሪ ማለት ነው[40]፡፡ ይህ እንግዲህ ሐዋርያ ለሚለው ቃል የተሰጠ ቋንቋዊ ማብራሪያ ነው፡፡

ነገረ መለኮታዊ አጠቃቀም

ቋንቋዊ ፍቺውን ለማብራራት ቋንቋው ምሁራንን እማኝነት በዋቢነት እንዳቀረብን፣ ነገረ መለኮታዊ ትንታኔውንም በግልጽ ለመረዳት ስመ ጥር የነገረ መለኮት መዝገበ ቃላትንና የትርጓሜ መጻሕፍትን በእማኝነት በመጥቀስ፣ “ሐዋርያ” የሚለው ቃል በቅዱሳት መጻሕፍት ውስጥ ምን ዐይነት ትርጒም ወክሎ ጥቅም ላይ እንደዋለ በስፋት እንመርምር፡፡

ግእዝ “ሐዋርያ” የሚለውን ቃል ዕብራይስጡ፣ “ሻላኽ” ሲለው፣ ግሪኩ ደግሞ “አፖስቶሎስ” (avπόστολος) ይለዋል፡፡ “ሻላኽ” የሚለው የዕብራይስጥ ስያሜ፣ በብሉያት ውስጥ 700 ጊዜ ያህል ተጠቅሶ የሚገኝ ሲሆን፣ ዋነኛ ትርጒሙም፣ “የተላከ” ማለት ነው፡፡ ግሪክ፣ “አፖስቶሎስ” ከሚለው ቃል በተጨማሪ “ፔምፕሶ” (πέμψω) የሚለውንም ቃል በአማራጭነት ይጠቀማል፡፡ የብሉይ ኪዳን የግሪክ ቅጅ የሆነው የሰብዓ ሊቃናት ትርጒም (Septuagint)፣ አንዳች የትርጒም ልዩነት ሳያስከትሉ በአንድ ዐውድ ወስጥ፣ እነዚህን ቃላት እያፈራረቀ ይጠቀማል፡፡ ግሪካዊው የታሪክ ጸሓፊ ሄሮዶቱስ (Herodotus)፣ “አፖስቶሎስ” የሚለውን ቃል መልእክተኛ በሚለው ትርጒሙ በታሪክ ድርሳኑ ውስጥ ሁለት ጊዜ ተጠቅሞበታል፡፡ አይሁዳዊው የታሪክ ጸሓፊ ዮሴፍ ወልደ ኮርዮን (Josephus) ደግሞ፣ አይሁዶች በሕጋቸው መሠረት የመኖር ፈቃድ እንዲሰጣቸው ወደ ሮም ቄሳር ዘንድ ለተላኩት መልእክተኞች አፖስቶሎስ የሚለውን ቃል ተጠቅሞአል፡፡ እስካሁን የተመለከትነውን ጠቅለል ለማድረግ፣ “ሐዋርያ” የሚለው ቃል በዕብራይስጥ፣ በምሁራን ግሪክ (Classical Greek) እና በሰብዓ ሊቃናት ትርጒም፣ “የተላከ”፣“ተወካይ”፣“መልእክተኛ”፣ “እንደራሴ” የሚለውን ትርጒም የሚወክል ነው[41]፡፡

“አፖስቶሎስ” የሚለው የግሪክ ቃል በሐዲስ ኪዳን ግሪክ ምንባባት ውስጥ 79 ጊዜ ያህል ጥቅም ላይ የዋለ ሲሆን፣ በማቴዎስ፣ በማርቆስና በዮሐንስ ወንጌል ቃሉ አንዳንድ ጊዜ ብቻ ሲጠቀስ፣ በጳውሎስ መልእክቶች ውስጥ ግን 5 ጊዜ፣ በሉቃስ ወንጌልና በሐዋርያት ሥራ ውስጥ 34 ጊዜ፣ በዕብራውያን፣ በአንደኛ ጴጥሮስና በይሁዳ መልእክት ውስጥ 1 ጊዜ በሁለተኛ ጴጥሮስ ውስጥ 2 ጊዜ እንዲሁም በራእይ ዮሐንስ 3 ጊዜ ጥቅም ላይ ውሎአል[42]፡፡

በብሉያትና በሐዲሳት፣ አፖስቶሎስ የሚለው የግሪክ ጥቅም ላይ የዋለው በሁለት መንገድ ነው፤ ይኸውም እንደ ስም/ቅጽል እንዲሁም ግሥ፡፡ እንደ ስም ወይም እንደ ቅጽል በዋለባቸው ቦታዎች ላይ ሹመትንና መጠሪያን የሚያሳይ ሲሆን፣ እንደ ግሥ ጥቅም ላይ በዋለባቸው ቦታዎች ደግሞ “ሄደ”፣ “ተጓዘ”፣ “ተላከ” ወዘተ የሚሉትን ትርጒሞች ይወክላል፡፡ ለምሳሌ “ከበደ ዓለማየሁን ላከ” ቢባል “ላከ” ለሚለው ግሥ የሚጠቀመው አፖስቶሎስ የሚለውን ቃል ነው፡፡ ነገር ግን “ሐዋርያው ከበደ ወደ አሜሪካ ሄደ” ቢባል ግን፣ “ሐዋርያ” የሚለው ቃል ጥቅም ላይ የዋለው “ከበደ” የሚለውን ስም በሚቀጽል መልኩ ስለሆነ፣ ቃሉ የማዕረግ ስም ሆኖ እናገኘዋለን፡፡ ይህን ጒዳይ ማስተዋል እጅግ ወሳኝ ነው፡፡ ለምሳሌ “አፖስቶሎስ” የሚለው የግሪክ ቃል እጅግ በርካታ በሆኑ ምንባባት ውስጥ “ተላከ”፣ “ሄደ”፣ “ተጓዘ” ወዘተ የሚሉትን ትርጒሞች ወክሎ በግሥ መልክ ጥቅም ላይ ውሏል፡፡ እንዲያውም በአንዳንድ ምንባባት “የተላከ ደብዳቤ”፤ “የተወራ/የተዛመተ ወሬ” ወዘተ ሁሉ “አፖስቶሎስ” በሚለው ቃል ተጠቅሶአል፡፡ እባክዎን የሚከተሉትን ክፍሎች በሐዲስ ኪዳን ግሪክ መጻሕፍት ላይ በጥሞና ይመልከቱ:— ሐዋርያት ሥራ 7÷34[43]፤ ማቴዎስ 13÷41[44]፤ 14÷35[45]፤ 15÷24[46]፤ 22÷3:16፤ 10÷16፤ 11÷10፤ ማርቆስ 11÷1፤ 12÷2:5:13፤ 3÷14:31፤ 12÷4:6፤ 8÷26፤ 10÷5፤ 1÷2፤ ሐሥ 28÷28[47]፤ 9÷17፤ 26÷17፤ 5÷21፤ 7÷35፤ ሉቃስ 1÷19:26፤ 4÷18፤ 9÷2፤ 14÷17፤ 11÷49፤ 10÷1:3፤ 19÷14፤ 9÷52፤ 20÷10፤ ማቴዎስ 21÷34:37፤ 23÷34:37፤ 27÷19፤ 10÷1፤ ዮሐንስ 1÷6:19፤ 3÷17:28፤ 7÷32፤ 4÷38፤ 1ቆሮንቶስ 1÷17፤ ራእይ 22÷6፤ ዕብራውያን 1÷4)፡፡

የቅጽልንና የግሥን አጠቃቀም በግምት ውስጥ ባስገባ መንገድ የሚከተሉትን ክፍሎች እንመልከት፡፡

· “ወንድሜ፣ የሥራ ባልደረባዬንና አብሮኝ ወታደር የሆነውን፣ የሚያስፈልገኝ ሁሉ እንዲንከባከበኝ የላካችሁትን፣ የእናንተ መልእክተኛ (“አፖስቶሎን” “avπόστολον”) የሆነውን አፍሮዲጡን መልሼ እንድልክላችሁ አስፈላጊ ሆነ ግኝቼዋለሁ” (ፊልጵስዩስ 2÷25)፡፡ በዚህ ስፍራ የዐማርኛ ትርጒሞች “መልእክተኛ” ብለው የተረጐሙት ቃል “አፖስቶሎን” “avπόστολον”[48]) አፍሮዲጡ ሐዋርያ ነው የሚል ትርጒም የለውም፡፡ ሐዋርያ የሚለውም ቃል በቅጽል መልክ ጥቅም ላይ አልዋለም፡፡ በአጠቃላይ አፍሮዲጡ ከፊልጵስዩስ ቤተ ክርስቲያን ወክላ የላከችው የቤተ ክርስቲያኒቱ ተወካይ ነው[49]፡፡

· “‘እርሱ ግን፣ ወደ ሌሎቹም ከተሞች ሄዴ የእግዚአብሔርን መንግሥት ወንጌል መስበክ ይገባኛል፤ የተላክሁት [አፖስቴሌን avπεστάλην[50]] ለዚሁ ዐላማ ነውና’ አላቸው” (ሉቃስ 4÷43)፡፡

· “‘እኔ ግን ከዮሐንስ ምስክርነት የላቀ ምስክር አለኝ፤ እንድፈጽመው አብ የሰጠኝ፣ እኔም የምሠራው ሥራ አብ እንደ ላከኝ [አፒስታለከን avπέσταλκεν[51]] ይመሰክራል’” (ዮሐንስ 5÷36)፡፡ በእነዚህ ምንባባት ኢየሱስ ከአባቴ ዘንድ ተልኬ መጥቻለሁ ሲል፣ ቃሉን የተጠቀመው በግሥ መልክ እንጂ በቅጽል መልክ አይደለም፡፡

· ወደ መቄዶንያ አብያተ ክርስቲያናት የተላኩት አርስጥሮኮስና ሲኮንዱስ (ሐሥ 20÷4) ከቤተ ክርስቲያን የተላከውን መዋጮ በይሁዳ ለነበሩ ክርስቲያኖች ይዘውላቸው ሄደው ነበር፤ “ስለ ውንድሞቻችን የሚጠይቅ ቢኖር እነርሱ የአብያተ ክርስቲያናት ተወካዮችና [አፖስቶሎይ avπόστολοι[52]] የክርስቶስ ክብር ናቸው” (2ቆሮንቶስ 8÷23)፡፡ እነዚህ ሰዎች ስጦታ እንዲያደርሱ ቤተ ክርስቲያን የላከቻቸው ግለሰቦች እንጂ፣ ቤተ ክርሰቲያንን የሚመሩና ሐዋርያ በሚል ጽቅል የሚጠሩ አገልጋዮች አይደሉም፡፡ ለዚህም ነው የአማርኛ ትርጒሞች “ተወካዮች” በሚለው ቃል፣ ቃሉን የተረጐሙት፡፡ እነዚህ ተወካዮች ሐዋርያ ተብለው መጠራት አለባቸው የሚሉ ሰዎች ማስተዋል ያለባቸው መሠረታዊው ጒዳይ በሌሎች የሐዲስ ኪዳን ምንባባት እነዚሁ ሰዎች ከስማቸው ፊት “ሐዋርያ” የሚለው ቃል ሳይቀጸልባቸው በሌጣው ነው ተጠርተው የምናገኛቸው (ለምሳሌ ሐሥ 20÷4)፡፡ መገንዘብ የሚኖርብን ሌላው ጒዳይ እነዚህ አገልጋዮች በመቄዶንያ የሚገኙ የአብያተ ክርስቲያናት የላኳቸውና ከቤተ ክርስቲያን አስተዳደር ሥር የሚያገለግሉ አገልጋዮች እንጂ ቤተ ክርስቲያንን የሚመሩ አገልጋዮች አይደሉም፡፡ ዛሬ ሐዋርያ ነን የሚሉ ግለሰቦች ከቤተ ክርስቲያን አስተዳደር ሥር እንሥራ የሚሉ ሳይሆን፣ አብያተ ክርስቲያናትን በበላይነት እናስተዳድር የሚሉ ናቸው፡፡

በሐዲስ ኪዳን ግሪክ፣ “ሐዋርያ” የሚለው ቃል በስም ወይም በቅጽል መልክ እንዲሁም በግሥ መልክ ጥቅም ላይ እንደ ዋለ ተመልክተናል፡፡ ከላይ የተመለከትናቸው ምንባባት፣ ከቃሉ በግሥ ወይም ግሥን ታሳቢ ባደረገ መልክ ጥቅም ላይ የዋሉ እንጂ ስምን የሚቀጽሉ ግለሰቦቹም “ሐዋርያ” ናቸው ብለን እንድንጠራቸው የሚያደርጉን አይደሉም፡፡ ከዚህ በመቀጠል ቃሉ፣ በስም/በቅጽል መልክ ጥቅም ላይ የዋለባቸውንና ለውዝግብ ትልቅ ምክንያት ይሆናሉ የምንላቸውን ምንባባት በጥሞና እንመርምር:—

1. በሐዲስ ኪዳን ግሪክ “ሐዋርያ” የሚለው ቃል በዮሐንስ 13÷16፤ ፊልጵስዩስ 2÷25፤ 2ቆሮንቶስ 8÷23 “ተወካይ” ወይም “መልእክተኛ”፣ የሚለውን ትርጒም ወክሎ ሥራ ላይ ውሏል[53]፡፡

2. ኢየሱስ ክርስቶስን ጨምሮ የእግዚአብሔር “መልእክተኛ” የሆኑ ነቢያትን ለማሳየት ጥቅም ላይ ውሏል፡፡ የሚከተሉትን ክፍሎች ይመለከቷል:— ራእይ 18÷20፤ ሉቃስ 11÷49፤ ዕብራውያን 3÷1[54]፡፡ ኬኔት ሐገንን ጨምሮ አንዳንድ ሰዎች፣ ኢየሱስ ሐዋርያ የተባለው ሐዋርያቱ ሐዋርያ በተባሉበት መንገድ ነው የሚል ትምህርት አላቸው፡፡ ኢየሱስ በዕብራያን 3÷1 ላይ ሐዋርያ የተባለው በአባቱ መላኩን በሚገልጽ መንገድ እንጂ፣ የእርሱ ደቀ መዛሙርት ሐዋርያት በተባሉበት መንገድ ያለመሆኑን ልብ ይሏል[55]፡፡

3. በቀጥታ በክርስቶስ ኢየሱስ የተመረጡትንና በራሱ በክርስቶስ ኢየሱስ እግር ሥር ቊጭ ብለው የተማሩ፣ የክርስቶስ ኢየሱስ ሞትና ትንሣኤ እማኝ የነበሩትን ዐሥራ ሁለቱን ሐዋርያት እንዲሁም ጳውሎስን በሚያመለክት መልኩ ቃሉ ግልጋሎት ላይ ውሏል፡፡ የሚከተሉትን ክፍሎች ይመለከቷል:— ሮሜ 1÷1፤ 11÷13፤ 1ቆሮንቶስ 1÷1፤ 9÷1ጀምሮ፤ 15÷9፤ 4÷9፤ 9÷5፤ 15÷7፤ 2ቆሮንቶስ 1÷1፤ 11÷13፤ ገላትያ 1÷1፤ ኤፌሶን 1÷1፤ ቈላስያስ 1÷1፤ 1ጢሞቴዎስ 1÷1፤ 2÷7፤ 2ጢሞቴዎስ 1÷1:11፤ ቲቶ 1÷1፤ 1ጴጥሮስ 1÷1፤ 2ጴጥሮስ 1÷1፤ 3÷2፤ ማቴዎስ 10÷2፤ ማርቆስ 3÷14፤ ሉቃስ 22÷14፤ 6÷13፤ 9÷10፤ 17÷5፤ ሐሥ 1÷26፤ 5÷29፤ 1÷2፤ 2÷42ጀምሮ፤ 4÷33:35:37፤ 52÷12:18:40፤ 6÷6፤ 8÷1:14:18፤ 9÷27፤ 11÷1፤ ራእይ 21÷14፤ 1ተሰሎንቄ 2÷7፡፡

4. እንዲራኒቆንና ዩልያን—ሮሜ 16÷7 (ምሁራን እነዚህ ሰዎች ከሐዋርያት መካከል ናቸው ወይስ እነርሱ ራሳቸው ሐዋርያት ናቸው በሚለው ጒዳይ ላይ የተለያየ አስተያየት አላቸው)፡፡ በርናባስ—ሐሥ 14÷14፡፡ የጌታ ወንድም ያዕቆብ—ገላትያ 1÷19፡፡

በሐዲስ ኪዳን መጻሕፍት “ሐዋርያ” የሚል ስያሜ የተሰጣቸው የሚከተሉት 20 ሰዎች ቢሆኑም በ6 ላይ ግን ምሁራን የሆነ ልዩነት አላቸው:—

1. ዐሥራ ሁለቱ ሐዋርያት

2. በይሁዳ ምትክ የተተካው ማቲያስ

3. የመጨረሻ ሐዋርያ ነኝ ያለው ጳውሎስ (1ቆሮንቶስ 15÷9)

4. እንዲራኒቆስና ዩልያን (ሮሜ 16÷7)

5. በርናባስ (ሐሥ 14÷14)

6. የጌታ ወንድም ያዕቆብ ናቸው (ገላትያ 1÷19)

7. ጢሞቴዎስ 1ተሰሎንቄ 2÷6፤ ከ1÷1 ጋር ያነጻጽሯል

8. ሲላስ 1ተሰሎንቄ 2÷6፤ ከ1÷1 ጋር ያነጻጽሯል

ዐሥራ ሁለቱ ሐዋርያት፣ በይሁዳ ምትክ የተተካው ማቲያስና የአሕዛብ ሐዋርያ እነደ ሆነ በገለጸው ጳውሎሰን በተመለከተ ለምን ሐዋርያ ተባሉ በሚለው ርእሰ ጒዳይ ላይ አንዳችም ክርክር የለም፡፡ ክርክር እንኳ ቢኖር “ዛሬ ሐዋርያት አሉ ወይስ የሉም” ለሚለው ውዝግብ አንዳችም ጠቀሜታ የለውም፡፡ ማቲያስ በአስቆሮቱ ይሁዳ ምትክ እንደሚተካ ቀድሞውኑ ትንቢት ነበር (መዝሙር 69÷25፤ 109÷8)፡፡ ጴጥሮስ ይህን ትንቢት ጠቅሶ፣ “በመዝሙር መጽሐፍ ‘መኖሪያው ባዶ ትሁን፤ የሚኖርባትም ሰው አይገኝ’፤ ደግሞም ‘ሹመቱን ሌላ ሰው ይውሰድው’ ተብሎ ተጽፎአል” (ሐሥ 1÷20) ይህም የማቲያስ መተካት ቅዱሳት መጻሕፍትን የተከተለ መሆኑን ያሳያል፡፡ ጳውሎስ የአሕዛብ ሐዋርያ መሆኑን፣ በቆሮንቶስና በገላትያ መልእክቶቹ ውስጥ በስፋት የሞገተ ቢሆንም፣ በመልእክቶቹ መግቢያ ላይ ሁሉ፣ እኔ ሐዋርያ ነኝ እያለ ሲጽፍ እንመለከታለን፡፡ እንግዲያው ክርክሩ የሚያጠነጥነው በእንዲራኒቆንና በዩልያን እንዲሁም በባርናባስና የጌታ ወንድም በሆነው ያዕቆብን በተመለከተ ነው፡፡

እንዲራኒቆንና ዩልያን ከሮሜ 16÷7 በስተቀር ስማቸው ያለመጠራቱ ብቻ ሳይሆን፣ ክፍሉ “በሐዋርያት መካከል ስመ ጥሮች” ማለቱ እነርሱ ሐዋርያት መሆናቸውን የሚያመለክት ሳይሆን “በሐዋርያት እይታ ስመ ጥር የነበሩ ሰዎች መሆናቸውን” ነው ብለው የሚሞግቱ ምሁራን አሉ፡፡ በተለይ አንዳንድ ጥንታውያን የግሪክ ቅጆች ዩልያን የሴት ስም እንደ ሆነ ይህም፣ ሴት ሐዋርያት እስከ ሌሉ ድረስ፣ እነዚህን ሰዎች “ሐዋርያ” ብሎ መጥራት ተገቢ አይደለም የሚለው ሙግታቸው በቀላሉ የሚታይ አይደለም፡፡

የጌታ ወንድም ያዕቆብ ሐዋርያ ተብሏል ወይስ አልተባለም የሚለው ጒዳይ ሌላው የክርክር ነጥብ ነው፡፡ ያዕቆብ ሐዋርያ እንደ ሆነ የተገለጸው በገላትያ 1÷19 ላይ ብቻ ሲሆን፣ ይህም ክፍል ከፍተኛ የሆነ ሰዋስዋዊ ፍጭት ይካሄድበታል፡፡

“ነገር ግን ከጌታ ወንድም ከያዕቆብ በቀር፣ ከሐዋርያት ማንንም አላየሁም”

ἕτερον δὲ τῶν ἀποστόλων οὐκ εἶδον, εἰ μὴ Ἰάκωβον τὸν ἀδελφὸν τοῦ κυρίου,

(ገላትያ 1÷19)

ይህ ክፍል ያቆብን ሐዋርያ ይለዋል ወይስ አይለውም የሚለው ጒዳይ የሚያጠነጥነው “በስተቀር” (ግሪክ “ኤ ሚ” “εἰ μὴ”) የሚለው ቃል ጳውሎስ አላየኋቸውም ከሚላቸው ሐዋርያት መካከል ይጨምረዋል ወይስ ያገለዋል የሚለው ጒዳይ ነው፡፡ ሌላ ( “ኤትሮን” “ἕτερον”) የሚለው አመልካች ተውላጠ ስም ንጽጽራዊ ይዘት ስላለው ያዕቆብን ከሐዋርያቱ መካከል ያስወጣዋል የሚሉ የግሪክ ሰዋስው ምሁራን በርካቶች ናቸው[56]፡፡ ከዚህ በተጨማሪ በየትኛውም ቦታ ጳውሎስ ያዕቆብን ሐዋርያ ብሎ ያለመጥራቱ ብቻ ሳይሆን፣ የትኛውም የመጽሐፍ ቅዱስ ክፍል ያዕቆብን ሐዋርያ ብሎ ሲጠራው አንመለከትም፡፡ እንዲያውም እርሱ ራሱ በጻፈው መልእክት እንኳ እንደ ጳውሎስ ራሱን ሐዋርያ ብሎ ሲጠራ አንመለከትም (ያዕቆብ 1÷1)፡፡ ምሁራን ያዕቆብ ሐዋርያ ተብሎ ያልተጠራበት ዐቢይ ምክንያት ያዕቆብ ወደ እምነት የመጣው ኢየሱስ ክርስቶስ ካረገ በኋላ የመሆኑ ጒዳይ ነው (ማርቆስ 3÷21:31፤ 6÷3-4፤ ዮሐንስ 7÷5፤ ማቴዎስ 13÷55-57)፡፡

ጢሞቴዎስና ሲላስ ሐዋርያ ተብለው ተጠርተዋል የሚለው የክርክር ነጥብ የሚቀዳው ሐዋርያው ጳውሎስ፣ “ከእናንተም ሆነ ከሌሎች ከማንም፣ ከሰው የሚገኝ ክብር አልፈለግንም፡፡ የክርስቶስ ሐዋርያት እንደ መሆናችን መጠን ሸክም በሆንባችሁ ነበር” (1ተሰሎንቄ 2÷6) ሲል የተናገረው ንግግር፣“ሐዋርያ ነን” የሚለው፣ በመልእክቱ መግቢያ ላይ ከጠቀሳቸውና የተሰሎንቄን ቤተ ክርስቲያን ያገለግሉ የነበሩት ጢሞቴዎስንና ሲላስን ባካተተ መንገድ ነው ከሚለው ክፍል ነው (1ተሰሎንቄ 2÷6)፡፡ ምሁራን 1ተሰሎንቄ 2÷6 ላይ፣ ጳውሎስ “ሐዋርያ” የሚለውን ቃል የተጠቀመው ለቃሉ ከሚሰጠው ጽኑ ትርጒም በመነሣት አይደለም ብለው ይሞግታሉ፡፡ በተለይ የምንባቡ ፍሰት ይህን ቊልጭ አድርጎ የሚያሳየው የጳውሎስን ትሕትና እንጂ፣ እነርሱ ሐዋርያት መሆናቸውን አይደለም፡፡ ከዚህ በተጨማሪ አንዳችም የመጽሐፍ ቅዱስ ክፍል ጢሞቴዎስንም ሆነ ሲላስን ሐዋርያ ብሎ የጠራበት ሁኔታ ያለመኖሩ ብቻ ሳይሆን፣ ጳውሎስ ከጢሞቴዎስ ጋር በተጠቀሰባቸው ቦታዎች ላይ በግልጽ ጳውሎስን ሐዋርያ ጢሞቴዎስን ግን ወንድም ሲሉ ጠርተውታል (2ቆሮንቶስ 1÷1፤ ቈላስይስ 1÷1)[57]፡፡ ልክ እንደዚሁ ሁሉ ሲላስ ባይሆን ነቢይ እንጂ ሐዋርያ ተብሎ የተጠራበት ሁኔታ የለም (ሐሥ 15÷32:40)፡፡

እንደ ጢሞቴዎስና እንደ ሲላስ ሁሉ በርናባስም ሐዋርያ የተባለው፣ ከጳውሎስ ጋር አብሮ በመጠቀሱ እንጂ ሐዋርያ ስለሆነ አይደለም የሚሉ ምሁራን አሉ ፡፡ የክርክር ማዕከል የሆነው እንዲሁም በርናባስ ሐዋርያ ነው የሚሉ ሰዎች የሚጠቅሱት ብቸኛ ክፍል ሐዋርያት ሥራ 14÷14 ነው፡፡ ነገር ግን በገላትያ 2÷2-9 ባለው ክፍል ጳውሎስ እኔ ሐዋርያ ነኝ እያለ ሐዋርያነቱን ሲሞግት በርናባስን አላካተተም፡፡

እእስካሁን ያየነው ከዐሥራ ሁለቱ ሐዋርያት እንዲሁም ከማቲያስና ከጳውሎስ ውጪ መጽሐፍ ቅዱስ ሌሎችን ሐዋርያ ብሏል ወይስ አላለም የሚለው ጒዳይ በምሁራኑ ዘንድ የሚቀብርለት ትንታኔ ምን ይመስላል የሚለውን ነው፡፡

መታወቅ ያለበት መሠረታዊው ነጥብ ሐዋርያ ናቸው ወይስ አይደሉም በሚል ክርክር የሚቀርብባቸው ሰዎች ሐዋርያ መሆናቸውም ሆነ ያለመሆናቸው ዛሬ ሐዋርያት አሉ ወይስ የሉም ለሚለው ውይይት አንዳችም እርባና የለውም፡፡ እነዚህ ግለሰቦች ሐዋርያ ተብለዋል ብንል እንኳ፣ “ዛሬ ሐዋርያት አሉ” ወደሚለው ድምዳሜ ሊያደርሰን አይችልም፡፡ ለዚህ ዋነኛው ምክንያት:— “ሐዋርያት ናቸው ወይስ አይደሉም” በሚል ክርክር የሚቀርብባቸው ሰዎች ሁሉ ከዮሐንስ ጥምቀት ጀምሮ እስከ ጌታ ዕርገት ድረስ የኖሩ የሐዋርያት መስፈርት ናቸው የሚባሉትን የሚያሟሉ ናቸው፡፡

ሐዋርያን ሐዋርያ የሚያሰኘው መስፈርት ምንድን ነው?

በርካታ ሰዎች እኔ ሐዋርያ ተብዬ መጠራት አለብኝ በሚል የይገባኛል ጥያቄ የሚያቀርቡበት አንዱ ምክንያት የሐዋርያነትን መስፈርት ጠንቅቀው ያለማወቃቸው ነው፡፡ ቤተ ክርስቲያናትን መትከል፣ ባህል ዘለል ሚስዮናዊ ሆኖ ወደ ተለያዩ አገሮች መሄድ፣ ተኣምራትን ማድረግ፣ በጥሩ ሁኔታ ማስተማር ወዘተ የሐዋርያነት መስፈርቶች አይደሉም፡፡ በመጽሐፍ ቅዱሳችን የጸጋ ስጦታዎች በአምስት ክፍሎች ውስጥ ከሃያ በላይ የሆኑ ስጦታዎች የተዘረዘሩ ቢሆንም (ሮሜ 12÷6-8፤ 1ቆሮንቶስ 12÷8-10:28-30፤ ኤፌሶን 4÷11-12፤ 1ጴጥሮስ 4÷10-11)፡፡ እነዚህ ክፍሎች ሁሉ ሁሉንም የጸጋ ስጦታዎች ዘርዝረዋል ተብሎ አይታሰብም፡፡ ታዲያ እነዚህ የጸጋ ስጦታዎች እርስ በርስ የሚጋሯቸው በርካታ ክህሎቶች ሊኖሩ ይችላሉ፡፡ ለምሳሌ የቤተ ክርስቲያን መጋቢ የማስተማር እንዲሁም የመስበክ ስጦታ ሊኖረው ይችላል፡፡ ወንጌላውያን ጥሩ አስተማሪዎች ሊሆኑ ይችላሉ፡፡ አስተማሪዎችም ጥሩ ሰባኪ ሊሆኑ ይችላሉ፡፡ ከዚህ የምንማረው ቊም ነገር ስጦታዎች ስተወራራሽ ጠባይ እንዳላቸው ነው፡፡ ስለዚህ አንዱን የጸጋ ስጦታ የምንገልጸው ከሌሎች የጸጋ ስጦታዎች ጋር ባለው ምስስለ ባሕርያት ሳይሆን የራሱ ብቻ የሆኑና የዚያን የጸጋ ስጦታ ዐይነተኛ ባሕርያት ናቸው በሚባሉት ጒዳዮች ነው፡፡ የሚከተለውን ሥዕል ይመለከቷል:—

በብዙ ምሁራን ዘንድ ሐዋርያን ሐዋርያ የሚያሰኙት ባሕርያት የሚከተሉት ናቸው የሚል መግባባት አለ፤ ይኸውም:—

1. ሐዋርያት መሠረትን የሚጥሉ ናቸው (ኤፌሶን 2÷19-22)፡፡

2. ሐዋያት የክርስቶስ ሞትና ትንሣኤ የዐይን ምስክሮች ናቸው (ሐሥ 1÷8:21-22፤ 4÷43፤ ሉቃስ 24:46-48 ፤ 1ቆሮንቶስ 15÷7-9)፡፡

3. ሐዋርያት በክርስቶስ ምድራዊ አገልግሎት ወቅት በቀጥታ በራሱ በክርስቶስ የተመረጡ ናቸው (ሉቃስ 6÷13፤ ሐሥ 9÷3-6: 13-15፤ ገላትያ 1÷1)፡፡

4. መልእክታቸው እውነት መሆኑን ለማጽናት ክርስቶስ ኢየሱስ የፈውስና የተኣምራት ስጦታ የሰጣቸው ናቸው (ማቴዎስ 6÷13፤ ሉቃስ 9÷6)፡፡

እንግዲያው ሐዋርያ አለ ወይስ የለም ስንል ዛሬ አለ የምንለው ሐዋርያ ይህን መስፈርት ያሟላል ወይስ አያሟላም የሚለው ጒዳይ እጅግ አንገብጋቢ ነው፡፡ በሚቀጥለው ክፍለ ጊዜ ዛሬ ሐዋርያት እንዳሉ ያስተምራሉ የሚባሉትን ክፍሎች በጥሞና እንመረምራለን፡፡ የሳምንት ሰው ይበለን፡፡

ነገረ መለኮታዊ ትንታኔ

“11. አንዳንዶቹ ሐዋርያት፣ አንዳንዶቹ ነቢያት፣ አንዳንዶቹም ወንጌል ሰባኪዎች፣ ሌሎቹ ደግሞ እረኞችና አስተማሪዎች ይሆኑ ዘንድ የሰጠ እርሱ ነው፤ 12. ይኸውም የክርስቶስ አካል ይገነባ ዘንድ፣ ቅዱሳንን ለአገልግሎት ሥራ ለማዘጋጀት ሲሆን፣ 13. ይህም የሚሆነው፣ ሁላችንም የእግዚአበሔርን ልጅ በማመንና በማወቅ ወደሚገኘው አንድነት በመምጣትና ሙሉ ሰው በመሆን፣ በክርስቶስ ወዳለው ፍጹምነት ደረጃ እስከምንደርስ ነው፡፡”

“11 καὶ αὐτὸς ἔδωκεν τοὺς μὲν ἀποστόλους, τοὺς δὲ προφήτας, τοὺς δὲ εὐαγγελιστάς, τοὺς δὲ ποιμένας καὶ διδασκάλους, 12 πρὸς τὸν καταρτισμὸν τω̂ν ἁγίων εἰς ἔργον διακονίας, εἰς οἰκοδομὴν του̂ σώματος του̂ Χριστου̂, 13 μέχρι καταντήσωμεν οἱ πάντες εἰς τὴν ἑνότητα τη̂ς πίστεως καὶ τη̂ς ἐπιγνώσεως του̂ υἱου̂ του̂ θεου̂, εἰς ἄνδρα τέλειον, εἰς μέτρον ἡλικίας του̂ πληρώματος του̂ Χριστου̂”

ኤፌሶን 4÷11-13

“በሐዋርያትና በነቢያት መሠረት ላይ ታንጻችኋል፤ የማዕዘኑ ራስ ድነጋይም ክርስቶስ ኢየሱስ ራሱ ነው፡፡”

“ ἐποικοδομηθέντες ἐπὶ τῳ̂ θεμελίῳ τω̂ν ἀποστόλων καὶ προφητω̂ν, ὄντος ἀκρογωνιαίου αὐτου̂ Χριστου̂ Ιησου̂”

ኤፌሶን 2÷20

“ይህም ምሥጢር አሁን ለቅዱሳኑ ሐዋርያትና ነቢያት የተገለጠውን ያህል፣ ባለፉት ዘመናት ለነበሩ ሰዎች አልተገለጠም ነበር፡፡”

“ὃ ἑτέραις γενεαι̂ς οὐκ ἐγνωρίσθη τοι̂ς υἱοι̂ς τω̂ν ἀνθρώπων ὡς νυ̂ν ἀπεκαλύφθη τοι̂ς ἁγίοις ἀποστόλοις αὐτου̂ καὶ προφήταις ἐν πνεύματι,”

ኤፌሶን 3÷5

“ዛሬ ሐዋርያት አሉ ወይስ የሉም?” የሚለው ነገረ መለኮታዊ ውዝግብ በአብዛኛው መሠረት የሚያደርገው የኤፌሶንን መልእክት ነው፤ በተለይም የሚከተሉትን ሦስት ክፍሎች:— ኤፌሶን 4÷11፤ 3÷5፤ 2÷20፡፡ እንግዲያው በርእሰ ጒዳዩ ላይ አጥጋቢ እንዲሁም የማያወላዳ ምላሽ ማግኘት የሚቻለው፣ የውዝግብ ማዕከል ናቸው የሚባሉትን እነዚህን መጽሐፍ ቅዱሳዊ ምንባባት በቅርበት መመርመር ሲቻል ብቻ ነው፡፡

አንዳንድ ሰዎች “በኤፌሶን 4÷11 ላይ ከተጠቀሱት ስጦታዎች መኻል፣ የሐዋርያነትን ስጦታ ብቻ ነቅሶ በማውጣት ዛሬ ሐዋርያት የሉም ማለት ስሕተት ነው” የሚል ሙግት ያቀርባሉ፡፡ አብሮ መጠቀሱ ብቻ ዛሬ አለ ወደሚለው ድምዳሜ የሚያደርስበት ምክንያት ምን እንደ ሆነ ማብራሪያ የሚያቀርብ ሰው አጋጥሞኝ አያውቅም፡፡ ማሞ ከሰሎሞን ጋር ወደ ቤቱ ሄደ የሚል ዐረፍተ ነገር በታሪክ መጽሐፍ ላይ ሰፍሮ ብናገኝ በአንጻሩ ማሞ በሕይወት እንዳለ ብናውቅ ነገር ግን ሰሎሞን ዛሬ በሕይወት እንዳለ የምናረጋግጥበት አንዳችም መንገድ ባይኖረን የታሪክ መጽሐፉ አብሮ ጠቅሶአቸዋልና ሁለቱም በሕይወት አሉ ወደሚለው ድምዳሜ ልንደርስ እንችላለን?

ዛሬ ሐዋርያት አሉ የሚሉ መምህራን ኤፌሶን 4÷11 አዘውትረውና አበክረው የሚጠቅሱበት ዐበይት ምክንያቶች መኻል አንዱ፣ በቊጥር 13 ላይ “ድረስ” ሜክሪ μέχρι የሚለው ቃል ወንጌላውያን፣ መጋብያንና መምህራን የሚያስፈልጉትን ያህል የሐዋርያነት ስጦታ እንደሚያስፈልግ የሚጠቁም ነው፤ ምክንያቱም ቤተ ክርስቲያን በእምነትና በዕውቀት ሙሉ ሰው ወደ መሆን ደረጃ አልመጣችምና የሚል ነው፡፡ ለምሳሌ ኬኔት ሐገን ይህን ክፍል በተመለከተ ከላይ በስፋት በጠቀስነው መጽሐፋቸው ውስጥ እንዲህ ይላሉ:—

“ቤተ ክርስቲያን ዘወትር የአገልግሎት ስጦታዎች ያስፈልጓታል፤ እነዚህም ሐዋርያት፣ ነቢያት፣ ወንጌላውያን፣ መጋብያንና መምህራን የሚባሉት ስጦታዎች ናቸው፡፡ የእምነት አካላት እንደ መሆናችን መጠን ዘወትር ወደ ክርስቶስ ሙላት በማደግ ላይ ያለን ሰዎች ነን”[58]

በርግጥ ሐዋርያው ጳውሎስ አምስቱም[59] የአገልግሎት ስጦታዎች ቤተ ክርስቲያን ወደ ብስለት እስክትደርስ ድረስ ያስፈልጋሉ የሚል ትምህርት አለውን? የሚለው እጅግ ወሳኝ ጥያቄ ነው፡፡ እንደ ጳውሎስ ትምህርት በቊጥር 13 ላይ “ድረስ” የሚለው ቃል ስጦታዎቹን ሳይሆን፣ በአቅራቢያው የሚገኘውን “ይኸውም የክርስቶስ አካል ይገነባ ዘንድ፣ ቅዱሳንን ለአገልግሎት ሥራ ለማዘጋጀት” (ቊጥር 12) የሚለውን ሐረግ የሚያመለክት ነው፡፡ ስመ ጥር የሚባሉ የአንድምታ ትርጓሜ ጸሓፍያን ይህንን አካሄድ የሚከተሉ ናቸው፡፡ ስለዚህ ድረስ የሚለው ቃል ስጦታዎቹን ሳይሆን፣ የቤተ ክርስቲያንን “መገንባት” (ቊጥር 12) አመላካች ነው፡፡ ይህ እውነት ከሆነ የክፍሉ መሠረታዊ ሐሳብ እንደሚከተለው ነው:—

11. አንዳንዶቹ ሐዋርያት፣ አንዳንዶቹ ነቢያት፣ አንዳንዶቹም ወንጌል ሰባኪዎች፣ ሌሎቹ ደግሞ እረኞችና አስተማሪዎች ይሆኑ ዘንድ የሰጠ እርሱ ነው፤ 12. [ይህን አገልግሎት የሰጠበትም ምክንያት] የክርስቶስ አካል ይገነባ ዘንድ፣ ቅዱሳንን ለአገልግሎት ሥራ ለማዘጋጀት ነው፣ 13. [የአገልግሎቱም ዐላማ] ሁላችንም የእግዚአበሔርን ልጅ በማመንና በማወቅ ወደሚገኘው አንድነት በመምጣትና ሙሉ ሰው በመሆን፣ በክርስቶስ ወዳለው ፍጹምነት ደረጃ እንድንደርስ ነው፡፡

ሐዋርያው፣ ክርስቶስ እነዚህን ስጦታዎች ለቤተ ክርስቲያን የሰጠው በእምነት ወደሚገኘው አንድነት እስክንደርስ ድረስ ሳይሆን፣ የክርስቶስ አካል ይገነባ ዘንድ፣ ቅዱሳን ለአገልግሎት ሥራ ይዘጋጁ ዘንድ ነው፡፡

እነዚህ የአገልግሎት ስጦታዎች የክርስቶስ አካል ይገነባ ዘንድ እንዲሁም ቅዱሳን ለአገልግሎት ሥራ ይዘጋጁ ዘንድ ከሆነ፣ ቤተ ክርስቲያን ባለችበት ዘመን ሁሉ ይህ አገልግሎት ያስፈልጋል ማለት ነው የሚል ጥያቄ ሊነሣ ይችላል፡፡ ጥሩ ጥያቄ ነው፡፡ ነገር ግን የእነዚህ ስጦታዎች ሚና ምንድን ነው የሚለው ጒዳይ እጅግ ወሳኝ ጥያቄ ነው፡፡

በወንጌላውያን አብያተ ክርስቲያን ውስጥ ዛሬ ሐዋርያት አሉ የሚለውን ትምህርት በማስተማር ቀዳሚውን ስፍራ የያዙት የእምነት እንቅስቃሴ መምህራን ራሳቸው፣ ከመጀመሪያው መቶ ክፍለ ዘመን ጀምሮ እስከ ቅርብ ጊዜ ድረስ፣ የሐዋርያት አገልግሎት በቤተ ክርስቲያን ውስጥ እንዳልታየ ያስረዳሉ፡፡ ኢየሱስ ክርስቶስ ሐዋርያትን ለቤተ ክርስቲያን የሰጠው ቤተ ክርስቲያን ወደ ፍጽምና እስክትደርስ ድረስ ከሆነ ይህ አገልግሎት ለ1900 ዓመት በቤተ ክርስቲያን ታሪክ ሕይወት ውስጥ ለምን አልታየም የሚለው ጥያቄ መሠረታዊ ጥያቄ ነው፡፡ ምንም እንኳ ጥንታዊቷ ቤተ ክርስቲያን ከፍተኛ ስደት የነበረባት ቢሆንም ክርስትና በከፍተኛ ፍጥነት ነው ያደገው፡፡ እንግዲያው ሐዋርያት በሌሉበት ሁኔታ ቤተ ክርስቲያን እንዴት በዚህ ፍጥነት ልታድግ ቻለች? የቤተ ክርስቲያን ቀዳማይ መሥራች እንዲሁም አስተዳዳሪ የሆነው ክርስቶስ ለ1900 ዓመት ይህ አገልግሎት በቤተ ክርስቲያን ውስጥ እንዳይታይ ለምን ፈቀደ?

በኤፌሶን 4÷11 ላይ ከተጠቀሱት ስጦታዎች መኻል፣ የሐዋርያነትን ስጦታ ብቻ ነቅሶ በማውጣት ዛሬ ሐዋርያት የሉም የተባለበትን ምክንያት ልግለጽ፡፡ በኤፌሶን 4÷11 መብራራት ያለበት ከዐውዱ ወይም ከራሱ ከኤፌሶን መልእክት አንጻር ነው፡፡ ሐዋርያው ጳውሎስ ቤተ ክርስቲያን አይሁድንና አሕዛብን አንድ የምታደርግ አካል እንደ ሆነች ይገልጻል (2÷11-22)፡፡ የዚህችም አካል ማለትም ቤተ ክርስቲያን፣ በሐዋርያትና በነቢያት ላይ የተመሠረተች የማዕዘኗም ድንጋይ ክርስቶስ የሆነላት አካል ነች፡፡ አዲስ የማዕዘን ድንጋይ እንደማያስፈልግ ሁሉ አዲስ መሠረትም አያስፈልግም፡፡ 3÷5 ላይ ሐዋርያው የክርስቶስ ዐላማ አይሁድንና አሕዛብን ቤተ ክርስቲያን ውስጥ መጠቅለል ነው 3÷4-7 ይህም ምሥጢር የተገለጠው፣ “ለቅዱሳኑ ሐዋርያትና ለነቢያት ነው” 3÷5፡፡ 2÷20 እና 3÷5 በጥምረት ስንመለከት፣ ሐዋርያት በመንፈስ ምሥጢር እንደ ተገለጠላቸው፣ ይህም ምሥጢር አሕዛብና አይሁድ በቤተ ክርስቲያን አንድ አካል መሆን እንደ ቻሉ ሲሆን፣ የዚህችም ቤተ ክርስቲያን መሠረቶች ይህ ምሥጢር የተገለጠላቸው ሐዋርያት ናቸው፡፡ ከዚህ የሐዋርያት አገልግሎት መሠረት መጣል እንደ ሆነና ይህም አገልግሎት በመጀመሪያው መቶ ክፍለ ዘመን መጠናቀቁን የሚገልጽ ነው፡፡

አንዳንድ ሰዎች መሠረት የሚለው ጒዳይ ቀኖናዊ መጻሕፍትን አመልካች ነው የሚል አቋም ያላቸው ሲሆን፣ ቀኖና ከተጠናቀቀ የሐዋርያት አስፈላጊነትም ይጠናቀቃል ይላሉ፡፡ አንዳንዶች ደግሞ በኤፌሶን መልእክት ላይ በመመርኰዝ፣ የሐዋርያት አይሁድንና አሕዛብ አንድ አካል የሆኑባት ቤተ ክርስቲያን ከተመሠረተች በኋላ፣ የሐዋርያቱ አገልግሎት አስፈላጊነት የለውም ባዮች ናቸው፡፡ ይህ የኤፌሶን መልእክት ዐቢይ ትምህርት ነው 2÷11-4÷16፡፡ በዚህም ዐውድ ውስጥ ነው ሐዋርያ የሚለው ስያሜ ሦስት ጊዜ የተነገረው 2÷20፤ 3÷5፤ 4÷11፡፡

ኤፌሶን 3÷3-6 ኢየሱስ አይሁድንና አሕዛብን በቤተ ክርስቲያን አንድ እንዳደረጋቸው መገለጥ የተገለጠው ለሐዋርያቱ ነው፤ በዚህም አይሁድና አሕዛብ ያላንዳች ልዩነት አንድ ሆነዋል፡፡ በዚህ መነጽር ሲታይ መሠረቱ የአዲስ ኪዳን ቀኖና ነው ማለት ይቻላል፡፡ የሐዲስ ኪዳን ቀኖና ቤተ ክርስቲያን እንደ እግዚአብሔር ሕዝብ ብሉያትን ማብራራትም ሆነ የቤተ ክርስቲያን ባሕርይና ተልእኮ ይወስናል፡፡ አይሁድና አሕዛብ አንድ መሆናቸውን ያበሠሩት የሐዲስ ኪዳን መጻሕፍት ናቸው፡፡ ጳውሎስም ሆነ ሌሎች ሐዋርያት፣ “የእግዚአብሔር ጸጋ ባላደራዎች” እንዲሁም በሌሎች ትውልዶች ያልታወቀው ምሥጢር የተገለጠላቸው ሰዎች ናቸው ኤፌሶን 1÷17-19፤ 3÷16-19፡፡ ይህ ሐዋርያው ጳውሎስ ባላደራ የሆነበት እንዲሁም የእግዚአብሔርን ምሥጢር ለአሕዛብ የገለጠበት መገለጥ ነው ኤፌሶን 3÷2-10፡፡

ሐገን 2÷20 እና 3÷5 መሠረታውያን ስለሆኑ ሐዋርያት የሚናገር ሲሆን፣ 4÷11 ግን መሠረታውያን ስላልሆኑ ሐዋርያት የሚያስተምር ነው የሚለው አካሄዳቸው ስሕተት ነው፡፡ ምክንያቱም በአንድ ዐውድ ውስጥ ሐዋርያ የሚለውን ቃል ሁለት የተለያየ ትርጒም መስጠት ከቅዱሳት መጻሕፍት የአፈታት ጥበብ አንጻር የተሳሳተ አካሄድ ነው፡፡ መሰጠት አለበት የሚባለም ከሆነ፣ ልዩ ትርጒም ያስፈለገበትና ማስረጃ ከዚያው ከዐውዱ ተጣቅሶ ሊቀርብ ይገባል፡፡ በአጭሩ 2÷20 እና 3÷5 በጥምረት የታዩበትና 4÷11 ከእነዚህ ምንባባት አንጻር መተርጐም የለበትም የተባለበት ምክንያት በግልጽ ሊቀርብ ይገባዋል፡፡ ነገር ግን ቤተ ክርስቲያንም ሆነች በየዘመናቱ ያሉት የነገረ መለኮት ምሁራን ሐዋርያ የሚለው ቃል፣ በሦስቱም ምንባባት ውስጥ አንድ ሐሳብ ወይም የአገልግሎት ክፍል ወክሎ ጥቅም ላይ የዋለ ቃል እንደ ሆነ ያስረዳሉ፡፡

ከዚህ በተጨማሪ ሐዋርያት የትንሣኤው የዐይን ምስክሮች እንደ ሆኑ የተመረጡ አገልጋዮች መሆናቸው አይደገሜነታቸውን በግልጥ የሚያሳይ ነው ሐዋርያት ሥራ 1÷21-26፤ 5÷32፤ ሉቃስ 1÷1-4፤ 1ቆሮንቶስ 9÷1፡፡ ጳውሎስ ሐዋርያዊ ተልእኮ በመቀበልና ክርስቶስን በዐይነ ሥጋ በማየት የመጨረሻው ሰው መሆኑን ተናግሮአል 1ቆሮንቶስ 15÷8-9፡፡ ይህ ክፍል በቀዳሚነት የሐዋርያትን ቊጥር ለመወሰን የተነገረ ቃል ያለ መሆኑ እሙን ቢሆንም፣ የመወሰኑ እንድምታ እንደ ተንጸባረቀ ግን ልንክደው አይገባም፡፡ ምክንያቱም በዚሁ ክፍል ጳውሎስ ሐዋርያ እንደ ሆነ (ቊ 9) ክርስቶስም እንደ ተገለጠለት ይናገራል (ቊ 8)፡፡ ዛሬ ሐዋርያት አሉ በማለት የሚያስተምሩ ሰዎች፣ በቤተ ክርስቲያን ታሪክ በርካታ ሰዎች ኢየሱስን በአካለ ሥጋ እንዳዩት ተናግረዋል የሚል ማስረጃ ለማቅረብ ይሞክራሉ፡፡ ይህ መቼም ጒዳዩን ግላዊ ያደርገዋል፡፡ እንዲያውም አንዳንዶች ሐዋርያው ዮሐንስ በ90 ዓ.ም ገደማ ማለትም ከጌታ ዕርገት 55 ዓመት በኋላ፣ ዳግም እንደ ተገለጠለት ተናግሯል በሚል መጽሐፍ ቅዱስን በዋቢነት ይጠቅሳሉ፡፡ ነገር ግን ልብ ልንለው የሚገባን ጒዳይ፣ ጌታችን መድኀኒታችን ኢየሱስ ክርስቶስ ለሐዋርያው ዮሐንስ የተገለጠለት መሆኑን ነው፡፡ ጌታ ለዮሐንስ በአካለ ሥጋ ተገልጦለታል የምንል ከሆነ፣ ከአፉ ሰይፍ ወጣ ራእይ 1÷16፣ እንዲሁም አንበሳ፣ በግ ራእይ 5÷5-6 ወዘተ የሚሉትን ገለጻዎች በቀጥታ በመተርጐም አይሆኑ የሆነ ሁኔታ ውስጥ መግባታችን ነው፡፡

ሁለተኛ ጴጥሮስና የይሁዳ መጻሕፍት የሐዋርያቱን ትምህርት በማሰብ የሐሰት ትምህርቶችን እንድንቃወም ያስተምሩናል 2ጴጥሮስ 1÷12-15፤ 2÷1፤ 3÷2 14-16፤ ይሁዳ 3-4 17፡፡ ጴጥሮስም ሆነ ይሁዳ ዛሬ ያሉትን ሐዋርያት አስቡ አላሉንም ይልቁንም ሐዋርያት ያስተማሩትን አስቡ እንጂ፡፡

መጽሐፍ ቅዱስ በርናባስ ሐሥ 2÷11-22፣ ሲላስ 1ተሰሎንቄ 2÷6፤ 1÷1 አንድራኒቆስና ዩልያን ሮሜ 16÷7 የጌታ ሐዋርያት ነበሩ የምንል እንኳ ቢሆን፡፡ እነዚህ ሰዎች ሐዋርያ ስለተባሉ ዛሬ ሐዋርያት አሉ ወደሚለው ድምዳሜ ሊያደርሰን አይችልም፡፡ እነዚህ የጌታ አገልጋዮች የጌታ ሐዋርያት በነበሩበት በመጀመሪያው መቶ ክፍለ ዘመን የነበሩ የትንሣኤው ምስክር የሆኑ አገልጋዮች በመሆናቸው፡፡

በአጠቃላይ፣ ሐዲስ ኪዳን ሐዋርያ የሚለውን ቃል የሚጠቀመው የክርስትናን መሠረት ለመሠረቱ እንዲሁም በመጀመሪያው መቶ ክፍለ ዘመነ ለነበሩ ክርስቲያኖች ብቻ ነው (ኤፌሶን 2÷20፤ 3÷5፤ ዕብራውያን 2÷3-4፤ 2ጴጥሮስ 3÷2፤ ይሁዳ 17)፡፡ ከሐዋርያቱ ሞት በኋላ፣ ቤተ ክርስቲያን የገጠማት ችግር የሐዋርያ ማጣት ሳይሆን፣ የሐሰተኛ ሐዋርያት ትምህርት ነው፡፡ ለዚህም ነበር ኢየሱስም ሆኑ ሐዋርያቱ በተደጋጋሚ ከሐሰተኛ ሐዋርያት እንዲጠበቁ ያስገነዘቡት (ማቴዎስ 7÷15፤ 24÷11:24፤ ማርቆስ 13÷22፤ 2ቆሮንቶስ 11÷13-15፤ 2ጴጥሮስ 2÷1፤ 1ዮሐንስ 4÷1-6፤ ራእይ 2÷2፤ 16÷13፤ 19÷20፤ 20÷10)፡፡ ከቤተ ክርስቲያን፣ በየትኛውም የታሪክ ዘመን የምትገኘዋ ቤተ ክርስቲያን ሐዋርያትን በማጣት ችግር ውስጥ እንደ ወደቀች የሚጠቁም አንዳችም ትምህርት አናገኝም፡፡

የግርጌ ማስታወሻ

[1] የትኞቹ አስተምህሮዎች ዐበይት የትኞቹ ደግሞ ደቂቃን ናቸው በሚለው ጒዳይ ላይ ተስፋዬ ሮበሌ፤ ዐበይት መናፍቃን፤ (1993 ዓ.ም) ገጽ 7-41 ይመለከቷል፡፡

[2] በመጋቢ ዳንኤል መኮንን ሐዋርያ “ዕውቅናቸውን ለማጽናት” የተካሄደው “በዓለ ሢመት” በግለሰቡ ፎታ ላይ የካቶሊክን ቊልፍ ይዞ ወጥቶአል፡፡ ይህ ማለት ግለሰቡ የመፍታትና የማሰር ሥልጣን ባለቤት መሆናቸው ለመግለጽ ታስቦ ይሆንን?

[3] እንደ ሃንክ ሃንግራፍ እንዲሁም ዲ. አር. ማክኮኔል ያሉ በእንቅስቃሴው ላይ ሰፊ ጥናት ያካሄዱ ዐቃቤ እምነቶች፣ እንቅስቃሴው በመናፍቃን ጐራ የሚፈረጅ ነው ሲሉ፣ ሮበርት ቦማን ያሉ የባብያነ መለኮታውያን ደግሞ ትምህርቱ ትልቅ ስሕተት ያለበት ቢሆንም፣ በመናፍቃን ጐራ መፈረጁ ግን ስሕተት ነው ሲሉ ይከራከራሉ፡፡ የሚከተሉትን መጻሕፍት ይመለከቷል:— Hank Hanegraaff, Christianity in Crisis. (Eugene, Ore.: Harvest House, 1993). D. R. McConnell, A Different Gospel: A Historical and Biblical Analysis of the Modern Faith Movement (Peabody, Mass.: Hendrickson, 1988). Robert M. Bowman Jr., The Word Faith Controversy: Understanding the Health and Wealth Gospel. (Grand Rapids: Baker 2001).

[4] “የእምነት እንቅስቃሴ” በማባል የሚታወቀውን የስሕተት ትምህርት ወደ ኢትዮጵያ በማስገባት ትልቅ ቦታ ያለው መቀመጫውን በናይጄሪያ ያደረገው “የዴቪድ ኦይዲፓ ሊቪንግ ፌዝ ወርልድ አውትሪች” የሚባለው ድርጅት ነው፡፡ ከዚህ ቀደም ብሎ የእንቅስቃሴው ትምህርት ወደ ኢትዮጵያ የገባው “ስመ ጥር” ናቸው በሚባሉ የውጪ አገር ሰባኪያን በጻፉአቸው መጻሕፍትና እነዚህ ግለሰቦች የሰበኳቸውን ስብከቶች የተለያዩ ሰዎች በአማርኛ ተርጒመውና በካሴት አዘጋጅተው በቀረቧቸው ትምህርቶች አማካይነት ነው፡፡ በተለይ በዘመነ ደርግ፣ ብዙ ክርስቲያኖች ለመንፈሳዊ ዕድገት ትልቅ ተቀሜታ አለው በሚል የእነዚህን ግለሰቦች ስብከትና ትምህርት በጾምና በጸሎት እንዲሁም በምዕላ (በማኅበር ጸሎት) አብዝተው ያነቡና ይሰሙ እንደ ነበር ይታወሳል፡፡ ይህ እንዳለ ሆኖ፣ “ከእምነት እንቅስቃሴ” አስተምህሮዎች መኻል አንዱ የሆነው፣ “ዛሬ ሐዋርያት አሉ” የሚለው ትምህርት በስፋት የተሠራጨው ከላይ በተዘረዘሩት መንገዶች ነው፡፡

[5] ይህ ቤተ ክርስቲያን በአሁኑ ጊዜ “የክርስቲያኖች መቅደስ ቤተ ክርስቲያን” በመባል ይጠራል፡፡

[6] ይህ መጽሔት በቀድሞ ጊዜ ራልፍ ማሆኒ (Ralph Mahoney) በሚባሉ ግለሰብ የሚዘጋጅ ሲሆን፣ ከዐሥር ዓመት ወዲህ ግን ፍራንክና ዊንዲ ፓሪሽ (Frank & Wendy Parrish) በሚባሉ ባልና ሚስት የሚዘጋጅ መጽሔት ነው፡፡

[7] ይህ “የእምነት እንቅስቃሴ” አስተምህሮ “የብልጥግና ወንጌል” በመባልም ይታወቃል፤ አስተምህሮው ምድራዊ ንዋይን በተመለከተ ሲፊ ትምህርት ስላለው ነው “የብልጥግና ወንጌል” በሚለው ስያሜ የመጠራቱ ምክንያት፡፡ ታዲያ ይህ ምድራዊ ሀብት የሚዛቀው ጠንክሮ በመሥራት ሳይሆን፣ በአዎንታዊ ዐዋጅ ነው፡፡ አስተምህሮው አንድ ሰው ያሚሻው ነገር እንደሚሆንለት አጠንክሮ ቢያምን ክጃሎቱ ሁሉ እውን ይሆንለታል የሚል ትምህርት አለው፡፡ ይህ የእምነት እንቅስቃሴ ትምህርት በኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያን በተለይ ደግሞ “መገለጥ” በሚባለው አገልግሎት ላይ ያመጣው ውጥንቅጥ በቀላሉ የሚነገር አይደለም፡፡ በርካታ “የመገለጥ” አገልጋዮች የሚናገሩትን “መልእክት” የሚናገሩት፣ እንዲናገሩ እግዚአብሔር ስላሳያቸው ወይም ስለተናገራቸው ሳይሆን፣ ይሆናል ብለው የሚያምኑትን ነውና፡፡ በዚህ ዐይነቱ አካሄድ የግለሰቡ ፍላጎትና የአምላክ መልእክት መቀላቀሉ ነው፡፡ በዚህ እንቅስቃሴ ላይ ሰፊ ማብራሪያ ከፈለጉ ወንድም ተሾመ ነጋሽ “እስክመጣ ድረስ” እንዲሁም ወንድም ግርማዊ ቡሽ፣ “የእምነት እንቅስቃሴ” በሚል ርእስ የጻፏቸውን መጻሕፍት ይመለከታል፡፡

[8] Kenneth E. Hagin, He Gave Gifts Unto Men: A Biblical Perspective of Apostles, Prophets, and Pastors (Tulsa: Kenneth Hagin Ministries, 1992).

[9] Kenneth E. Hagin, He Gave Gifts Unto Men: A Biblical Perspective of Apostles, Prophets, and Pastors (Tulsa: Kenneth Hagin Ministries, 1992), 6-8.

[10] ዝኒ ከማሁ፡፡

[11] Hagin, He Gave Gifts unto Men, preface.

[12] ዝኒ ከማሁ፤ 1, 2፡፡

[13] ዝኒ ከማሁ፤ 8-16፡፡

[14] ዝኒ ከማሁ፤ 27-40፡፡

[15] ዝኒ ከማሁ፤ 36፡፡

[16] ዝኒ ከማሁ፤ 16, 19፡፡

[17] ዝኒ ከማሁ፤ 24፡፡

[18] ዝኒ ከማሁ፡፡

[19] ዝኒ ከማሁ፤ 47-48፡፡

[20] ዝኒ ከማሁ፤ 61-63፡፡

[21] ይህ መቼም “ድንገት የተከሠተ መመሳሰል ነው” የሚባል አይመስለኝም፤ ሆነ ተብሎ የተደረገ እንጂ፡፡

[22] Victory Bible Institute (VBI). እንዲያውም በቅርቡ ይህ ትምህርት ቤተ የመጀመሪያ ተማሪዎቹን አስመርቆ ሌላ ተማሪዎችን በመቀበል ላይ እንደሚገኝ በአንዳንድ መጽሔቶች ላይ ማስታወቂያ አውጥቶአል፡፡

[23] ምናልባት ይህ መጽሐፍ ለመጋቢ ዳንኤል መኮንን በዓለ ሢመት በገጸ በረከት የቀረበ እንዲሁም ለሢመታቸው ጥርጊያ መንገድ ለመክፈት ታስቦ የተዘጋጀ መጽሐፍ ሊሆን ይችላል፡፡ የመጽሐፉ ርእስና የወጣበት ወቅት ከሚያቀራው ጭብጥ ጋር በአገርም ሆነ በዘመድ አይገናኝምና፡፡

[24] Acts (International Edition) July/August/September 2001 The Five Ministry Gifts: The Gifts of the Son by Frank R. Parrish. ይህንኑ ትምህርት በቅርቡ በጻፉት መጽሐፍ ላይ አካተዋል፡፡

[25] ዝኒ ከማሁ፡፡ አስገራሚው ጒዳይ አቶ ሙሉወርቅ “ዛሬ ሐዋርያት አሉ” ለሚለው ሙግታቸው አንዳችም የመጽሐፍ ቅዱስ ክፍል አለመጥቀሳቸው ብቻ ሳይሆን፣ 188 ገጽ ባለው መጽሐፋቸው ውስጥ መጽሐፍ ቅዱስን የጠቀሱት ዐሥራ አምስት ጊዜ አይሞላም፡፡ ይህ በሆነበት ሁኔታ አቶ ሙሉወርቅ፣ “ውድ አንባቢያን ሆይ የግል ልምዳችንን ባህላችንንና የመሳሰሉትን ነገሮች ሁሉ በሁለተኛው ደረጃ በማድረግ ወደ እግዚአብሔር ቃል እንመለስ” (ገጽ 148) ሲሉ ያበረታቱናል፡፡

[26] ዝኒ ከማሁ፤ ገጽ 18፡፡

[27] ሙሉ ወርቅ መኩሪያ፤ እንወቃቸው፤ ገጽ 139፡፡

[28] ዝኒ ከማሁ፡፡

[29] “ሐዋርያዊ መገለጥም” ከሆነ ሊነገረን ይገባ ነበር፡፡

[30] ጆን ኤክሀርት፤ ሐዋርያዊት ቤተ ክርስቲያንና የሐዋርያት መንፈስ፤ መቅድም፡፡

[31] ዝኒ ከማሁ፤ ገጽ 25፡፡

[32] ጆን ኤክሀርት፤ ወደ ሐዋርያዊ ተልእኮ መዝለቅ፤ የጀርባ የውጪ ሽፋን፡፡

[33] ዝኒ ከማሁ፤ ገጽ 67-70፡፡

[34] ዝኒ ከማሁ፤ ገጽ 68፡፡

[35] ዝኒ ከማሁ፡፡

[36] ዝኒ ከማሁ፡፡

[37] ዝኒ ከማሁ፤ ገጽ 69፡፡

[38] ዝኒ ከማሁ፤ ገጽ 70፡፡

[39] “የኢየሱስ ክርስቶስ ቤተ ክርስቲያን የመጨረሻው ዘመን ቅዱሳን” በአብዛኛው “ሞርሞን” ተብለው የሚጠራው መናፍቃዊ ድርጅት “ዛሬ ሐዋርያት አሉ”፣ “ቤተ ክርስቲያን በሐዋርያ መመራት አለባት” የሚል አቋም አላቸው፡፡ በርእሰ ጒዳዩ ላይ ሰፊ ማብራሪያ የሚጡትን የሚከተሉትን መጻሕፍት ይመለከቷል:— Bruce R. McConkie, Mormon Doctrine, 2d ed. (Salt Lake City: Bookcraft, 1979 [1966]). Joseph Fielding Smith, Answers to Gospel Questions (Salt Lake City: Deseret, 1979 [1966]). Stephen E. Robinson, Are Mormons Christians? (Salt Lake City: Bookcraft, 1991). Joseph Fielding Smith, Answers to Gospel Questions, 5:36-37.

[40] ኪዳነ ወልድ ክፍሌ፤ መጽሐፈ ሰዋስው ወግስ ወመዝገበ ቃላት ሐዲስ፤ (አርቲስቲክ ማተሚያ ቤት፤ 1949 ዓ.ም)፤ ገጽ 437፡፡

[41] Kittel, G., Friedrich, G., & Bromiley, G. W. 1995, c1985. Theological Dictionary of the New Testament. Translation of: Theologisches Worterbuch zum Neuen Testament. (W.B. Eerdmans: Grand Rapids, Mich), 68-70.

[42] ዝኒ ከማሁ፡፡

[43] avποστείλω Verb, first person, singular, aorist, active, subjunctive

[44] avποστελει̂Verb, third person, singular, future, active, indicative

[45] avπέστειλαν Verb, third person, plural, aorist, active, indicative

[46] avπεστάλην Verb, first person, singular, aorist, passive, indicative. ሁሉንም ግሦች በዚህ መልክ ጓዛቸውን በተነትን መልካም ነበር፤ ነገር ግን አሰልቺ ይሆናል፡፡

[47] avπεστάλη Verb, third person, singular, aorist, passive, indicative

[48] avπόστολον Noun, masculine, singular, accusative

[49] Martin, R. P. 2004. Vol. 43: Word Biblical Commentary: Philippians. Word Biblical Commentary. (Word, Incorporated: Dallas).

[50] aπεστάλην verb, first person singular, aorist, passive, indicative.

[51] aπέσταλκεν verb, third person, singular, perfect, active indicative.

[52] aπόστολοι none, masculine, plural, nominative.

[53] Arndt, W., Gingrich, F. W., Danker, F. W., & Bauer, W. 1996, c1979. A Greek-English Lexicon of the New Testament and Other Early Christian Literature: A translation and adaption of the fourth revised and augmented edition of Walter Bauer’s Griechisch-deutsches Worterbuch zu den Schrift en des Neuen Testaments und der ubrigen urchristlichen Literatur. (University of Chicago Press: Chicago).

[54] ዝኒ ከማሁ፡፡

[55] በዚህ ጒዳይ ላይ ሰፊ ማብራሪያ ከፈለጉ የዕብራውያን አንድምታ/መጻሕፍትን ይመለከቷል፡፡

[56] Longenecker, R. N. 2002. Vol. 41: Word Biblical Commentary: Galatians. Word Biblical Commentary . Word, Incorporated: Dallas

[57] Bruce, F. F. 2002. Vol. 45: Word Biblical Commentary : 1 and 2 Thessalonians. Word Biblical Commentary . Word, Incorporated: Dallas

[58] Hagin, He Gave Gifts Unto Men, 3.

እንደ እውነቱ ከሆነ፣ ለዚህ ጽሑፍ ምላሽ መስጠት አልፈለግሁም ነበር። አንድም ጒዳዩ ከመቈየቱ አንጻር የግራ ቀኝ ውይይቱን ሰው በትክክል አስታውሶ ሊከታተለው አይችልም የሚል ስጋት ስለነበረኝ፤ በሌላ መልኩ ደግሞ ጸሓፊው በርእሰ ጒዳዩ ላይ ትኲረት ከማድረግ ይልቅ፣ ዘለፋቸውና ሥላቃቸው ስለሚበረታ፣ አስተማሪነቱ እምብዛም አይደለም የሚል ፍርሓት ስላደረብኝ ነው። አንድ ባልንጀራዬ፣ ወደ ፊት ማስተማሪያ ሰነድ አድርገህ ልትጠቀምበት ትችላለህ፤ ባይሆን ማላገዱንና ልግጫውን፣ ሹፈቱንና ሽሙጡን ባላየ ዕለፈው የሚል ምክር ለገሰኝ። እኔም የብልኅ ባልንጀሮቹን ምክር ሰሚ ሰው እንደ መሆኔ መጠን፣ እነሆ ይህን ዐጸፋ ጽፌአለሁ።

ከመጀመሪያ ጽሑፋቸው ይልቅ፣ ይህ የሁለተኛውን ኂስ የወደድሁበት ነጥብ አለ። አንደኛ፤ ከመጀመሪያው ጽሑፍ ይልቅ የሁለተኛው ጽሑፋቸው በመግቢያው አካባቢ ትሕትና ታይቶበታል። “ከመጽሐፋቸው ካገኘኹት ቊም ነገር ባልተናነሰ ምላሻቸውን በመሸመቴ ‘እንኳንም ምልከታዬን ጻፍኹ!’ ብዬ ተደስቻለኹ” የሚለው የመግቢያ ንግግራቸው፣ ትሕትና የታየበት ነው። እንዲያውም በመጀመሪያ ጽሑፋቸው ላይ ለታዩ ምግባራዊ ስሕተቶች በግልጽ ይቅርታ መጠየቃቸው፣ ለትሕትናቸው አብነት[3] ነው።

o “የመጨረሻዬ እንደኾነ የማስበውን አስተያየት የምጀምረው ታላቅ ይቅርታ በመጠየቅ ነው፡፡ በምላሻቸው በስተመጨረሻ የሰጡኝን ‘ምግባራዊ ምክር’ በሙሉ ልቤ ተቀብያለኹ፡፡ ለ‘አፍ እላፊ’ የቃሎች አጠቃቀሜ ይቅርታ እንደማይነፍጉኝ ተስፋ አደርጋለኹ”፡፡

“ሰው ሆኖ አይስት የለ፤ ዕንጨት ሆኖ አይጤስ የለ” ነውና ሁላችንም እንሳሳታለን። ተሳስቻለሁ ማለት ግን ትልቅ ዐዋቂነት ትልቅም ትሕትና ነው። ይህ እኔም ልማርበት የምችል ጥሩ አብነት ነው፤ እግዚአብሔር ይስጥልኝ። ይህ እንዳለ ሆኖ ግን፣ ጸሓፊው በመጀመሪያው ጽሑፍ ላይ የታዩትን አላስፈላጊ ንግግሮች አርሜአለሁ ይቅርታም ጠይቄአለሁ ቢሉም፣ ንስሓው ወደ ልባቸው የዘለቀ አይመስልም።

ሁለተኛ፤ ከመጀመሪያ ጽሑፍ ይልቅ ይህ ጽሑፍ በተወሰነ መጠንም እንኳ ቢሆን፣ “ይመስለኛል” ወዘተ በሚሉ ጽንፈኝነትን ባስወገዱ፣ ቃታ ጠባቂ ቃላት መታጀቡ፣ ዝርክርኩ እንዳይጠና ጽርፈቱ እንዳይበረታ ዕገዛ አድርጓል (የምንነጋገረው ብዙ አፈንጋጭ ነገሮች ባሉበት በቋንቋ ርእሰ ጒዳይ ላይ ነውና)። የሁለተኛው ጽሑፋቸው ጥንካሬ እንዳለ ሆኖ፣ በሁለቱም ጽሑፎቻቸው ውስጥ በውል የሚስተዋሉ ተደጋጋሚ ችግሮች አሉ። እነዚህ ችግሮች ደግሞ የዚህ ጽሑፍ መነሻ፣ መድረሻ፣ መመላለሻ ናቸው።

ዐጸፋና ምላሽ

ከዚህ በመቀጠል ምላሽ ሊሰጣቸው ይገባል በምላቸው ነጥቦች ላይ፣ የእርሳቸውን የዐሳብ ፍሰት በተከተለ መንገድ ዐጸፋዬን አቀርባለሁ። (1) ትክክል መስለው የታዩኝ ነገሮች ካሉ ትክክል መሆናቸውን እጠቊማለሁ። (2) ስሕተት ሆነው ሳለ፣ ዐጸፋ ያልሰነዘርሁባቸው እጅግ በርካታ ነጥቦች አሉ። እነዚህም:—

አንደኛ፤ ጒዳዩ ኢምንት ነው፤ ከትልቊ ጭብጥ አንጻር ፋይዳው እምብዛም ነው ላልኋቸው ነጥቦች መልስ አልሰጠሁም። እንዲሁም ንዑሳን (ደቂቃን በሆኑ) ጒዳዮች ላይ መልስ በመስጠት ተደራስያኑን ማድከም (ከገቢ ወጪ) ትርፋማ አይደለም። ሁለተኛ፤ አንጻራዊ ለሆኑ ግላዊ ምልከታዎች አስተያየት አልሰጥም። ቋንቋ ከሕግ የሚያፈነግጡ በርካታ ሕገ ወጥ (አፈንጋጭ) አካሄዶች ያሉበት የትምህርት ዘርፍ እንደ ሆነ ይታወቃል። ሰዋስዋዊ የሆነ አንድ ሕግ ጠቅሶ ሁሉም በዚህ አግባብ ይታይልኝ ማለት አይቻልም። ጒዳዩ ሕገ ወጥ ለመሆኑ ግን፣ የሰዋስው ሊቃውንት የሰጡትን እማኝነት ዐባሪ አድርጎ መጥቀስ አስገዳጅ አካሄድ ነው። እንግዲያው አስተያየት ለምሰጥባቸው ጒዳዮች ዐጸፋዬ እነሆ:—

አንደኛ

አቶ ናይእግዚ የመጀመሪያው ጽሑፌ፣ “ምልከታዬን፣ ማለትም በመጽሐፋቸው የታዩኝን ሕጸጾች” የጻፍሑበት እንጂ፣ “የግምገማና ኂስን መስፈርት ስለማያሟላ፣ ‘ኂስ’ ለመባል እንደማይበቃም ገልጫለኹ…ዶ/ር ተስፋዬ…‘ግምገማ’ እና ‘ኂስ’ ብለው ነው የተቀበሉት” ይላሉ።

ዐጸፋ አንድ

ልክ ነው በጽሑፋቸው ውስጥ አንጻራዊ ወይም ግላዊ የሆኑ በርካታ አስተያየቶች አሉ። እኔ አንጻራዊና ግላዊ ለሆኑ ለእነዚያ ነጥቦች ምላሽ አልሰጠሁም። አንጻራዊ (relative) በሆነ አስተያየት ላይ የሚቀርብ አስተያየት ራሱ፣ አንጻራዊ (arbitrary) ነውና። ተደራስያኑም የእኛን የግል መሻት ለማወቅ አይደለም ይህን ጽሑፍ የሚያነቡት፤ ነባራዊ (objective) ቊም ነገር ለመጨበጥ እንጂ። እንኳን በሥነ ጽሑፍ (በቋንቋ)፣ ነባራዊ የጥናት ዘርፎች ናቸው በሚባሉ ደረቅ ጒዳዮችም ላይ፣ የሚፈቀድ ልዩነት (free variation) አለ። ነገር ግን አቶ ናይእግዚ፣ “ምልከታ”፣ “ሕጸጾች” እንጂ፣ “የግምገማ” እና “የኂስ መስፈርት የማያሟሉ” ሲሉ፣ ምን ማለታቸው ነው? በጽሑፋቸው የእነዚህን ቃላት የአጠቃቀም ትርጓሜ በይነው ቢያልፉ ኖሮ፣ ከመደበኛ ትርጒማቸው በተለየ መንገድ እንገለገልባቸው ነበር። አለያ ግን በመደበኛው አነጋገር ልንበይናቸው እንገደዳለን። በመሠረቱ በየትኛውም አቅጣጫ እነዚህ ቃላት ቢተረጐሙ እንኳ፣ ድንበር ተሻግረው፣ ጐራ ዞረው፣ በርሃ አቋርጠው ያልሄዱበት ነጥብ የለም። ታዲያ፣ “ከዚህ መለስ ቢታይልኝ” የሚሉት አግባብ ከየት ይመጣል። ሁሉን በአርበ-ሰፊው ሄደውበታል።

“ኂስ” ምልከታ ነው። “ሕጸጽም” የአተያይ ውጤት ነው። “ግምገማም” የምርምር ትሩፋት ነው። “ምልከታም” ግላዊ አስተያየት ነው። እነዚህ የግእዝና የዐማርኛ ቃላት በአብዛኛው፣ የሚያመሳስላቸው የጋራ ትርጒም አለ። እርሳቸው ልዩነት አላቸው የሚሉ ከሆነ ግን፣ በጽሑፋቸው ልዩነቱን በግልጽ ማስፈር ግዴታ አለባቸው። ስለዚህ የእነዚህ ቃላት የፅንሰ ዐሳብ ልዩነታቸው በትክክል ባልተገለጸበት ዐውድ፣ “ምልከታና ሕጸጽ” እንጂ፣ “ግምገማና ኂስ” አይደለም የሚለው ንግግር፣ ነባራዊ ትርጒም (የልዩነት ድንበር) አይከሥትም።

ምናልባት እኔ የትየባና የፍሰተ ዐሳብ አወቃቀሮችን ለማመልከት ነው ብዕሬን ያነሣሁት ይሉ ከሆነ (መላምታዊ ነው)፣ የትየባ ስሕተቶችን መጠቈም መጽሐፉ ከመታተሙ በፊት ለለቀማ ይጠቅም ከሆነ እንጂ፣ ለአንባቢው ፋይዳው ምንድን ነው? አንባቢው የቃላት ስሕተትና ግድፈት የተከሠተባቸውን ቦታዎች አያቅም እንዴ (ጥቈማ ይፈልጋል)? በዐጭሩ የጽሑፋቸው ቀዳማይ ዐላማ ምን እንደ ሆነ በግልጽ ባልተነገረበት ሁኔታ ግላዊ፣ “ምልከታ” እና “ሕጸጽ” መጠቈሚያ እንጂ፣ “ኂስ” እና “የግምገማ” አይደለም የሚለው ንግግር ርባና የለውም። “ኂስ” እና “የግምገማ” ብቊ ካልሆኑ፣ ከጅምሩ ሙከራውን ማድረግ ለምን አስፈለጋቸው?

ሁለተኛ

አቶ ናይእግዚ እንዲህ የሚል አስተያየት አላቸው፣ “‘ዐሥር ስሕተቶች ጠቅሰዋል’ ብለዋል፡፡ እኔ ‘ዐሥር የስሕተት ዐይነቶች’ ነው የጠቀስኹት፡፡ በዐሥሩም ዐይነቶች/ምድቦች ሥር ያቀረብኋቸው ምልከታዎች/ወቀሳዎች በርከት ይላሉ፡፡ ስለዚኽ፣ መልስ የሰጡት ለተወሰኑት ነው ማለት ነው፡፡ ሌሎቹን ወይ ንቀው ትተዋቸዋል አለያም በዝምታ ተቀብለዋቸዋል”፡፡

ዐጸፋ ሁለት

እንደ ገባኝ፣ አቶ ናይእግዚ ዐሥር የተባለው ቃል መደብን ወይም ማዕቀፍን አመልካች እንጂ፣ የስሕተቱ ብዛት ጠቋሚ አይደለም እያሉ ነው። ታዲያ ለናሙናነት የቀረቡት ዐሥር ስሕተቶች፣ ጥሩ መልስ ከሰጠሁ (ናሙናዎቹ ስሕተት ከሆኑ)፣ ቢያንስ በምድቦቹ ውስጥ ያሉ፣ ለእማኝነት የቀረቡ ናሙናዎች ስሕተት ናቸው ማለት ነው። እርሳቸው የተናገሩት ሰዋስዋዊ ሕጎችንና የሆህያት አጠቃቀሞችን ከሆነ፣ አንዱን በመመለስ በዚያ ማዕቀፍ (ምድብ) ውስጥ ላሉት (ቢያንስ ለአብዛኞቹ) መልስ ሰጥቻለሁ ማለት ነው። አንጻራዊ ምልከታዬን ነው የሚሉ ከሆነ ደግሞ፣ ከእርሳቸው አንጻር ያለውን ነገር ሰው ሁሉ እንደ ነባራዊ እውነት መቀበል አለበት፣ ማለት አይችሉም (አንዱ ፋንታ ቢወድ፣ ሌላው ፋንታ ቶኒክ ይወዳልና)። አንጻራዊ ምልከታቸውን ማወቅ ቢያንስ ለተደራሲው አንዳችም ፋይዳ የለውም። ነባራዊ ከሆነ ግን፣ ከትካች ዐጸፋዬን (undercutting defeaters) አሳማኝ በሆነ፣ ሽረት ሻሪ ዐጸፋ (defeater-defeaters) መከትከት፣ የእርሳቸው የቤት ሥራ ነው። መልስ የሰጠሁት ለመርሕ ከሆነ፣ በዚያ መርሕ ለሚተዳደሩ ሁሉ ተፈጻሚ ነው። ካላስ!

ስለዚህ እርሳቸው እንዳሉት፣ “ተንቈ የተተወ” አንኳር እንዲሁም ነባራዊ ሙግት የለም። እንዲሁም እርሳቸው ካነሡት ነጥብ፣ “በዝምታ የተቀበልሁት” አንዳችም ነጥብ የለም። የትየባ ስሕተቶችና ግድፈቶች አሉ የሚለውን፣ “በዝምታ” መቀበል አያስፈልገኝም። በጩኸት ተቀብያለሁ፤ አመስግኛቸዋለሁም። “ሁለት ወይም ሦስት ስሕተት ብቻ ሊገኝበት ይገባ ነበር” የሚለውን ቀኖናቸውን ግን ወግድ ብየዋለሁ። የእርሶም ጽሑፍ ሁለትና ሦስት ብቻ ሳይሆን፣ ዐሥራ ሁለትና ዐሥራ ሦስት ስሕተቶችን ተሸክሟል። ከጽሑፋቸው እንደ ታዘብሁት፣ እኔም ሆንሁ እርሳቸው በሰዋስው ላይ ያለን ዕውቀት “ሊቅ” የሚያሰኘን አይደለም። እንግዲያው የእኔንም ሆነ የእርሳቸውን ጽሑፍ ሊቃውንቱ ቢያዩት፣ አንዳችም የሚተርፍልን ጥሪት ያለ አይመስልም። ስለዚህ፣ “ሁለት ወይም ሦስት ስሕተት ብቻ ሊገኝበት ይገባ ነበር” የሚለው ተምኔት፣ ድንበር ጥሳ ሄዳለች።

መሰንበቻውን ዶክተር ውድነህ እንዳይላሉ፣ በገላትያ መጽሐፍ ላይ ያቀረበውን የአንድምታ መጽሐፍ አየት አየት አድርጌ ነበር። መጽሐፉ፣ “የጽሑፍ ዕርማት” በእርስዎ እንደ ተሠራ ተገልጾአል። ጥሩ የአርትዖት ሥራ ሠርተዋል፤ እግዚአብሔር ይባርክዎ። ነገር ግን አፍዎን ሞልተው፣ “ከሁለትና ከሦስት ስሕተት በላይ አይገኝበትም” ሊሉ ይችላሉ? ላሳጣዎ አልፈልግም፤ ቀኖናዎ (ሁለት ወይመ ሦስት ስሕተት ብቻ የሚለው መስፈርት) ቀልድ እንደ ሆነ፣ በማስረጃ ልሞግት እችላለሁ። በዐጭሩ የትየባ ስሕተት አለ የሚለውን እቀበላለሁ፤ ለጥቈማቸውም ምስጋናዬ ብዙ ነው። “ሁለትና ሦስት” የምትለዋን መስፈርት ግን ርግፍ አድርገው ይተዉ። ስሕተት ነች፤ ትዝብትም ላይ ትጥላለች።

ሦስተኛ

ኀያሲው እንዲህም ይላሉ፣ “በመጽሐፋቸው አርእስት ላይ ያቀረቡት መከራከሪያ ነገሩን ይበልጥ እንዳጤነው አድርጎኛል፡፡ ማብራሪያቸው አሳምኖኛል፡፡ ርሳቸው ናቸው ትክክል! የመጽሐፉ አርእስት ከ‘ሆህያተ ጥበብ’ ወደ ‘ጥበበ ሆህያት’ መቀየር ነበረበት ብዬ ነበር፤ ነገር ግን ባለበት ትክክል ነው፡፡ እንዲኽ ያለው ብዥታ መቼና እንዴት እንደተፈጠረብኝ ለመመርመርም ሞክሬአለኹ…ተሳስቼ ከማሳሳት ስለመለሱኝ አመሰግናለኹ! ከርሳቸው ስማር ግን የመጀመሪያዬ አይደለም”።

ዐጸፋ ሦስት

ለትሕትናቸው እግዚአብሔር ይስጥልኝ። አቶ ናይእግዚ ቃላት ስፍራ ሲለውጡ ትርጒማቸውም ይቀየራል ይህ ጒዳይ እንዴት ይታያል የሚል ጥያቄ አቅርበዋል። ጥሩ ጥያቄ ነው። በዚህ ረገድ የግእዝ ምሁራንን ቢጠይቁ፣ እኔ ካቀረብሁት የተሻለ ማብራሪያ እንደሚሰጧቸው ዐስባለሁ። እኔ የማውቀውን አቀብያለሁ። በገለጻዬም እንደ ተስማሙ መስክረዋል። ስለዚህ ተጨማሪውን ዕውቀት ከእኔ የተሻለ ዐዋቂ ጠይቀው ቢረዱ መልካም ነው።

አራተኛ

“የፊደል ስሕትንና ግድፈትን በተመለከተ ላቀረብኹት ወቀሳ ማለፊያ ምላሽ ሰጥተዋል፡፡ በእኔም መጣጥፍ ውስጥ የታዩትን ስሕተቶች እቀበላለኹ፡፡ እርሳቸው ለቅመው ካቀረቧቸው በተጨማሪ ኹለት የፊደል ስሕተቶችን በቀደመው መጣጥፌ ውስጥ አግኝቻለኹ፡፡ ኾኖም፣ የኔን ‘ስሕተት’ ለቅመው ካወጡ በኋላ ከመዝገበ ቃላት አመሳክረው ቢኾን ኖሮ አብዛኛው ስሕተት አለመኾኑን በተገነዘቡ ነበር”፡፡

ዐጸፋ አራት

አንደኛ፤ እርሳቸው፣ በራሳቸው ጽሑፍ ላይ ሁለት ስሕተት ካገኙ፣ “ከአንድ መጽሐፍ ሁለት ወይም ሦስት ስሕተት በላይ መገኘት የለበትም” የሚለው መስፈርታቸው ውሃ በላው ማለት ነው። ለሳቸው እውነት ሲሆን ያልታየ መስፈርት፣ ለእኔ እውነት ሊሆን አይችልም።

ሁለተኛ፤ “የታዩትን ስሕተቶች እቀበላለኹ” እንዲሁም “ማለፊያ ምላሽ ሰጥተዋል” ብለው ሲያበቁ መልሰው፣ “አብዛኛው ስሕተት አለመኾኑን በተገነዘቡ ነበር” ይላሉ። ይህ ቀዶ መስፋትን የሚያሳይ፣ የዐገም ጠቀም ገለጻ ነው። አቶ ናይእግዚ ወይ ተሳስቻለሁ ይበሉ፤ ወይ አልተሳሳትሁም ብለው ለትክክለኛነታቸው አሳማኝ ሙግት ያቅርቡ። ንስሓውንም ፈልገን፣ ኲራትም ተጭኖን እንዴት ይሆናል?

ሦስተኛ፤ እኔ በእርሳቸው ጽሑፍ ላይ የታዩትን ስሕተቶች እየነቀስሁ ያወጣሁት፣ እርሳቸውን ለማሳጣት አይደለም፤ በጭራሽ። የእርሳቸው ስሕተት ከሆነ የእኔም ስሕተት መሆኑ ተቀባይነት ማግኘት አለበት እያልሁ አይደለም። የሁለት ስሕተት ድምር አንድ እውነት ይፈጥራል ማን አለ? ዐላማዬን በግልጽ የተረዱት አልመሰለኝም። “ስለ ቋንቋ ሊያውም ስለ ፊደል የሚያወራ መጽሐፍ ከአንድና ኹለት በላይ የትየባ ስሕተት ሊገኝበት ባልተገባ ነበር…ፍጽምናን ባልጠብቅም፣ ስሕተታቸው ግን በዐይነትም በቊጥርም በዛ” ለሚለው ኂስ ያቀረብሁት ዐጸፋ ነው። የእኔም ሆነ የእርሳቸው ጽሑፍ፣ ቢያንስ የትየባ ስሕተት ተሞጅሮበታል[4]፤ አራት ነጥብ። ቊም ነገሩ ስሕተት ለምን ተከሠተ የሚለው አልነበረም። “ሁለትና ሦስት ስሕተት ብቻ በቂ ነው”፣ የሚለው የእርሳቸው የግል ቀኖና፣ ከማኅደሯ አፈትልካ በመውጣት፣ ትልቅ ጥፋት በማድረሷ የቀረበ አስረጅ ነው። ጥፋቷ ደግሞ ሌሎችን በማጥፋት የሚመለስ አልሆነም። የራሳቸውንም ጽሑፍ ዐንቈ የሚገድል (self-defeating) ዐዋጅ ነው። ነጥቡ ይህ ነው (ይህ በሥነ አመክንዮ ቋንቋ፣ Reductio ad absurdum ይባላል)[5]።

አራተኛ፤ ኀያሲው ለመሳሳታቸው አስረጅ አድርጌ ካቀረብሁት ናሙና መኻል፣ “እንደ” የሚለው መስተዋድድ ራሱን ችሎ አለመቈሙን ነበር። “እንደ” የሚለው መስተዋድድ፣ ከስም ጋር ተለያይቶ ከግሥ ጋር ተያይዞ ይቀመጣል የሚል ዐዋጅ አቅርበዋል። “ይህም ከአለቃ ደስታና ከሌሎች ነባር ሊቆች የተማርኹት ነው” ይላሉ[6]። ከሊቃውንቱ መቅዳታቸውን እንድናረጋግጥ ምንጭ ለምን አልቀረበልንም?

አምስተኛ፤ እኔ ግን ከእርሳቸው ተቃራኒ የሆነውን መረጃ የምጠቅሰው፣ ከመርስዔ ኀዘን መጽሐፍ ላይ ነው። ብላታ መርስዔ ኀዘን፣ “እንደ” የሚለው መስተዋድድ፣ ከስም ጋርም ሆነ ከግሥ ጋር፣ ራሱን ችሎ መቈም አለበት ይላሉ። ስለዚህ ከመዝገበ ቃላቱ ይልቅ የሰዋስው መጻሕፍት በሰዋስው ጒዳይ ላይ ተሰሚ መሆን የለባቸውምን? ይህ እውነት ከሆነ ደግሞ፣ አልተሳሳትሁም የሚለው ሙግታቸው ስሕተት ሆነ። በዐጭሩ በእኔም ሆነ በእርሳቸው ጽሑፍ ፍጽምና የለም። በመሠረቱ እርሳቸው ከላይ ለጠቀሷቸው ሊቃውንት እንደዚያ ማለታቸውን እማኝ አላቀረቡም። እኔ ግን ከብላታ መርስዔ ኀዘን ወልደ ቂርቆስ መጽሐፍ፣ ገጽ 139-143 እጠቅሳለሁ።

ስድስተኛ፤ ዐዲሱ መደበኛ ትርጒም እንዲሁም ነባሩ ትርጒም (1954 ትርጒም) “እንደ” የሚለው መስተዋድድ፣ ከግሥም ሆነ ከስም ጋር፣ ሳይዳበል ብቻውን እንደ ቈመ ልብ ይሏል። አስረጅ:— “አለቆቻቸውን እንደ ሔሬብና እንደ ዜብ ታላላቆቻቸውንም እንደ ዛብሄልና እንደ ስልመና አድርጋቸው”፤ “እነሆ እኔ እንደ በጎች በተኲላዎች መካከል እልካችኋለሁ፤ ስለዚህ እንደ እባብ ልባሞች እንደ ርግብም የዋሆች ሁኑ”፤ “እግዚአብሔር እንደ በደለኝ፣ በመረቡም እንደ ከበበኝ ዕወቁ”፤ “ክፉ አድራጊዎች እንዴት እንደ ወደቁና እንደ ተጋደሙ፣ ቊልቊልም እንደ ተወረወሩና መነሣት እንደማይችሉ ተመልከት” (መዝሙር 83÷11፤ ማቴዎስ 10÷16፤ ኢዮብ 19÷6፤ መዝሙር 36÷12)።

ሰባተኛ፤ (1) አቶ ናይእግዚ፣ “‘ሻለኹ’ ብዬ መጻፌም ስሕተት አይደለም፡፡ ስሕተቱ ‘እ’ን እየዶሉ ‘እሻለኹ’ ማለት ነው” ብለዋል። ይህ ስሕተት ነው። በዚህ ቦታ፣ “እ” የባለቤት አገናዛቤ ዐጸፋ (እኔ የሚለውን አመልካች) እንጂ፣ “ሻተ” የሚለው ቃል አካል አይደለችም።

(2) ትልልቅ የግእዝና የዐማርኛ ሊቃውንት የተሳተፉበት የዐዲሱ መደበኛ ትርጒምም፣ “ሻለሁ” አላለም “እሻለሁ” እንጂ (ለናሙና ይህን ይመልከቱ:— መዝሙር 122÷9፤ 40÷8፤ 27÷8፤ 63÷1፤ 27÷5፤ ኢዮብ 13÷3፤ ዘፍጥረት 9÷5፤ 1ቆሮንቶስ 4÷19)።

(3) የፕሮፌሰር ባየ ይማምን በተመለከተ ለጊዜው ይህን ልበል:— አንደኛ፤ የእርሳቸው ነባቤ ቃል ከቀደምቶቹ የቋንቋ ምሁራን ጋር አይገጥምም፤ እንዲያውም ይቃረናል። ሁለተኛ፤ የእርሳቸው ትንታኔ፣ ሥነ ልሳንን እንጂ፣ ሰዋስውን የተከተለ አልመሰለኝም (ቢያንስ በአብዛኛው)። ሦስተኛ፤ እርሳቸውንም በጠቀሱባቸው ቦታዎች፣ ኅትመቱንና የገጹን ቊጥር ስላልጠቀሱ መረጃዎን ማመሳከር አልተቻለኝም። በዚህ ጒዳይ ላይ ፕሮፌሰር ባየን አልከተልም ማለት፣ ችሎታቸውን ማሳነስ አይደለም። በአንድ ሙያ ውስጥ የተለያየ ነባቤ ቃል የሚከተሉ ሰዎች አሉ። ስለዚህ ይህን ነባቤ ቃል ስለማልቀበል የእርሳቸውን አካሄድ አልከተለም ማለት የእርሳቸውን ችሎታ በጥያቄ ውስጥ የሚጥል አይደለም። ለምሳሌ ፕሮፌሰር ባየ ሞክሼ ሆህያትን ጠብቆ መጻፍ አስፈላጊ ነው የሚለውን አይቀበሉም። መጽሐፋቸውም በዚህ አንጻር የተደራጀ ነው። በዚህ ጒዳይ ፕሮፌሰር ባየን አልከተልም ማለት በችሎታቸው ላይ ጥያቄ አለኝ ማለት አይደለም።

አምስተኛ

ኀያሲው እንዲህ ብለዋል፣ “የሰዎችንና የተቋሞችን ስም ‘እያስተካከሉ (ማለትም ትክክል ነው በሚሉት ሆሄ እየቀየሩ) መጻፍ ልክ አይደለም ብዬ ላቀረብኹት ወቀሳም ምላሽ ሰጥተዋል፡፡ እኔ ራሴ ምክትል አዘጋጅ በኾንኹበት ‘ነገረ ክርስትና’ መጽሔት እንኳ የራሴ ስም ተስተካክሎ አለመጻፉን የወቀሱበትን ክፍል ሳነብ በውድቅት ሌሊት ከት ብዬ ነው የሣቅኹት፡፡ ዶ/ር ተስፋዬ ‘አገኙኝ!’ ነው ያልኹት፡፡ ሌሊት ከሥራ ስገባ ነበር ያነበብኹት፤ ድካሜ ኹሉ ለቀቀኝ፡፡ በነጋታው ለአለቃዬ (ለዋና አዘጋጁ) በስልክ ይህን ጒዳይ ሳነሣበት እሱም ከልቡ ነው የሣቀው፡፡ ዶ/ር ተስፋዬ፣ ጥሩ ተመልክተዋል”፡፡

ዐጸፋ አምስት

አቶ ናይእግዚ የሰዎችን እንዲሁም የተቋምን የሞክሼ ሆህያት አካሄድ መለወጥን በተመለከተ:— (1) “ስሕተት ነው” (2) “በመደበኛው የትምህርት ዓለም እንዲኽ ያለው ጒዳይ ‘F’ እንደሚያሰጥ እንኳን ዶ/ር ተስፋዬ እኔም ዐውቃለኹ” (3) “‘እኔ ዐውቅልኻለኹ’ ማለትም ነው” ብለዋል። በመጀመሪያው ጽሑፌ ሦስቱም ክስ በጥሩ መንገድ የተከላከልሁ እንዲሁም የእርሳቸው ሙግት እንዲሁም መቅድመ ልባዌ ስሕተት መሆኑን በጥሩ መንገድ ያሳየሁ ይመስለኛል።

ስድስተኛ

“ኸ”ን በተመለከተ የአቶ ናይእግዚ ትችት ሦስት ነው:— (1) “የሆሄዎች (የሆህያት) ሞክሼነት የሚመነጨው ከድምፅ ተመሳሳይነት ነው”፡፡ (2) “አለቃ ደስታ በሚጠቀሙበት መንገድ ‘ኸ’ን አልጠቀምም ብለዋል፤ ምርጫቸው ነው፡፡ ዶ/ር ተስፋዬ ለፊደል አጠቃቀማችን የሚቈረቈሩት የሚመቻቸውን እየመረጡ ይመስላል፤ መብታቸው ነው”፡፡ (3) “አንዳንድ አላስፈላጊ ስላሏቸው ሆሄዎችም ልክ አለመኾናቸውን ጠቅሼ ነበር፤ አልተቀበሉምም፣ አላስተባበሉምም፡፡ በተለይ ደግሞ፣ እነ ‘ኮ’ና ‘ኰ’ ፣ ‘ጎ’ ና ‘ጐ’፣ ‘ቆ’ና ‘ቈ’ አንድ ዐይነት ድምፅ አላቸው ብለው የጻፉት ፈጽሞ ትክክል አይደለም ላልኹት ምላሽ አልሰጡም፡፡ ትክክል አለመኾናቸውን እንዲቀበሉ በአክብሮት እጠይቃለኹ”፡፡

ዐጸፋ ስድስት

አንደኛ፤ ለኂስ መነሻ የሆነው መጽሐፌ በዋናነት የሚናገረው ስለ ሞክሼ ሆህያት ነው። ስለ፣ “ኸ” በመጽሐፉ ውስጥ አንዳችም ነገር አልተናገርሁም። አቶ ናይእግዚ ስለ ሞክሼ ሆህያት የሚሟገት ሰው፣ “ኸ”ን እንዴት አይጠቀምም የሚል ትችት ነበር የሰነዘሩት። የእኔ ምላሽ:— (1) “ኸ” ሞክሼ ሆሄ የለውም። ዐላማቸው መጽሐፉን መገምገም ከሆነ፣ እኔ አንዳችም አስተያየት ባልሰጠሁበት ጒዳይ ትችት መሰንዘር አግባብ አለመሆኑ ብቻ ሳይሆን፣ ቢያንስ ተደራሲውን ማድከም ነው። (2) “ኸ” የሚለው ድምፀት በቀድሞ ዘመን የነበረው ግልጋሎት በአሁኑ ዘመን ስለሌለ፣ የድምፅ ውክልናውን ተከትዬ፣ “ሀ” እላለሁ እንጂ፣ “ኸ” አልልም። አግባብነት ባላቸው ቦታዎች ላይ ግን፣ “ኸ”ን እጠቀማለሁ የሚል ነጥብ አቅርቤአለሁ።

ሁለተኛ፤ ዐዲሱ መደበኛ ትርጒም የተዘጋጀውም ይህን መሠረታዊ አካሄድ ተከትሎ ነው። በደፈናው ደስታ ተክለ ወልድን አልከተልም አላልሁም። ላለመከተል የሚያበቃኝን ተጨባጭ አጽድቆት አቅርቤአለሁ።

ሦስተኛ፤ እኔ እነዚህ ሆህያት ( “ኮ” እና “ኰ”፣ “ጎ” እና “ጐ”፣ “ቆ”እና “ቈ”)፣ በአሁኑ ጊዜ ዐማርኛ የእናት ቋንቋቸው የሆኑ ሰዎች በአንድ ድምፀት ይገለገሉባቸዋል አልሁ እንጂ፣ በጥንት ዘመን የነበረው አካሄድ እንዲህ ነው ወይም እንዲያ ነው የሚል፣ ስለ ድምፅ ውክልና አንዳችም ነገር አልተናገርሁም። አንዱ ከሌላው የሚለይባቸውን ጠባይ በተመለከተ ሰፊ ማብራሪያ አቅርቤአለሁ (ገጽ 123-147)። እንግዲያው አቶ ናይእግዚ፣ “እንዲቀበሉ በአክብሮት እጠይቃለሁ” የሚሉኝ ምኑን ነው? ጎበዝ ምኑን ነው የምቀበለው?

ሰባተኛ

ኀያሲው እንዲህ ይላሉ፣ “በመጽሐፋቸው የፊደል ግድፈቶች መኖራቸውን ሲያምኑ፣ ‘አንተም እኮ ከኔ አልተሻልኽም’ የሚል ታኮ አስገብተው ነው፡፡ ‘አንተም እኮ እንዲኽ ነኽ!’ የሚል ሙግት ‘ዳቦ አስቈርሶ ስም ያስወጣ የተፋልሶ ዐይነት’ መኾኑን ማንም ‘Logic 101’ የወሰደ የሚረዳው ነው”፡፡

ዐጸፋ ሰባት

እኔ የትየባ ስሕተትን ለመሸፈን፣ አንተም እንደ እኔ ስለተሳሳትህ፣ የእኔ ስሕተት እንደ ትክክል መታየት አለበት አላልሁም፤ አልወጣኝም። በአንድ መጽሐፍ ውስጥ፣ “ከሁለት ወይም ከሦስት ስሕተት በላይ ሊገኝ አይገባውም” የሚለው ንግግራቸው ፍርደ ገምድል ከመሆንም ባሻገር ስሕተት መሆኑን ለማሳየት የእርሳቸውን ስሕተት እማኝ አድርጌ ጠቅሻለሁ። ስለዚህ ሥነ አመክንዮ እንዲህና እንዲያ ይላል የሚሉት ውርክብ፣ ከብዙ አንጻር ከደረጃ በታች ስለሆነ፣ በዚህ ጽሑፍ አስተያየት ባልሰጥበት ይሻላል።

ማጠቃለያ

ከጅማሮው የታየው ትልቅ ትሕትና ወደ ጽሑፉ ዘልቈ ሲገባ እየበነነ፣ እየተነነ ወደ ተራ ዘለፋና ስላቅ እየተለወጠ ይሄዳል። እኛ ኢትዮጵያውያን በጨዋ ደንብ ተነጋግሮ በጨዋ ደንብ መጨረስ አልተቻለንም። ቢያንስ እንደ ክርስቲያን የጸጋ ቃል እንጂ፣ አልባሌ ቃል ከአፋችን ሊወጣ አይገባም ነበር። በተለይ ተጽፎ የሚቀመጥ ነገር ከትውልድ ወደ ትውልድ ተሻጋሪ ስለሆነ፣ ቀጣዩ ትውልድ ከዚህ ምን ይማራል የሚለውን ማሰብ ጥሩ ነው።

አቶ ናይእግዚ በመጽሐፉና በጸሓፊው ላይ ብቻ አይደለም የነቀፌታ ዶፍ የሚያወርዱት[7]፤ መጽሐፉ ላይ አስተያየት በሰጡ ምሁራንን ጭምር እንጂ:—

o “‘ፈር ቀዳጅ’ ለማለት ግን ሳይንሳዊ ማብራሪያ፣ ታሪካዊ ማስረጃ ያስፈልጋል፡፡ ይህን መጽሐፍ ‘ፈር ቀዳጅ’ ለማለት ነባሮቹንና ግዙፎቹን ሥራዎች መሸምጠጥ ሊኖርብን ነው”፡፡

በሞክሼ ሆህያት አጠቃቀም ላይ ራሱን ችሎ የተጻፈ ሙሉ መጽሐፍ ካለመኖሩ አንጻር አስተያየት ሰጪዎች፣ “ፈር ቀዳጅ ጅማሮ ነው” ብለዋል። በሞክሼ ሆህያት አጠቃቀም ላይ ራሱን የቻለ መጽሐፍ መጻፉ ፈር ቀዳጅ አድርጎታል። ይህ ግን ነባር እና ግዙፍ ሊቃውንትን ሥራ መሸምጠጥ የሚሆነው እንዴት ነው? ይህን ሲሉ ግን ክንፍ ባረገፈ መልአክ የተጻፈ እንከን አልባ ሥራ ነው አላሉም (ጐበዝ ዐውዳችን ከፀሓይ በታች ነው)።

ኀያሲው በአንድ ትንፋሽ፣ “ሆህያተ ጥበብ የሚለው መጽሐፍ” ጥሩ ነው መጥፎም ነው ይላሉ። አስተያየታቸው በዐውዱ እንዲህ ይነበባል:—

o “በአጠቃላይ ሲታይ ሊያስተላልፍ የወጠነውን ዐሳብ ከዳር ያደረሰ ይመስለኛል፡፡ ይህ ጠንካራ ጎ[ጐ]ኑ ነው፡፡ አጻጻፉ አይጐረብጥም፤ ይህም ጥሩ ጎ[ጐ]ን ነው፡፡ የጻፉበት ስሜትና ለሆህያቱ መጠበቅ ያላቸው ቅናትም ትልቅ አዎንታ ነው”፡፡ “ቀደም ብዬ እንደገለጽኹት መጽሐፉ በያዘው ዐሳብ ሙሉ ለሙሉ እስማማለኹ”፡፡

o “ዶ/ር ተስፋዬ፣ በዙሪያቸው ከበው:— ‘ይህን ዐሳብዎትን ወደ መጽሐፍ ይቀይሩት’ እያሉ በሚያዳንቁ ሰዎች ተገፋፍተው ለዐቅመ መጽሐፍ ያልደረሰውን ሥራቸውን ያለ ዕድሜው ከኅትመት አጋብተውታል”፡፡

መጽሐፉ፣ “ትልሙን ከዳር ካደረሰ” ለምን፣ “ለዐቅመ መጽሐፍ ያልደረሰውን ሥራቸውን ያለ ዕድሜው ለኅትመት አጋብተውታል” ይላሉ?

ረቂቁን አንብበው አስተያየት የሰጡኝን ወዳጆቼን ሁሉ ከልብ አመሰግናሉ።

አምላክ ምሕረቱን ያብዛልን።

ሠናይ ውእቱ!

የግርጌ ማስታወሻ

[1] ከጋዜጣው ዐቅም አንጻር ማለቴ ነው።

[2] ኀያሲው ጸሑፋቸውን በተመለከተ፣ “ምልከታ” እና “ሕጸጽ” እንጂ፣ “የግምገማ” ወይም “የኂስ” የሚሉትን ቃላት መጠቀም እንደሌለብን ይገልጻሉ። አንድም በእነዚህ ቃላት መካከል ያለውን ቋሚ ልዩነት በግልጽ አልነገሩንም፤ በሌላ አንጻር በጽሑፋቸው ኂስ ያልሰነዘሩበት ርእሰ ጒዳይ በሌለበት አግባብ ምን ተርፎአችው እነዚህን ቃላት አትጠቀሙ እንደሚሉ ሥጋ ለባሽ በውል ሊያውቀው አይችልም። ይህ ምን ያህል እውነት ነው የምትሉ ወዳጆቼ ጽሑፉን በኢሜል ልልክላችሁ እችላለሁ። ግራና ቀኙን አንብቦ ይህ ምን ያህል እውነት ነው የሚለውን ጒዳይ መበየን፣ የእናንተ የተደራስያኑ የቤት ሥራ ነው።

[3] አንዳንድ ሰዎች አብነት የሚለው ቃል አብ መሆን አባት መሆን የጥበበኛ አለቃ መሆን ነው ይላሉ። ጥሩ የትመጣሁ ነው።

[4] አንዳችም የሰዋስው ችግር የለም ብንል እንኳ ማለቴ ነው።

[5] Reductio ad absurdum:- Showing that applying a principle consistently leads to unacceptable or absurd consequences. ጌታችን መድኀኒታችን ኢየሱስ ክርስቶስ በአንድ ወቅት ይህን አካሄድ ተጠቅሟል። ከሳሾቹ አጋንንትን የምታወጣው በአጋንንት አለቃ ስም ነው አሉት። ጌታም፣ ሰይጣን ራሱን በራሱ የሚቃወም ከሆነማ፣ ዐላማው ሊጸና ዕቅዱ ሊሳካ አይችልም። በአጋንት ሥልጣን ነው አጋንትን የምታወጣው የሚለው ክሳችሁ ስሕተት ነው እያላቸው ነው (ማርቆስ 3÷22-27፤ ማቴዎስ 12÷24-26)።

[6] “ሊቆች” አይባልም፣ “ሊቃውንት” እንጂ፤ “ሕጎች” አይባልም “ሕግጋት” እንጂ፣ “ዓመቶች” አይባልም “ዓመታት” እንጂ፣ “ሆሄዎች” አይባልም፣ “ሆህያት” እንጂ፣ ይህ (የአበዛዝ ሕግ) ብቻ እንኳ፣ በጽሑፋቸው ውስጥ ፍጽምና እንደሌላ አያመለክትምን?

[7] እነዚህን ጸያፍ ገለጻዎች እኔ በዚህ ጽሑፍ ላይ አልጠቀስኋቸውም። ጽሑፋቸውን በማንበብ ይህን ጒዳይ በውል መመልከት ይቻላል።

“አዲስ አድማስ” ጋዜጣ

“አዲስ አድማስ” ጋዜጣ፣ ግንቦት 20 ቀን፤ 2014 ዓ.ም፣ “ጥበብ” በሚለው ዐምዱ፣ በቅርቡ ታትሞ ለንባብ የቀረበውን:— “ሆህያተ ጥበብ—ለጸሓፍያን፣ ለተርጓምያንና ለአርታዕያን” መጽሐፌን፣ በሚከተለው ርእስ ለግምገማ ዐቅርቦታል:— “የመጽሐፍ ምልከታ—‘ሆህያተ ጥበብ’”፡፡

ኀያሲው ናይእግዚ ኅሩይ፣ የተባሉ ግለሰብ እንደ ሆኑ ተጠቅሶአል፡፡ ይህ ጽሑፍ የዚህን ግምገማ ቋንቋዊ፣ ምክንዮአዊና ፍትሓዊ መሠረት ይመረምራል፡፡ “ያለውን የሰጠ ንፉግ አይባልምና” ኀያሲው መጽሐፌን አንብበው አስተያየታቸውን ስላጋሩ፣ ለቸርነታቸው ሊመሰገኑ ይገባል፡፡ አቶ ናይእግዚ ኅሩይ፣ ዕድሜና ጤና ይስጥዎ!

የአገራችን ሰው፣ “ፍርድ ለእግዚአብሔር ነው” እንደሚለው፣ አንባቢም የግራ ቀኙን ሙግት አጢኖ፣ ሚዛናዊ ብያኔውን ይስጥ!

ገምጋሚው መጽሐፉ፣ “አንፀባራቂ እንዳይኾን ያጠለሹ” የሚሏቸውን፣ “ዐሥር ስሕተቶች”[1] ጠቅሰዋል፡፡ እርሳቸው ባስቀመጡት ቅደም ተከተል፣ ግምገማቸውን እንገመግመዋለን፡፡

ኂስ አንድ:—

ኀያሲው፣ “የመጽሐፉ ችግር ከአርእስቱ ይጀምራል” ይላሉ፡፡ “ችግር” የሚሉትን ቀዳማይ ሕጸጽ ሲያብራሩ የመጽሐፉ ርእስ፣ “ሆህያተ ጥበብ” መባል አልነበረበትም፤ “ጥበበ ሆህያት” እንጂ ይሉናል፡፡ “ርግጠኛ ነኝ ደራሲው ማለት የፈለጉት፣ ‘የሆህያት [አጻጻፍ] ጥበብ’ ነው”፡፡ “ሆህያተ ጥበብ” መባሉ የመጽሐፉን ዐሳብ የሚወክል አይደለም፡፡ በዚህም የመጽሐፉ አሰያየም፣ ተሳስቶአል ባይ ናቸው፡፡ በርግጥ የአርእስት አሰያየሙ ስሕተተ ነው? በጭራሽ ስሕተት አይደለም!

ልጄ አትናቴዎስ ከቀናት በፊት፣ “ትክክለኛው የዐማርኛ ገለጻ፣ ‘እመጣለሁ’ ነው ወይስ፣ ‘እየመጣሁ ነው’ የሚለው ነው?” ሲል ጥያቄ ሰነዘረ፡፡ “በሰዋስው አወቃቀር፣ ሁለቱም ዐረፍተ ነገሮች ትክክል ናቸው፡፡ ‘ማለት የፈለግኸው ምንድን ነው?’ የሚለው ጥያቄ ግን፣ ‘የትኛው ገለጻ ተገቢ ነው?’ የሚለውን ምላሽ ይወስናል” አልሁ፡፡ ልክ እንደዚሁ፣ በሰዋስው አወቃቀር፣ “ሆህያተ ጥበብ” እንዲሁም፣ “ጥበበ ሆህያት” ማለት ይቻላል፡፡ ቃላቱን በሁለቱም መንገድ ማዛረፍ አንዳችም ሰዋስዋዊ ስሕተት የለበትም፡፡ ከአማራጭ አዘራረፎች መኻል፣ የትኛውን እንከተል የሚለውን አካሄድ የሚወስነው ግን፣ “መባል የተፈለገው (የታሰበው) ምንድን ነው?” እንዲሁም፣ “አጽንዖት እንዲያርፍበት የታሰበው ቃል የቱ ነው?” በሚሉ ሁለት መጠይቆች፣ የአዘራረፉ ዕጣ ፈንታ ይወሰናል፡፡ ገምጋሚው ሒሳቸውን ለማጽደቅ፣ “ርግጠኛ ነኝ ደራሲው ማለት የፈለጉት፣ ‘የሆህያት [አጻጻፍ] ጥበብ’ ነው” የሚል ዐረፍተ ነገር አስገብተዋል፡፡ በርግጥ፣ “ርግጠኛ” ናቸውን? እንግዲያው ሰዋስዋዊ ዐዋጁን አስቃኝቼ፣ ሙግቱን አስከትላለሁ፡፡

ቃላትን እያዛረፉ መጠቀም በግእዝ ሰዋስው የተለመደ አካሄድ ነው፡፡ ዐማርኛም ከግእዝ የወሰዳቸውን (የተዋሳቸውን) ቃላት፣ በዚህ መልክ እያዛረፈ ይገለገላል፡፡ አስረጅ:— “አምላከ ሰማይ” ማለት በቊሙ፣ “የሰማይ አምላክ” ማለት ነው፡፡ “እጀ ሰብዕ” ማለት በቊሙ፣ “የሰው እጅ” ማለት ነው፡፡ “ገብረ ክርስቶስ” ማለት በቊሙ፣ “የክርስቶስ ሥራ” ማለት ነው፡፡ በእነዚህ አስረጆች መሠረት፣ “ሰማይ”፣ “ሰብዕ” እና “ክርስቶስ” የሚሉት ቃላት፣ “ዘርፍ” የሚባሉ ሲሆን፣ “አምላክ”፣ “እጅ” እና “ግብር” ደግሞ፣ “ባለቤት” የሚል፣ ሰዋስዋዊ ስያሜ ተሰጥቶአቸዋል፡፡

በዚህ አግባብ፣ ዘርፉ ቅጽል፣ ባለቤቱ ደግሞ ስም ነው፡፡ ይህ እንዳለ ሆኖ አጽንዖት ልንሰጠው የምንፈልገውን ቃል ባለቤት፣ ከአጽንዖት ልናሸሸው የምንፈልገውን ቃል ዘርፍ አድርገን የምንቀምርበት አግባብ አለ፡፡ ይህ ደግሞ የአዘራረፍ ሁለተኛ ሕግ ነው፡፡ “ማዛረፍ ትርጒም ብቻ ሳይሆን፣ አጽንዖትንም ይከሥታል (ይጠቅሳል)” የሚባለው በዚህ አግባብ ነው፡፡ አስረጅ ላቅርብ:— “እደ ጥበብ” ስንል በቊሙ፣ “የጥበብ እጅ” ወይም “ጥበብ የተካነ (የለመደ) እጅ” ማለታችን ነው (በግእዝ “እድ” እጅ ነው)፡፡ ይህ፣ “ጥበብ” ለሚለው ቃል ትኲረት እንደ ተሰጠ ልብ ይሏል፡፡ “ጥበበ እድ” ስንል ግን በቊሙ፣ “የእጅ ጥበብ” ወይም፣ “በእጅ የሚሠራ (የሚከወን) ጥበብ” ማለታችን ነው፡፡ እዚህ ላይ ልብ ልንለው የሚገባን ትልቅ ቊም ነገር አለ፤ ይኸውም፣ “እደ ጥበብ” እንዲሁም “ጥበበ እድ” የሚሉት ሁለት የአዘራረፍ አካሄዶች፣ ትልቅ የሆነ የትርጒም ለውጥ የላቸውም፡፡ የመጀመሪያው “እድ” (እጅ) ላይ ትኲረት ሲያደርግ፣ ሁለተኛው ደግሞ “ጥበብ” ላይ ትኲረት አድርጓል፡፡ ይህን በውል ያላስተዋሉ አንዳንድ ኀያስያን፣ “‘ጥበበ እድ’ እንጂ፣ ‘እደ ጥበብ’ መባል የለበትም ነበር” የሚል ትችት ሲያቀርቡ ተደምጦአል፡፡ አበው፣ “ጥበበ እድ ትምህርት ቤት” ከሚለው ይልቅ፣ “እደ ጥበብ ትምህርት ቤት” ብለው ማዛረፋቸው፣ ስሕተት እንደ ሆነ የሚያስቡ አሉ፡፡ የነገሩን ምስጢር በውል የመረመረ (ጥራዝ ነጠቅነትን በጥራዝ ጠለቅነት የገራ)፣ ከዚህ ዐይነቱ አስተያየት ይቈጠባል፡፡ እንግዲያው ስለ አዘራረፍ ሥርዐት ያሉትን ሁለት መሠረታውያን ሕጎች በዚህ መልክ ከቃኘን፣ ሙግቱን ወደ ማስተንተን እንዝለቅ፡፡

እንግዲያው መጽሐፉ፣ “ሆህያተ ጥበብ” ሲል ምን ማለቱ ነው? ትኲረት ሊያደርግበት የፈለገውስ ነጥብ ምንድን ነው? የሚለውን ጒዳይ መመርመር ወሳኝ ነው፡፡ “ሆህያተ ጥበብ” የሚለውን የግእዝ አዘራረፍ፣ በዐማርኛው የዘርፍ አያያዥ መስተዋድድ ስናዋቅረው፣ “የጥበብ ሆህያት” ማለት ነው፡፡ “ጥበበ ሆህያት” ማለት ደግሞ፣ “የሆህያት ጥበብ” ማለት ነው፡፡ የመጀመሪያው ሆህያቱ በጥበብ መቀረጻቸውን፣ እንደ ትርፍ አንጀት ተቈርጠው ይጣሉ የሚለው ዐሳብ ስሕተት መሆኑን፣ በመጽሐፉ የቀረበውን ዐቢይ ጭብጥና ሙግት የሚያጸና ቅመራ ነው (ከገጽ 29 እስክ 45 ያለውን ክፍል ይመለከቷል)፤ ሁለተኛው አወቃቀር ግን፣ ኀያሲው በጽሑፋቸው በትክክል እንዳብራሩት (እንደ ገለጹት)፣ “የሆህያት [አጻጻፍ] ጥበብ” ማለት ነው፡፡ ይህ የእሳቸው አወቃቀር በአብዛኛው፣ የጽሑፍ አጻጻፍ (አጣጣል) ጥበብ ፈረንጆቹ፣ “penmanship” (the art or skill of writing by hand) የሚሉትን ዐሳብ የሚዳበል ነው፡፡ የእኔ መጽሐፍ፣ ሞክሼ ሆህያትን መጠበቅ የሚያስፈልገን ለምን እንደ ሆነ ሙግት የሚያቀርብ፣ ሞክሼ ሆህያትን እንዴት እንጠብቃለን ለሚለው ደግሞ አቅጣጫ የሚሰጥ፣ ሙግትንና ትምህርትን አዛንቈ የሚያቀርብ መጽሐፍ ነው፡፡

በዐጭሩ፣ መጽሐፉ ዐላማ አድርጎ የተነሣለትን ጭብጥና አጽንዖት እንዲሁም በመጽሐፉ የቀረበውን ሰፊ ሐተታ በውል ሳይመረምሩ፣ “ርግጠኛ ነኝ ጸሓፊው ለማለት የፈለገው” እንደዚህ ነው በሚል፣ ሙግትን ለማጽናት ብቻ መጽሐፉ ትኲረት ያላደረገበትን ዐሳብ ለማጽናት መሞከር ስሕተት ነው፡፡ የሙግቱ ድምዳሜ እነሆ:— የመጽሐፉን ጭብጥ የሚያጸናው፣ “ሆህያተ ጥበብ” እንጂ፣ “ጥበበ ሆህያት” አይደለም፡፡ ግልጽ ነው?

ኂስ ሁለት:—

ኀያሲው የመጽሐፉ ሁለተኛ ችግር ብለው ያቀረቡት፣ “የፊደል ግድፈትና ልውጠት” በመጽሐፉ ውስጥ፣ “በብዛት” መታየቱን ነው፡፡ እውነታቸውን ነው፣ በኅትመት ውጤቶች ውስጥ ስሕተትና ግድፈት ማየት ያታክታል፡፡ ቢቻል ጽሑፍ ሁሉ ጥልል ጥንፍፍ ባለ መልክ ተዘጋጅቶ ቢታተም፣ ትልቅ መታደል ነው፡፡ ይህን ተምኔት ለማሳካት፣ ወዳጆቼ በአርትዖቱ ሥራ ደቦ እንዲገቡ አድርጌአለሁ፡፡ በዚህም የችግሩ ብዛትና ስፋት በብዙ እንደ ቀነሰ አያጠራጥርም፡፡ እንዲያም ሆኖ፣ ስሕተት መታየቱ ግን አልቀረም፡፡ ፍጽምና የአካሄድ አቅጣጫ እንጂ፣ የሰብአውያን ሥራ መዳረሻ አይደለምና፡፡ በሥራዎቹ ሁሉ፣ “ፍጹም” የሚለውን ቅጽል በሙላት መጐናጸፍ የሚችለው፣ አምላካችን ልዑል እግዚአብሔር ብቻ ነው፡፡ በመጽሐፉ ውስጥ ስሕተት፣ “በብዛት” መታየቱ፣ “ጽሑፍ ሽንፍላን እንደ ማጠብ ነው” የሚለውን የአበው አነጋገር፣ በአዎንታ የሚጠቅስ ነው፡፡ ኀያሲው፣ “በብዛት” ሲሉ ግን፣ አንጻራዊ ምልከታቸውን እንጂ፣ ስሕተትን፣ “ብዙ” እና “ጥቂት” ብሎ ለመፈረጅ የሚያበቃ፣ ነባራዊ መስፈርት ኖሮአቸው እንዳልሆነ ልብ ይሏል፡፡ ግላዊ ዐዋጃቸውን ቀኖና (ነባራዊ መስፈሪያ) አድርገው ማቅረባቸው ግን ስሕተት ነው፡፡

ገምጋሚው፣ “ስለ ቋንቋ ሊያውም ስለ ፊደል የሚያወራ መጽሐፍ ከአንድና ኹለት በላይ የትየባ ስሕተት ሊገኝበት ባልተገባ ነበር…ፍጽምናን ባልጠብቅም፣ ስሕተታቸው ግን በዐይነትም በቊጥርም በዛ” ሲሉ አማርረዋል፡፡ ስሕተት መታየቱ ዕዳ እንጂ፣ በረከት እንዳልሆነ ተስማምቻለሁ፡፡ ነገር ግን፣ “ከአንድና ኹለት በላይ የትየባ ስሕተት ሊገኝበት ባልተገባ ነበር” የሚለው ዐዋጃቸው፣ ከየት እንደ መጣ ወይም የትኛው የአርትዖት ቢሮ እንደ ቀነነው እንዲሁም እኛ በምን አግባብ ልንቀበለው እንደምንገደድ ቢነግሩን ጥሩ ነው፡፡

ኀያሲው፣ መጽሐፉ እንዲገመገምበት ያስቀመጡት ይህ የፍጽምና ሕግ (ምንጩ በውል የማይታወቅ)፣ ለእርሳቸውም ጽሑፍ የቀኖና ዘንግ ሆኖ እንዲዳኛቸው መስማማት ይኖርባቸዋል፡፡ እኔ እንድተዳደርበት የተሰጠኝ ሕግ፣ ለእርሳቸው ሕግ ከመሆን ሊለዝብ አይችልም፡፡ ምክንያቱም የእኔ ጽሑፍ፣ “ስለ ቋንቋ ሊያውም ስለ ፊደል የሚያወራ መጽሐፍ” እንደ ሆነው ሁሉ፣ የእርሳቸውም መጣጥፍ፣ “በቋንቋና በፊደል ላይ” የተጻፈን መጽሐፍ የሚገመግም፣ የአርታዒ (የኀያሲ) ጽሑፍ ነውና (እንዲያውም ሕጉ በእርሳቸው ላይ ይበልጥ መክረር ያለበት ይመስላል)[2]፡፡ ምፀቱ ግን የእርሳቸውም ጽሑፍ፣ በእኔ መጽሐፍ ላይ ታይተዋል የተባሉት ሕጸጾች ሁሉ ታጭቀው መገኘታቸው ነው፡፡ ጥቂት አስረጅ እነሆ:— “እሻለሁ” ለማለት፣ “ሻለኹ”፤ “እንደ ተጻፈው” ለማለት፣ “እንደተጻፈው”፤ “ጐን” ለማለት “ጎን”፤ “እንደ ተማሩ” ለማለት፣ “እንደተማሩ”፤ “ቈርቈሮ” ለማለት፣ “ቆርቆሮ”፤ “በጒልህ” ለማለት “በጒልኅ”፤ “እንደ መረጡ” ለማለት፣ “እንደመረጡ”፤ “ዐሳብ” ለማለት “አሳብ”፤ “ምንድን ነው” ለማለት፣ “ምንድነው” ወዘተ ወዘተ፡፡ በአንድ መጣጥፍ ይህን ሁሉ ስሕተት ተሸክሞ፣ መጽሐፍን ያህል ሰፊ ሥራ፣ “ከአንድና ኹለት በላይ የትየባ ስሕተት ሊገኝበት ባልተገባ ነበር” የሚለው ሕግ፣ ልግጫ እንጂ ሕግ ሊሆን አይችልም፡፡

ወንድም ዓለም እርስዎ ሊያከብሩት ያልቻሉትን ሕግ፣ እኛ እንድናከብረው መጠበቅ ያለብዎት አይመስለኝም፡፡ ስሕተቱ ይስተካከል የሚሉ ከሆነ ግን፣ ወቀሳዎን ከሙሉ ልብ ተቀብያለሁ፡፡ በቀጣዩ ዕትም፣ ዐቅም በፈቀደ ሁሉ ተስተካክሎ እንዲታተም ይደረጋል፡፡ ሺሕ ጊዜ ተደጋግሞ ቢነበብ (ቢታረም) እንኳ፣ “ከአንድና ኹለት በላይ የትየባ ስሕተት ሊገኝበት ባልተገባ ነበር” የሚሉት ሕግ፣ ሊከበር የሚችል አይመስለኝም (ግምገማዎን እየገመገመ ያለውም ይህም ጽሑፍ፣ ብዙ ስሕተት እንዳለበት እሙን ነው)፡፡

ከዚህ በተጨማሪ እርስዎም ሆኑ እኔ፣ በሞክሼ ሆህያትም ሆነ በሰዋስው ላይ ያለን ዕውቀት፣ “ከአንድና ኹለት በላይ” እንደ ሆነ እገምታለሁ፡፡ ስለዚህ የጽሑፍና የሞክሼ ሆህያቱን ስሕተት ብናርም እንኳ፣ የሰዋስው ዝርክርኩ በቶሎ የሚለቀን አይመስልም፡፡ በዐጭሩ የእኔ 205 ገጽ መጽሐፍም ሆነ፣ የእርስዎ 7 ገጽ መጣጥፍ፣ ለፍጽምና አብነት ሊሆን አልቻለም[3]፡፡ ቊም ነገሩ ልብዎ እንደ ደረሰ ተስፋ አደርጋለሁ፡፡

ኂስ ሦስት:—

“ሕጋዊ ስሞችን በሕገ ወጥነት ማስተካከል” የሚሉት ትችት ደግሞ ሦስተኛው ነው፡፡ ሰዎች እንዲሁም ተቋማት እንጠራበት የሚሉትን የሞክሼ ሆህያት አካሄድ መለወጥ ስሕተት ከመሆኑም በላይ፣ “በመደበኛው የትምህርት ዓለም እንዲኽ ያለው ጒዳይ ‘F’ እንደሚያሰጥ እንኳን ዶ/ር ተስፋዬ እኔም ዐውቃለኹ” የሚል ወቀሳ ቀርቦአል፡፡

“ሀዲስ አለማየሁ” የሚለው መጠሪያ የግለሰቡ ሕጋዊ ስም መሆኑ እሙን ነው፡፡ “ስሙ ሕጋዊ ድጋፍና ጥበቃ አለው” ማለት፣ “ሞክሼ ሆህያቱም ሕጋዊ ድጋፍ ተሰጥቶአቸዋል” ማለት ነው እንዴ? የሕጉን ማዕቀፍ ከዐቅሙ በላይ የለጠጡት አይመስልዎትም? እሺ ሆህያቱ ሕጋዊ ድጋፍ አላቸው ብለን እናስብ፤ ግን የግለሰቡን ስም ለመጻፍ፣ በሕግ የተመዘገቡት ሆህያት የትኞቹ ይሆኑ? ለምሳሌ:— “ፍቅር እስከ መቃብር” መጽሐፍ፣ “ሀዲስ ዓለማየሁ” ብሎ ሲጽፍ፣ “ወንጀለኛው ዳኛ” እና “የልምዣት” ደግሞ፣ “ሀዲስ አለማየሁ” ብለው ጽፈዋል፡፡ የሕይወት ታሪካቸውን የሚተርከው መጽሐፍ ደግሞ፣ “ሐዲስ ዓለማየሁ የዘመናችን ቋሚ ምስክር” ሲል ጽፎአል፡፡ እንግዲያው ሕግ የመዘገበው፣ ጥበቃም የሚያደርግለት የቱን ይሆን? እርስዎ ይከበሩ እያሉ የሚጮኹላቸው ሞክሼ ሆህያት የትኞቹ ናቸው? “ሀዲስ አለማየሁ” የሚለውን ሕጋዊ ስያሜ፣ “ዐዲስ ዓለማየሁ” ብሎ ሞክሼ ሆህያቱን ማስተካከል፣ “‘እኔ ዐውቅልኻለኹ’ ማለትም አይደል?” ሲሉ ወቃሻዊ መጠይቅ ማቅረብዎ፣ የወቀሳዎ መሠረት ምን ይሆን?

በርግጥ፣ “አዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ” የሚለውን፣ “ዐዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ” ብሎ ሞክሼ ሆህያቱን ማረም፣ “F” ያስሰጣልን? አንድ ሰው፣ “ተስፋዬ” የሚለውን ስም፣ “ተሥፋዬ” ብሎ ሕጋዊ ሰነድ ላይ ቢጽፍ፣ “በሕግ የተመዘገበን ስም አሳስተሃል” ተብሎ በሕግ ሊያስጠይቅ ወይም ኀያሲው እንደሚሉት በትምህርት ተቋማት ውስጥ፣ “F” ሊያከናንብ ይችላልን? ሞክሼ ሆህያት መጠበቅ የለባቸውም የሚለው ሕዝብ ይቅርና፣ መጠበቅ አለባቸው የሚለውም ሕዝብ፣ በዚህ ፍርደ ገምድል ሕግ እንዴት ሊስማማ ይችላል?

ኀያሲው ምክትል አርታዒ የሆኑበት፣ “ነገረ ክርስትና” መጽሔት፣ በቅርቡ ዐዲስ ዕትም ለንባብ ዐቅርቦአል፡፡ “ናይእግዚ ኅሩይ” ማለት ሲገባው፣ “ናይእግዚ ህሩይ” ምክትል አርታዒ ናቸው፣ የሚል ጽሑፍ በመጀመሪያው ገጽ ላይ ጽፎአል፡፡ ሞክሼ ሆህያትን መቀየር የሕግ ስሕትት እንዲሁም በትምህርት ተቋማት፣ “F” የሚያከናንብ ከሆነ፣ እርስዎ ራስዎ የራስዎን ስም፣ በራስዎ መጽሔት ላይ አሳስቶ በመጻፍ መቀመቅ ሊወርዱ፣ እንዲሁም “F” ሊልሱ ነው ማለት ነው፡፡ ሞት ባይቀድማቸው ኖሮ፣ “ሐዲስ ዓለማየሁም” የራሳቸውን ስም በዚህ መንገድ እየቀያየሩ መጻፋቸው፣ እርስዎ የገጠምዎት ኪሳራ ሁሉ፣ እርሳቸውም ገጥሞአቸው ነበርሳ? ስማችን ሕጋዊ መሠረት አለው ማለት፣ የምንጠቀምባቸውም ሆህያት ሕጋዊ ድጋፍ አላቸው ማለት በጭራሽ አይደለም፡፡ አንድ የሕግ ምሁር ይቅርና በቀለም የተሟሸ ማንኛውም ሌጣ ሰው፣ ይህን የአቶ ናይእግዚን ሒስ፣ በብዙ ፈገግታና በትልቅ ትንግርት እንደሚያነበው አልጠረጥርም፡፡

ልብ ይበሉ ይህ የእርስዎ ሙግት፣ በሥነ አመክንዮ መጻሕፍት ዳቦ አስቈርሶ ስም ያስወጣ የተፋልሶ ዐይነት ነው፡፡ “በትረ ጠንቋይ ተፋልሶ” (Accident Fallacy) በመባል ይታወቃል፡፡ “ሥነ አመክንዮ” በሚል ርእስ ያዘጋጀሁት መጽሐፍ፣ ይህን የተሳሳተ የሙግት ዐይነት በሚከተለው መልክ አስተዋውቆታል፣ “አጠቃላይ የሆነ ሕግ፣ ከጒዳዩ ጋር ተዛማጅነት ለሌለው ጒዳይ መርሖ እንዲሆን ሲገደድ፣ የሚከሠተውን ተፋልሶ አመልካች ነው፡፡ አጠቃላዩ ሕግ በግልጽም ሆነ በስውር ተሳቢ ተደርጎ፣ መርሖው በማይመለከተው ጒዳይ ላይ ተፈጻሚ እንዲደረግ ሲሞከር፣ የሚከሠት ስሑት ሙግት ነው” (ገጽ 312)፡፡

ኂስ አራት:—

ኀያሲው ጠቃሽ አመልካች፣ “ን”ን አዛብቶ በመጻፍ ወቅሰዋል፡፡ ጥሩነቱ በሰዋስው ስሕተት የተወቀስሁበት በሁለት ወይም በሦስት ቦታ ብቻ መሆኑ ጥሩ ነው፡፡ ከአንድ መጽሐፍ ውስጥ ሁለት ወይም ሦስት ቦታ፣ ጠቃሽ አመልካች ተዛብቶ ቀርቦአል ብሎ ሒስ መሰንዘር፣ ሲበዛ ደቂቅ ምክንያት ይመስለኛል፡፡ ኀያሲው፣ የጠቃሽ አመልካች ጒዳይ ብዙ እንዳሳሰባቸው ብቻ ሳይሆን፣ ላለፉት 31 ዓመታት በዚህ ረገድ እንከን አልባ ሥራ ማየት እንዳልቻሉ ይገልጻሉ፣ “ከ1983 ዓ.ም ወዲኽ በታተሙ ሥራዎች ላይ…የሞት መድኀኒት ነው ፈልገኽ አምጣ ብባል እንኳ፣ በዚኽ ረገድ ንጹሕ ኅትመት ማግኘት መቻሌ ያጠራጥረኛል (አላገኝም)”፡፡

ግነቱ (ኲሸቱ) ከገደብ ያለፈ ይመስላል! በርግጥ ግለሰቡ እንደሚሉት፣ ባለፉት 31 ዓመታት (ከ1983 ዓ.ም ጀምሮ) በዐማርኛ ቋንቋ የተዘጋጁ መጽሔቶችን፣ መጻሕፍትን፣ ጥናታዊ ሰነዶችን ወዘተ “ሁሉ” አንብበው ጨርሰዋል ማለት ነው? እርሳቸው ያላገናዘቡት፣ አንዳችም ጽሑፍ በአገር ውጭም ሆነ፣ በአገር ውስጥ አልታየም ማለት ነው? በዚህ ረገድ ከእርሳቸው አነጋገር ጋር የማይጣጣም አንድ ሰነድ እንኳ ቢገኝ፣ ጅምላ ፍረጃቸው በስሕተት እንደሚጠናቀቅ አስተውለውት ይሆን?

ወደ ጠቃሽ አመልካቿ (“ን”) እንመለስ፡፡ የሰዋስው መጻሕፍት፣ ጠቃሽ አመልካች (ማለትም “ን”) ለገቢር አንቀጽ (ለአድራጊ ግሥ) ተገዥ የሚሆነውን ተሳቢ፣ አመልካች እንደ ሆነች ይገልጻሉ፡፡ ብላታ መርስዔ ኀዘን ወልደ ቂርቆስ፣ “ያማርኛ ሰዋስው” በሚለው ስመ ጥር መጽሐፋቸው፣ በዚህ ረገድ የሚከተለውን አስረጅ ዐቅርበዋል:— “ልጆች ጨዋታን ይወዳሉ”[4]፡፡ “ውብሸት አንበሳን ገደለ፡፡ ከበደ የዱር አንበሳን ገደለ፡፡ ዠማነህ አሮጌ አንበሳን ገደለ”[5]፡፡ በዚህ ቦታ ልንጠይቀው የሚገባ ጥያቄ፣ በርግጥ የዐማርኛ ቋንቋ ባለቤት የሆነው ዘመናዊው ሰው፣ በእነዚህ ዐረፍተ ነገሮች ላይ፣ ጠቃሽ አመልካች ይጥላልን (ያኖራልን)? አይመስለኝም! የዐማርኛ ቋንቋ ሊቃውንት፣ ዘመነኛውን ሰዋስው በትክክል በማጥናት፣ በሰዋስው ላይ ክለሳ ሊያደርጉ ይገባቸዋል ከምላቸው ሰዋስዋዊ ዐዋጆች መኻል፣ ይህ አንዱ መሆኑን፣ “ለሱታፌአዊ የዐማርኛ ጥናት ክፍል” ወዳጆቼ ገልጫለሁ፡፡

ስለዚህ ጠቃሽ አመልካቿ የቱ ላይ ትውደቅ የሚለው ጒዳይ፣ እንደ ሰዋስው ስሕተት መታየት ያለበት አይመስለኝም፡፡ ቢያንስ በዚህ ረገድ ዘመነኞቹ ሊቃውንት የነገሩን አንዳችም ነገር የለም (ቢያንስ እኔ አላውቅም)፡፡ የቋንቋው ባለቤት የሆነ ዘመናዊው ሰው፣ ጠቃሽ አመልካችን በዚህ መንገድ እንደማይገለገል፣ በድፍረት መናገር ይቻላል፡፡

ኂስ አምስት:—

በተራ ቊጥር አምስት ላይ ያሰፈሩት ትችት፣ ወቀሳውን የሚጀምረው በዚህ መልክ ነው፣ “በአንድ በኩል የሆህያት አጠቃቀማችን ሊስተካከል እንደሚገባ እየወተወቱ፣ በሌላ በኩል ራሳቸው ደራሲው ሆህያቱን ሙሉ ለሙሉ በትክክል አይገለገሉባቸውም…ለምሳሌ ‘ኸ’ና ዝርያዋን ሙሉ ለሙሉ አይጠቀሙም”፡፡

የ“ሆህያተ ጥበብ” መጽሐፌ ሞክሼ ሆህያት ይጠበቁ የሚል ሙግት ይዞ መቅረቡ ትክክል ነው፡፡ ሞክሼ ሆህያት ይጠበቁ የሚል፣ “ውትወታ” ማድረጌ ቅቡል ነው፡፡ ነገር ግን በወቀሳ ያቀረቡት፣ “ኸ” ሞክሼ ሆሄ አለው እንዴ? ከሌለው ወቀሳዎ በምን አግባብ ትክክል ሊሆን ይችላል?

በመሠረቱ “ኸ”ን ከነጓዙ እጠቀማለሁ (“ኸ”ን አግድፎአል የሚለው ትችትዎ ስሕተት ነው)፤ ነገር ግን እርስዎና ደስታ ተክለ ወልድ በሚገለገሉበት አግባብ አልጠቀምባቸውም፡፡ ሞክሼ ሆህያት ይጠበቁ የሚሉ ድርጅቶችም (ለምሳሌ ዓለም ዐቀፍ የመጽሐፍ ቅዱስ ማኅበር፣ የኢትዮጵያ መጽሐፍ ቅዱስ ማኅበር) ደስታ ተክለ ወልድ “ኸ”ን በሚጠቀሙበት መልኩ አይጠቀሙም፡፡ ነባሩን (ቀዳማዊ ኀይለ ሥላሴን) ትርጒም ጨምሮ፣ በዐማርኛ ቋንቋ ታትመው የወጡትን የመጽሐፍ ቅዱስ ትርጒሞች ሁሉ ይመለከቷል፡፡ የዚህ ዋነኛ ምክንያት ድምፀት እንጂ፣ የሞክሼ ሆህያት ጒዳይ አይደለም፡፡ ዘመናዊው ሰው (የከተሜው ነዋሪ)፣ ደስታ ተክለ ወልድ፣ “ኸ”ን በሚጠቀሙበት መልክ ስለማይጠቀም ነው፡፡ በአጠቃላይ ጥያቄው የድምፀት ውክልና እንጂ፣ የሞክሼ ሆህያት ጒዳይ አይደለምና ወቀሳዎ መስመር ስቶአል፡፡ ስለዚህ ወቀሳዎ መጽሐፉ ማብራሪያ ባላቀረበለት፣ ነገር ግን እርስዎ ነው ብለው በተሳሳተ መንገድ ታሳቢ ባደረጉት ጒዳይ ላይ የቀረበ ነው፡፡ በአጠቃላይ እኔ ሞክሼ ሆህያት ይጠበቁ አልሁ እንጂ፣ በድምፀት ውክልና ጒዳይ ላይ አስተያየት አልሰጠሁም፡፡ ሞክሼ ሆህያት መጠበቅ አለባቸው በሚል ጥብቅና የሚቆሙ ድርጅቶችም በ“ኸ” አጠቃቀም ላይ፣ ከደስታ ተክለ ወልድ የተለየ አቋም አላቸው፡፡ ምናልባት ደስታ ተክለ ወልድ ራሳቸው በዚህ ዘመን ቢኖሩ፣ የእነዚህን ድርጅቶች የድምፀት ውክልና ሙግት ከሙሉ ልብ የሚቀበሉ ይመስለኛል፡፡ በአጠቃላይ ወቀሳዎና ምሳሌዎ መስመር ስቶአል፡፡

ኂስ ስድስት:—

ኀያሲው በተራ ቊጥር ስድስት ላይ የሚተቹት፣ “‘ሞክሼ ሆህያትና ዋሕደ ድምፅ ፊደላትን ጠብቆ መጻፍ እንዴት ይቻላል?’ በሚለው ጒዳይ ላይ የተጻፈ መጽሐፍ አላየሁም” ማለቴ ስሕተት እንደ ሆነ ይገልጻሉ፡፡ እኔ፣ “አላየሁም” ማለቴ፣ “የለም” ማለቴ ነው እንዴ? ያላየሁትን አየሁ ብዬ መጻፍ ነበረብኝን? በአንድ ርእሰ ጒዳይ ላይ ስንጽፍ፣ በተለያየ ምክንያት የመረጃ ውስንነት ሊገጥመን ይችላል፡፡ ሁሉን አሟጣችሁ ካልመረመራችሁ መጻፍ አትችሉም የሚል ሕግ በትምህርት ተቋማት መኖሩን፣ ቢያንስ እኔ አላውቅም፡፡ ካለ ሕጉ፣ የሰብአውያን የጊዜና የመረጃ ውስንነት ያገናዘበ አይደለምና ለመንግሥተ ሰማይ ጠብቀን ብናቆየው ሳይሻል አይቀርም፡፡ “እኔ አላውቅም” ወይም “እኔ አላየሁም” ማለት፣ ቢሆን በጨዋነት የሚያስመሰግን እንጂ፣ ለወቀሳ ሊዳርግ አይገባም፡፡

“ፈለግ ፈለግ ቢያደርጉ ያገኟቸው ነበር” ብለዋል፡፡ ለእርስዎ ፈልጎ ማግኘት ሊቀልዎ ወይም ያሉበት ቦታ ለዚህ መሰሉ ፍለጋ የተመቸ ሊሆን ይችላል፡፡ ለእኔ ግን ቀላል ሆኖ ባለመገኘቱ፣ “እኔ አላውቅም” ወይም “እኔ አላየሁም” የሚሉ ቃታ ጠባቂ ቃላት መጠቀም መርጫለሁ፡፡ ይህ ደግሞ ለአንባብያን የጥርጣሬ መብት (benefit of the doubt) መስጠቴ፣ ቢሆን ሊያስመሰግነኝ እንጂ ሊያስወቅሰኝ አይገባም፡፡ በምንጽፍበት ነገር መረጃዎችን፣ “ሁሉ” ማመሳከር ይጠበቅብናል ወይም እናመሳክራለን ብሎ ማሰብ፣ ቢያንስ በእኔ መረዳት ስሕተት ነው፡፡

ኂስ ሰባት:—

ኀያሲው በሰባተኛ የመዘገቡት ሕጸጽ፣ “አላስፈላጊ ሐተታ” የሚሉትን ነው፡፡ ማብራሪያቸው እንደሚከተለው ይነበባል:— “ልንጽፍ ከተነሣንበት ጭብጥ ጋር ቀጥተኛ ዝምድና የሌላቸውን ሐተታዎች ማስገባት አንባቢን ከማምታታትና እንዲከተሉልን ከምንፈልገው መስመር ከማውጣት ውጭ ጥቅም የላቸውም፡፡ ነቅሼ ላሳይ፡፡ ከገጽ 7-13፡፡ ስለ ትሕትና አስፈላጊነት የቀረበው ሐተታ ራሱን ችሎና ተፍታቶ ጥሩ መጣጥፍ ይወጣዋል፡፡ ለዚኽ መጽሐፍ ጭብጥ ግን ግንጥል ጌጥ ነው የኾነው”፡፡

በመጽሐፉ መግቢያ እንደ ተገለጸው፣ ለመጽሐፉ ውልደትና ልደት ምክንያት የሆነው፣ በአትላንታ የሚገኘው የኢትዮጵያ ኮሚኒቲ በርእሰ ጒዳዩ ላይ እንዳስተምር ግብዣ ማቅረቡ ነው፡፡ እኔ ዐማርኛን ኮሌጅ ገብቼ የተማርሁ ሰው አይደለሁም፡፡ እንዲያውም አንዳንድ የጉባኤው ታዳሚዎች ዐማርኛን በዩኒቨርሲቲ ደረጃ ያጠኑ ሰዎች ናቸው፡፡ ስለዚህ ሁሉም የሚያውቀውን ይዞ እንዲመጣ በማሰብ ትምህርቱን፣ “ሱታፌአዊ የዐማርኛ ቋንቋ ጥናት” ብለነው ነበር፡፡ ሁሉም ያለውን እያዋጣ ሁሉም እንዲማማር፣ ትሕትና ትልቅ ቦታ እንዳለሁ በማሰቤ፣ ስለትሕትና ሰፊ ትምህርት ይዤ ቀርቤ ነበር፡፡

ይህን ስለ ትሕትና የሚያወራ ጽሑፍ፣ ከመጽሐፉ ጋር እንዲታተም የወሰንሁት፣ መጽሐፉ የታተመበትን ዐውድ እንዲያስታውስ ነው፡፡ ይህ ጽሑፍ ከመጽሐፉ ጭብጥ ጋር እንደማይገናኝ እሙን ነው፡፡ ይህ ማለት ግን፣ “አንባቢን ከማምታታትና እንዲከተሉልን ከምንፈልገው መስመር ከማውጣት ውጭ ጥቅም የላቸውም” የሚለው የኀያሲው ትችት፣ ፍጹም መስመር ስቶአል፡፡

ስለ ትሕትና የቀረበው ጽሑፍ ከጭብጡ ጋር ቀጥተኛ ግንኙነት የለውም ማለት፣ “አንባቢን አይጠቅምም”፣ “አንባቢን ያምታታል”፣ “ከመስመር ያወጣል” ማለት በጭራሽ አይደለም፡፡ “አይጠቅምም” ማለት፣ “ይጐዳል”፣ “ያምታታል” ማለት ነው እንዴ? ብዙ የማይጠቅሙ ነገሮች አሉ፤ ይህ ማለት ይጐዳሉ ማለት አይደለም፡፡ ነገሮችን እንዲሁም ምግባራዊ ብያኔዎችን ከመጥቀምና ከመጒዳት አንጻር ብቻ መመልከት ስሕተት ነው፡፡ የማይጠቅሙ በአንጻሩም የማይጐዱ ብዙ ነገሮች አሉና፡፡ የአገራችን ፖለቲከኞች፣ “ሰውን መግደል አይጠቅምም” ይላሉ፡፡ ይህ ስሕተት ነው፡፡ “ሰውን መግደል ይጐዳል” መባል ነው ያለበት፡፡ እንዲያውስ ከመግደል በላይ የሚጐዳ ምን ነገር አለ? ይህ በሥነ አመክንዮ ትምህርት፣ “የስሑት ቡአዴ ተፋልሶ” (False Dichotomy) በመባል ይታወቃል፡፡ “ሁለት አማራጮች ብቻ በመስጠት፣ ከሁለቱ መኻል አንዱን ብቻ ምረጥ ብሎ የሚያስገድድ የተፋልሶ ዐይነት ነው” (“ሥነ አመክንዮ” ገጽ 325)፡፡

የመጽሐፉ ጸሓፊ በመሆኔ፣ ለመጽሐፉ ፅንሰትና ውልደት ምክንያት የሆኑ ነገሮች፣ በመጽሐፉ ውስጥ ተጠብቀው እንዲኖሩ የማድረግ ሙሉ መብት አለኝ፡፡ እነዚህን መረጃዎች አልፈልግም የሚል ሰው፣ እነዚህን ክፍሎች ያለማንበብ ሙሉ መብት አለው፡፡

በአጠቃላይ በመጽሐፉ ውስጥ ስለ ትሕትና የተጻፈው ጽሑፍ፣ ከጭብጡ ጋር ተዛማጅ አይደለም ማለት፣ “አንባቢን ይጐዳል”፣ “አንባቢን ያምታታል”፣ “አንባቢን ከመስመር ያወጣል” ማለት በጭራሽ አይደለም፡፡ ስለ ትሕትና የተባለው ነገር ቢሆን ይጠቅማል፤ ባይሆን ግን ጒዳት የለውም፡፡ አንባቢን “የሚጐዳበት”፣ አንባቢን “የሚያምታታበት”፣ “ከመስመር የሚያወጣበት” አንዳችም ምክንያት የለም፡፡ ግልጽ ነው?

ኂስ ስምንት:—

ኀያሲው በስምንተኛ የመዘገቡት፣ “መሠረታዊ ቃሎችን አለመተርጐም” የሚሉትን ችግር ነው፡፡ ለዚህም በአብነት የጠቀሱት፣ “ሆሄ” የሚለው ቃል ምን ትርጒም እንደ ወከለ አልተነገረንም የሚል ነው፡፡

ቃላት የሚተረጐሙበት ዐቢይ ምክንያት፣ በመጽሐፉ ውስጥ ግልጋሎት ላይ የሚውሉት ወሳኝ ቃላት፣ አማራጭ ትርጒማቸው (range of meanings) ብዙ ሲሆን ወይም መጽሐፉ ቃላቱን ከመደበኛው አጠቃቀም በተለየ መንገድ ሊጠቀምበት ሲፈልግ ወይም ደግሞ አንዳንድ ተደራስያን የቃሉን ትርጒም አያውቁም ተብሎ ሲታሰብ ነው፡፡ “ሆሄ” የሚለው ቃል አማራጭ ትርጒም አለው እንዴ? መጽሐፉ ቃሉን ከመደበኛው አጠቃቀም በተለየ መንገድ ተገልግሎበታል እንዴ? በርግጥ የመጽሐፉ ተደራስያን፣ “ሆሄ” የሚለውን ቃል አያውቁም እንዴ?

ኂስ ዘጠኝ:—

በዘጠነኛነት የሰፈረው ሒስ፣ በርካታ የግርጌ ማስታወሻዎች አልተሟሉም፣ አንዳንዴም ሕጉን ተከትለው አልተጠቀሱም የሚለው ነው፡፡ በዐማርኛ ተዘጋጅተው በአገር ውስጥ የታተሙ መጻሕፍትን፣ በዋቢ መጻሕፍት ዝርዝር ውስጥም ሆነ በኅዳግ መዘክር ላይ እንዴት እንጥቀስ የሚለው ጥያቄ እልባት ያገኘ አይመስለኝም፡፡ በፈረንጆቹ አካባቢ የተለያዩ የትምህርት ተቋማት፣ እንመራበታለን የሚል የአጠቃቀስ ሥርዐት ይከተላሉ[6]፡፡

በአገራችን ዐታሚ ድርጅቶችን እንደ አሳታሚ ድርጅት እየጠቀሱ የመጻፍ ስሕተት አለ፡፡ ብርሃንና ሰላም ማተሚያ ቤት፣ ሮኆቦት ማተሚያ ቤት፣ አርቲስቲክ ማተሚያ ቤት፣ ብራና ማተሚያ ቤት ወዘተ የምንላቸው፣ ማተሚያ ድርጅቶች እንጂ፣ ዐታሚ ድርጅቶች አይደሉም፡፡ በእንግሊዝኛው ግን ከመጽሐፉ ስያሜ ቀጥለን የምንጽፈው፣ ዐሳታሚውን ድርጅትና የሚገኝበትን ቦታ ነው፡፡ ሥርዐተ ትእምርቶችንም በተመለከተ እያንዳንዱ ጸሓፊ የመሰለውን አካሄድ ሲከተል ነው የሚታየው፡፡ በአጠቃላይ በዚህ ረገድ ወጥ መመሪያ የለንም (ቢያንስ እኔ አላውቅም)፡፡

ጸሓፍያን የቱንም አካሄድ ቢከተሉ፣ የመረጃ ምንጫቸውን መጥቀስ የግድ ይኖርባቸዋል፡፡ አጠቃቀሳቸውም ወጥ እንዲሆን ይጠበቃል፡፡ ሌላው ከተወሰነ ጸሓፊ ያገኘሁትን፣ ነገር ግን ከየትኛው መጽሐፍ እንዳገኘሁት ርግጠኛ ያልሆንሁበትን፣ ግለሰቡን ከጠቀስሁ፣ መጽሐፉንና ገጹን በትክክል ካልጠቀስህ ተሳስተሃል መባል ያለብኝ አይመስለኝም፡፡ የኅዳግ መዘክሮችም ሆኑ መሰል ማመላከቻዎች ቀደማይ ግባቸው፣ ግለሰቡ ለጠቀሰው ምንጭ ተገቢውን ዋጋ እንደ ሰጠ እንዲሁም ስርቆተ መረጃ (plagiarization) እንዳላካሄደ ለማመልከት ነው፡፡

በሕግ ትምህርት፣ “የሕጉ መንፈስ” የሚባል ነገር አለ፡፡ አንድ ሕግ ተግባራዊ እንዲደረግ የተፈለገበትን ምክንያት የሚያብራራ ነው፡፡ የኅዳግ መዘክር ያስፈለገበት ቀዳማይ ምክንያት፣ ስርቆተ መረጃ እንዳይኖር ጥበቃ ለማቈም ነው፡፡ ይህ ደግሞ ከሥርዐተ ትእምርቱ በላይ፣ ዕውቅና መስጠቱ “የሕጉን መንፈስ” የተከተለ አይመስልዎትም?

ኂስ ዐሥር:—

ሥርዐተ ነጥብ ላይ የተሰጠው መረጃ፣ “እጅግ ቊንጽል” እንዲሁም በመጽሐፉ ውስጥ እነዚህ ትእምርቶች በወጥነት ግልጋሎት ላይ አልዋሉም የሚለው፣ የመጨረሻ ትችት ነው፡፡ ኀያሲው፣ “እጅግ ቊንጽል ነው” ብለው የጠቀሱት ብቸኛ ትእምርት እርሳቸው፣ “ታጣፊ ቅንፍ” [] ብለው የሚጠሩትን ነው፡፡ በእንግሊዝኛ ካልሆነ በቀር ይህ ዐይነቱ፣ “ታጣፊ ቅንፍ” በዐማርኛ መጻሕፍት ላይ አይቼ አላውቅም፡፡ ሁሉን ጠቅሼ የቀረው ይህ ብቻ ከሆነ፣ “እጅግ ቊንጽል” ሊባል እንዴት ይችላል? ይህ ትእምርት በዐማርኛ ሥነ ጽሑፍ ውስጥ ስም ተሰይሞለት፣ ሕግ ተደንግጐለት፣ ግልጋሎት ላይ ሲውል ተመልክቼ አላውቅም፡፡ ቢኖር እንኳ ከተዘረዘሩት 16 ትእምርቶች መኻል አንድ መግደፉ፣ “እጅግ ቊንጽል” ሊባል እንዴት ይችላል?

ማጠቃለያ

ለኀያሲው ወንድማዊ ምክር ማስተላለፍ በጐ መስሎ ታይቶኛል፡፡ የመጀመሪያው ምግባራዊ ሲሆን፣ ሁለተኛው ደግሞ ሙያዊ ምክር ነው፡፡ በዚሁ ቅደም ተከተል ልሂድበት:—

አንደኛ፤ ሌላ ጊዜ ጠብ ጫሪ ቃላት አይጠቀሙ:—

o “ስለ ቋንቋ መጽሐፍ የሚጽፍ ሰው ግን መሠረታዊ የኾነ ዕውቀት እንዲኖረው ይጠበቃል”

“መሠረታዊ” ሲሉ ምን ማለትዎ ነው፣ እንኳን እኔ የስምንተኛ ክፍሏ ሴት ልጄ፣ “መሠረታዊ” ዕውቀት እንዳላት እሙን ነው፡፡ ይህ ገለጻዎ ወደ ጽርፈት ያጋደለ አይመስልዎትም?

o “ስለማያውቁት ጒዳይ መጽሐፍ ባይጽፉና እንዳከበርኋቸው ቢቈዩልኝ እመርጥ ነበር”

የማላውቀውን ጽፌ ከሆነ ስሕተቴን ነቅሰው በማውጣት የምማርበትን ማስረጃ ያቅርቡ፡፡ የእርስዎ ከበሬታ ከእኔ ማወቅና ያለማወቅ ጋር፣ መገናኘት ያለበት ግን አይመስለኝም፡፡ ሰው የሚከበረው በዕውቀቱ አይደለም፡፡ ሰው በመሆኑ እንጂ፡፡

o “(ጠላታችኹ ክው ይበል) በድንጋጤ አፌን አስከፈቱኝ”፣ “እየቀፈፈኝም ቢኾን የጻፉት ይህ ነው”፣ “በእውነቱ ደፋር ናቸው”፣ “እንደለመዱት” ወዘተ

እነዚህ ቃላት ከአዎንታዊ አንድምታቸው ይልቅ፣ ስላቃዊ ጅራፋቸው ይበረታልና አይጠቀሙባቸው፡፡ ያቀረቡት ሙግትና ማስረጃ ሙሉ ለሙሉ ቅቡል ነው ቢባል እንኳ፣ ሰውን በዚህ መንገድ ማስተማር አዳጋች ነው፡፡ ሰው ተሳዳቢ ነው ከሚለው ሰው፣ ትምህርት መቅሰም ይቸግረዋል፡፡

ስለቋንቋ ከሚሞግቱበት ጭብጥ ይልቅ፣ ሰውን መሳደብ ትልቅ ነውር እንደ ሆነ መታወቅ አለበት፡፡ በዚህ ረገድ አስረጅ ልስጥዎ፡፡ አንድ ሰው የሒሳብ ስሌቶችን ቢሳሳት ወይም የሰዋስው ሕጎችን ቢተላለፍ፣ ንስሓ መግባት ይቅርታ (መጠየቅ) አያስፈልገውም፡፡ ንስሓ በዋነኝነት ምግባራዊ ስሕተቶችን የሚመለከት ነውና፡፡ “አምላኬ ሆይ ሁለትና ሁለት ሰባት ነው ብዬ ዐስብ ነበር፣ ይህን ኀጢአቴን ይቅር በል” ወይም “ይህን የሰዋስው ሕግ አላውቅም ነበር፤ ጠቃሽ አመልካቿን ያለቦታ ጥያለሁና መተላለፌን ደምስስ” ማለት አያስፈልገውም፡፡ መሳደብ ግን በሃይማኖት አስተምህሮ ኀጢአት፣ በሥነ ምግባር ኢምግባራዊ ግብር፣ በሕግ ደግሞ ወንጀል ነው፡፡ እውነት ፍቅርን እንጂ፣ ስድብን አትሻምና ከዚህ አካሄድ ይራቁ፡፡ ከሥነ ጽሑፍ (ከሰዋስው) ስሕተት ይልቅ፣ ስድብ እጅግ ትልቅ ወንጀል ነው፡፡

ሁለተኛ፤ ሙያዊ ምክሬ የሚከተለው ነው፡፡ አንድ ጽሑፍ ወይም መጽሐፍ መገምገም ያለበት (ቢያንስ በዋነኝነት)፣ “የተጻፈለትን ዐቢይ ዐላማ ከዳር አድርሶአል ወይ?” ከሚለው ማጠንጠኛ አንጻር ነው (“ወደ ሰው ልብ ላደርሰው እፈልጋለሁ የሚለውን ቊም ነገር፣ በትክክል እንዲሁም ለአእምሮ ግቡዕ በሆነ መልክ አስተላልፎአቸዋል ወይ?” በሚለው ቀዳማይ ዐላማ ነው)፡፡ “ሆህያተ ጥበብ” የተጻፈበት ዐላማ የሚከተለው ነው:— (1) ሞክሼ ሆህያት ለምን እንደሚያስፈልጉ መሞገት፤ እንዲሁም አጠቃቀማቸውን ለተጠቃሚው ማስተዋወቅ፡፡ (2) ዋሕደ ድምፅ ፊደላትን ማስተዋወቅ እንዲሁም ግልጋሎታቸውን ማሳየት፡፡ (3) ፍንፅቅ ፊደላትን መቼና እንዴት እንደምንጠቀም ማብራራት፡፡ (4) በአበዛዝ ሂደት ውስጥ በስፋት የሚታዩትን ሰዋስዋዊ ችግሮች ማረም፡፡ ኀያሲው መጽሐፉን ከዚህ አንጻር መገምገም የነበረባቸው ይመስለኛል፡፡ በዚህ ጒዳይ ላይ ሁነኛ የሚባል አስተያት ሲሰጡ አንመለከትም፡፡ ይልቁንም የመጽሐፉ ቀዳማይ ዐላማ ባልሆኑ ጥቃቅን ጒዳዮች ላይ ትኲረት አድርገዋል፡፡

የኀያሲው የዘረዘሯቸው ትችቶች ሁሉ ፍጹም ትክክል ናቸው ተብሎ ቢታሰብ እንኳ፣ የመጽሐፉ ቀዳማይ ዐላማ ጸንቶ መኖሩ አያወዛግብም፡፡ ሒሳቸው ከመጽሐፉ ጭብጥ ጋር ተያያዥነት በሌላቸው፣ ምናልባትም ጥቃቅን በሚባሉ ጒዳዮች ላይ፣ ሙሉ ትኲረት አድርጓል፡፡

ጸሓፊው፣ በግምገማ (book review) እና በአርትዖት (editorial work) መኻል ያለውን መሠረታዊ ልዩነት ያደበለቁ ይመስለኛል፡፡ ግምግማ፣ የመጽሐፉ ቀዳማይ ዐላማ ትክክል ነውን፣ ዐላማውስ በትክክል ወደ ተደራስያኑ ተላልፎአልን ወዘተ በሚሉት ጒዳዮች ላይ ትኲረት ያደርጋል፡፡ አርታዒ ግን በዋነኝነት፣ የትየባ ስሕተቶችንና ግድፈቶችን ማረም ዋነኛ ተግባሩ ነው፡፡ የግምገማ ዐላማው ጸሓፊውን ማስተማር እንዲሁም የመጽሐፉ ጭብጥ ይበልጥ የሚጐለምስበትን አቅጣጫ ማሳየት ነው፡፡ ከዚህ አንጻር ሲታይ ኀያሲው፣ ገምጋሚ ሆነው ከሚቀርቡ ይልቅ፣ አርታዒ ቢሆኑ የተሻለ ይሆን ነበር፡፡ ቢያንስ በትየባ ወቅት የተፈጠሩትን ስሕተቶች ያስተካክሉ ነበር (ጠቃሽ አመልካችን በተመለከተ ያቀረቡት ሰዋስዋዊ ትንተና— ቢያንስ በአንድ ቦታ—የሰዋስው ችግር ሳይሆን፣ የትየባ ስሕተት ነው)፡፡

በአጠቃላይ፣ ገምጋሚው መጽሐፉ፣ “አንፀባራቂ እንዳይኾን ያጠለሹ ዐሥር ስሕተቶች” ብለው የዘረዘሯቸው ነጥቦች፣ በተሳሳቱና ነባራዊ ባልሆኑ ሚዛኖች የተሰፈሩ በመሆናቸው ጸሓፊውም ሆነ ተደራስያን፣ የኀያሲውን ትችት ለመቀበል አይገደዱም፡፡ የኀያሲው ትችት፣ ከመጽሐፉ ቀዳማይ ዐላማ ጋር አንዳችም ግንኙነት ከሌለው ደግሞ፣ መጽሐፉ የቆመለትን ዐቢይ ዐላማ በትክክል አሳክቶአል ብሎ ማሰብ ይቻላል፡፡ ይህ እውነት ከሆነ ደግሞ፣ እርሳቸው ካሉት በተቃራኒ፣ መጽሐፉ አንዳችም ጽልመት ሳይጫነው፣ “አንፀባራቂ” ሆኗል ማለት ነው[7]፡፡

ክብር ሁሉ ለእግዚአብሔር ይሁን!

የግርጌ ማስታወሻ

[1] ኀያሲው፣ ከመጽሐፉ ጭብጥ ጋር ተዛማጅነት የሌላቸው፣ እንደየሰዉ ፍላጎት በሚወሰኑ የጣዕማና (free variation) ምርጫዎች ላይ ሁሉ፣ ትችት ሰንዝረዋል፡፡ አብዛኞቹ ትችቶች ለመጽሐፉ ቀዳማይ ዐላማ፣ አንዳችም እውናዊ ረብ የሌላቸው ስለሆኑ፣ እንዳላየ ዐልፌአቸዋለሁ፡፡ ሁለት ምሳሌ ልጥቀስ:— የኮይኔ ግሪክን አነባበብ፣ ከዘመናዊ ግሪክ አነባበብ ጋር በመቀየጥ፣ ትችት ሊያቀርቡ ሞክረዋል፡፡ እውነታው እርሳቸው እንዳሉት ቢሆን እንኳ፣ ከመጽሐፉ ጭብጥ ጋር፣ በአገርም በዘመድም አይገናኝምና፣ እግረ መንገድ ዘው ባለ ደቂቅ ዐሳብ ትችት የሚሰነዝርን የኀያሲ አስተያየት ችላ ብሎ ማለፍ፣ ቢያንስ ጊዜ ለሌለው ለእንደኔ ዐይነቱ ባተሌ ተገቢ ይመስለኛል፡፡ አስረጅ መጨመር ካስፈለገ፣ ቅኔን ከምንጨታዊ ሙግት አካሄድ ጋር አመሳክረው፣ ለመተንተን መሞከራቸው የችግሩ ሌላ ናሙና ነው፡፡ እነሆ፣ የቀኝ ጌታ ዮፍታሔ ንጉሤን ቅኔ፣ በሌጣው ተርጒመሃል የሚል ወቀሳ ዐቅርበዋል፡፡ (ሲጀመር ያስቀመጡት የምንጨታዊ ሥነ አመክንዮ መርሖ ስሕተት ነው:— “የመጀመሪያዎቹ ኹለት ዐረፍተ ነገሮች እውነት ከኾኑ፣ መደምደሚያውም እውነት ይኾናል” የሚለው ዐዋጃቸው፣ ለሥነ አመክንዮ ሕግ ስሕተት ነው፡፡ ምንጨታዊ ሙግት፣ የሙግት ነጥቦች ትክክል ሆነው፣ ድምዳሜው ስሕተት የሚሆንበት አግባብ አለና)፣ ኀያሲው የሚሉት ትክክል ከሆነ፣ ቀኝ ጌታ ዮፍታሔ፣ ንጉሥ ኀይለ ሥላሴን በቅኔ ዘልፈዋል (ተሳድበዋል) ማለት ነው፡፡ በውኑ በታላላቅ የቅኔ ሊቃውንት የተከበቡት ንጉሥ፣ በስድብ ተሞልጨው፣ በዝምታ ዐልፈዋል ብሎ ማሰብ ሲበዛ አዳጋች ነው፡፡ ተሳዳቢውስ ይህ ዐይነቱን ድፍረት ከየት ሊያገኘው ቻለ? የወቅቱ ሥርዐት ንጉሥን በዚህ መጠን የማዋረድ መብት የሚሰጥ አይመስለኝም፡፡ ያም ሆነ ይህ፣ ለመጽሐፉ ጭብጥ አንዳችም እርባና ስለሌለው፣ የአጸፋ ሙግት አላዋቀርሁም፤ የሙግታቸውን ከንቱነት ለማሳየት ጥረት አላደረግሁም፡፡ በእነዚህና እነዚህን በመሰሉ ጒዳዮች ላይ፣ አንባብያን የራሳቸውን ብያኔ ይስጡ፡፡

[2] ፈረንጆች፣ “The principle cuts both ways” እንደሚሉት ነው፡፡ እንዲያውም፣ “This principle cuts the other way more” ማለት እንችላለን፡፡ ምክንያቱም የሕጉ አመንጪ እርሳቸው ናቸውና፡፡

[3] በማጣቀሻነት ደጋግመን የምንጠቅሳቸው የአለቃ ኪዳነ ወልድ ክፍሌ እንዲሁም የደስታ ተክለ ወልድ መዛግብተ ቃላት እንኳ፣ በርካታ የጸሓፊ ስሕተት እንዳለባቸው አስተውለው ይሆን? በትልቅ ጥንቃቄ የሚሠሩ የመጽሐፍ ቅዱስ ትርጒም ሥራዎች እንኳ፣ እጅግ ብዙ ስሕተት ታይቶባቸዋል፡፡ እንደ መጽሐፍ ቅዱስ ተርጓሚና አርታዒ በዚህ ረገድ ያለኝን ተሞክሮ ባጫውቶ በርግጥ ጽሑፍ፣ “ሽንፍላን እንደ ማጠብ ነው” የሚለውን ቊም ነገር፣ ይበልጥ ይገነዘቡታል ብዬ ዐስባለሁ፡፡

[4] ገጽ 70፡፡

[5] ዝኒ ከማሁ፤ ገጽ 39፡፡

[6] ለምሳሌ:— Kate L. Turabian, A Manual for Writers. Chicago Manual of Style. MLA Handbook.

[7] የዚህን ጽሑፍ የመጀመሪያ ረቂቅ አንብበው፣ አስተያየት የሰጡኝን እንዲሁም በትየባ ወቅት የተከሠቱ ስሕተቶችን በማስተካከል ያገዙኝን ባልንጀሮቼን ከልብ አመሰግናለሁ፡፡ እኅት ሳባ በየነ፣ ወንድም መኮንን አዳሙ፣ ላዕከ ታፈሰ፣ መጋቢ ዮሐንስ መሐመድ፣ ወንድም አንዱዓለም ገበየሁ፣ ወንድም ወርቁ ኤጄሬ፣ ዶክተር ግርማ በቀለ፣ ወንድም ቊምላቸው ፋንታሁን፣ ወንድም ሳሙኤል በየነ፣ ወንድም ፍቃደ ጥላሁን እስጢፋኖስ፣ ወንድም ፍቅሩ በፍርዱ፣ ዶክተር ዮሴፍ መንግሥቱ፣ ወንድም መሐመድ ረሻድ፣ እኅት ዮዲት ኀይሉ፡፡

መግቢያ

ጌታችን መድኀኒታችን ኢየሱስ ክርስቶስ፣ ለደቀ መዛሙርቱ ባቀረበው የምልጃ ጸሎት ላይ፣ “ቃልህ እውነት ነው፤ በእውነትህ ቀድሳቸው…እነርሱ በእውነት የተቀደሱ እንዲሆኑ ራሴን ስለ እነርሱ ቀድሻለሁ” (ዮሐ. 17÷17:19) የሚል የተማጽኖ ቃል እናነባለን፡፡ በዐማርኛችን፣ “ቀድሳቸው” ተብሎ የተተረጐመው የግሪክ ቃል (“ሀጊያዞ”—ἁγιάζω) ሁለት ትርጒሞች ያሉት ሲሆን፣ በአንዳንድ ዐውደ ምንባባት ውስጥ፣ እነዚህ ጣምራ ትርጒሞች እንደ ሕብረ ቀለማት በቅንጅት፣ የዐውዱን ትምህርት እንዳበለጸጉ፣ ከግሪክ መዛግብተ ቃላት እንዲሁም ከትርጓሜ መጻሕፍት እንማራለን[1]፡፡

አንደኛው ትርጒም ለአምላክ ወይም የአምላክን ሥራ ለመሥራት፣ “የተለየ” (set apart) ማለት ሲሆን (1ቆሮ. 1÷2)፣ “ከኀጢአት ዕድፈት ነጻ የሆነ” የሚለው ደግሞ፣ ሁለተኛው ፍካሬ ነው (1ተሰሎ. 5÷23)፡፡ እንግዲያው ይህ ቃል በዚህ ዐውደ ምንባብ ውስጥ መገኘቱ፣ ክርስቲያኖች ለእውነት ብቻ እንዲኖሩ፣ ጌታችን መድኀኒታችን ኢየሱስ ክርስቶስ፣ ለልዑል አምላክ ያቀረበው ተማጽኖ ነው፡፡

ከኀጢአት ዕድፈት ነጻ ከመሆን ባሻገር፣ በቃሉ እውነትን ዐውቀናል፡፡ እውነት በሆነው ቃሉም እንደ ንጋት ብርሃን እየጨመረ የሚሄደውን የእውነት ጅረት፣ ከቅዱሳት መጻሕፍት ዕለት ዕለት እንቀዳለን፣ “የእግዚአብሔር ሰው ፍጹምና ለበጐ ሥራ ሁሉ የተዘጋጀ ይሆን ዘንድ፣ የእግዚአብሔር መንፈስ ያለበት መጽሐፍ ሁሉ ለትምህርትና ለተግሣጽ፣ ልብንም ለማቅናት በጽድቅም ላለው ምክር ደግሞ ይጠቅማል” (2ጢሞ. 3÷16-17)፡፡ ስለዚህ ቃሉ የአስተምህሮአችንና የምግባራችን ዋነኛ ማገናዘቢያ (ቀኖና) ነው፡፡ ለማነጽም ሆነ በእግዚአብሔር ዐሳብ ላይ ከፍ ያለውን የአውሬውን አከርካሪ የምንሰብረው፣ የአምላክ አፊዎተ ቃል በሆነው በአምላካችን ቃል ነው፡፡ በዚህ አንጻር የእምነት እንቅስቃሴ መምህራንን፣ ሥነ ሰብዕን[2] በተመለከተ የሚያስተምሩትን አግድም ዐደግ ትምህርት እንመረምራለን፡፡

በአሜሪካዊው በኢ. ደብሊው. ኬንየን (E. W. Kenyon) ተጠንስሶ፣ በመንፈሳዊ ልጃቸው በኬኔት ሐጌን (Kenneth Hagin) እንዲሁም በግብር ዐበሮቻቸው[3] አማካይነት በዓለም ሁሉ እንደ ክፉ ደዌ የናኘው የብልጥግና ወንጌል፣ በብዙ አገሮች ትልቅ ኪሳራ ያድርስ እንጂ፣ የናይጄሪያን፣ የደቡብ አፍሪካንና የኢትዮጵያን አብያተ ክርስቲያናት የጐዳውን ያህል፣ ሌሎችን አገሮች የጐዳ አይመስለኝም፡፡

በርግጥ ሰው መንፈስ ብቻ ነውን? ሥጋ የመንፈስ ታዛ (ጣራና ግድግዳ) ነውን? በርግጥ የማንነታችን ክፍለ ሕዋስ (element) መንፈስ ብቻ ነውን? በጭራሽ አይደለም! ቋሚው የክርስትና ትምህርት፣ ሰው የሥጋ፣ የነፍስና የመንፈስ ሥሪት እንደ ሆነ፣ ያለ ሦስቱ[4] ክፍለ ሕዋስ አንድ ሰው፣ ሰው ተብሎ እንዳማይጠራ በአንክሮ ይገልጻል (የሰው አካል፣ የሰው መንፈስ፣ የሰው ነፍስ እንዲሉ)፡፡ የሰው ዐፅመ-ማንነት መንፈስ ብቻ ነው የሚል ትምህርት፣ ለክርስትና አስተምህሮ እጅግ ባዕድ ነው፡፡ በሜሪላንድ አካባቢ የሚኖር፣ “የኬኔት ሐጌን መንፈሳዊ ልጅ ነኝ” ብሎ መጓደድ የሚያበዛ አንድ ኢትዮጵያዊ ሰባኪ[5]፣ “እኔ በጭቃ ውስጥ የምኖር እንጂ፣ ጭቃ አይደለሁም!” ይላል—ፍርጥም ብሎ፡፡ እርሱ፣ “ጭቃ” እያለ የሚያናንቀው አካል፣ የማንነቱ ክፍለ ሕዋስ፣ የልዑል አምላክ የእጅ ሥራ፣ አምላክ ፍጥረቱን ሲፈጥር፣ “መልካም ነው” እንዳለው ቢያውቅ ኖሮ፣ ቢያንስ ይህ ድፍረቱን በግማሽ ይከረክም ነበር፡፡

በርግጥ የእንቅስቃሴው መምህራን እንደሚሉት፣ ሰው መንፈስ ብቻ ከሆነ፣ የሥጋ መቈሸሽ (በኀጢአት መውደቅ) የመንፈስ ጒዳይ ብቻ ይሆናል፡፡ “መንፈስ ብቻ ነው” በተባለው ሰው የሚኖርበት፣ “ጭቃ” በእርሱነቱ ላይ አንዳችም ለውጥ ወይም ምግባራዊ ተጠያቂነት ሊያስከትል አይችልም፡፡ ኀጢአት የሰውን ሁለ-መና (ማለትም ሥጋ፣ ነፍስ ወይም መንፈስ) የሚያጐድፍ መሆኑን ቅዱሳት መጻሕፍት በግልጽ ያስተምሩ እንጂ (ለምሳሌ:— ገላ. 5÷19-21፤ 1ዮሐ. 2÷15-16፤ ኤፌ. 2÷1-22፤ ሮሜ 8÷7:13፤ ገላ. 5÷24)፣ እንቅስቃሴው ግን፣ ኀጢአትን የሚያገናኘው ከሥጋ ጋር ብቻ ነው፡፡ ሥጋ ሰው የሚኖርበት መኖሪያ (ታዛ) ብቻ ከሆነ፣ የመኖሪያ ቤቱ መቈሸሽ፣ በቤቱ ውስጥ የሚኖረውን ሰው መቈሸሽ አያመለክትም፡፡ የእንቅስቃሴው አንዳንድ መምህራን ይህን ጒዳይ ለማስተባበል ይሞክሩ እንጂ ሰው፣ “መንፈስ ብቻ” ከሆነ እንዲሁም ኀጢአት ሥጋን ብቻ የሚመለከት ከሆነ፣ ድምዳሜው ኀጢአት መንፈስን (ነፍስን) ሊያመለክት በጭራሽ አይችልም፡፡ ምክንያቱም ሰው የሚባለው መንፈስ ብቻ ነውና፡፡ ሰው ባልሆነው ነገር፣ ተጠያቂ ሊሆን አይችልም፡፡

ቅዱሳት መጻሕፍት ሰው በኀጢአት ወድቋል ሲሉ፣ ሥጋን ብቻ ታሳቢ አድርገው አይደለም፡፡ እንዲሁም መጽሐፍ ቅዱስ፣ ኀጢአት ሥጋን ብቻ ሳይሆን፣ ነፍስንም እንደሚያጐድፍ በግልጽ ያስተምራል (ለምሳሌ:— ሮሜ 3፤ 6÷6፤ 7÷18-25፤ 1ቆሮ. 6÷19-20፤ 2ቆሮ. 5÷17፤ ኤፌ. 4÷22-24፤ ቈላ. 3÷5:9-10፤ ገላ. 5÷20-21)፡፡ የእንቅስቃሴው መምህራን ግን፣ ኀጢአትን ከሥጋ ጋር ብቻ ነው የሚያያይዙት፡፡ በእነዚህ ምንባባት፣ “የሥጋ ሥራ” የሚለው ሐረግ፣ ጽድቅ የሌለበትን ነውረኛ ግብርን ለማመልከት ጥቅም ላይ የዋለ እንጂ፣ ሥጋን ወይም ሥጋን ብቻ የሚያመለክት ነው ማለት አይደለም፡፡ መቼም ኀጢአት ሥጋን እንደሚያጐድፍ እሙን ነው፡፡ በተመሳሳይ መጠን፣ ነፍስን ወይም መንፈስን እንደሚያሳድፍ ቅዱሳት መጻሕፍት በግልጽ ያስተምራሉ (ለምሳሌ:— ሮሜ 7÷18፤ 6÷23፤ መዝ. 51÷12፤ ሕዝ. 18÷4፤ ማቴ. 10÷28)፡፡ የሰው ልጅ በኀጢአት በወደቀ ጊዜ ሥጋዊ ሞትን ብቻ ሳይሆን፣ መንፈሳዊ ሞትንም ሞቶአል፤ በዚህም ምክንያት ከአምላኩ ተለይቶአል፡፡ ስለዚህ፣ “በሥጋዬ የምሠራው ኀጢአት፣ ነፍሴን ወይም መንፈሴን አይመለከትም፣ መኖሪያዬ የሆነው ቤቴ መቈሸሹ፣ የእኔን መቈሸሽ አያሳይም” የሚለው ዐሳብ ስሕተት ነው፡፡

“ሰው መንፈስ ነው” የሚለው አስተምህሮ፣ የነገረ መለኮት ውዝግብ ብቻ የሚመስላቸው አሉ፡፡ ይህ ስሕተት ነው፡፡ እንቅስቃሴው በኀጢአትና በሥነ ምግባር ላይ የሚያስተምረው ትምህርት፣ ይህን የተወላገደ ዐስተሳሰብ መሠረት ያደረገ ነው፡፡ ለዚህም ነው በርካታ የእንቅስቃሴው መምህራን፣ በብዙ የሥነ ምግባር ውድቀት ሲከሰሱ የምናየው፡፡ ሰው መንፈስ ነው የሚለውን የእንቅስቃሴውን ትምህርት በቅዱሳት መጻሕፍት አስተምህሮ ከትክቶ መጣል፣ የሥነ ምግባር መሠረቱንም ማምከን ነው፡፡

ኀጢአት ሁለመናችንን እንዳበላሸ (እንደ ጐዳ) ሁሉ፣ በክርስቶስ የተገኘው ቤዞታዊ ግብርም፣ ለሁለመናችን ዘላለማዊ ድነት አጐናጽፏል፡፡ ከዚህም የተነሣ ነፍሳችንና መንፈሳችን ከዘላለማዊ ኲነኔ ዐርነት እንደሚወጡት ሁሉ፣ ሥጋችንም አካላዊ ትንሣኤ ያገኛል (1ቆሮንቶስ 15)፡፡

ከዚህ በተጨማሪ ሥጋን ወይም ቊስ አካልን እንደ እኲይ መመልከት፣ ከጥንታዊው የኑፋቄ ትምህርት ከኖስቲክ ዐስተሳሰብ ጋር ተዛማጅ ነው፡፡ በሐዋርያቱ ዘመን የነበረው የኖስቲክ አስተምህሮ፣ “ቊስ አካል እኲይ፣ መንፈስ ቅዱስ ነው” የሚል ነበር፡፡ መጽሐፍ ቅዱስ ግን፣ እግዚአብሔር የቊሳዊውም ሆነ የመንፈሳዊው ዓለም መገኛ እንደ ሆነ በግልጽ ይናገራል (ዘፍ. 1፤ ዘፀ. 20÷11)፡፡ አምላክ ቊሳዊውን ዓለም ከፈጠረ በኋላ፣ “እነሆ ሁሉ መልካም እንደ ሆነ ዐየ” ይለናል፡፡ የሁሉ መገኛ አምላክ ከሆነ፣ አምላክ የፈጠራቸውን ፍጥረታት፣ በተፈጥሮ (inherently) እርኲስ ናቸው ልንል በፍጹም አንችልም፡፡ ኀጢአት ምግባራዊ አካላት፣ ነጻ ፈቃዳቸውን በመጠቀም እውን የሚያደርጉት ክሥተት ነውና፡፡ ስለዚህ በሰው ልጅ ኀጢአት ምክንያት ሞትና ጭንገፋ ወደ ዓለም ገባ እንጂ፣ አምላክ የፈጠረው ነገር ሁሉ (ቊሳዊውም ሆነ መንፈሳዊው ዓለም) በራሱ (inherently) የተቀደሰ ነው፤ ንጹሕ ነው፡፡

ሥነ ፍካሬ

ኦክስፎርድ ዩኒቨርሲቲን ጨምሮ በተለያዩ የነገረ መለኮት ተቋማት፣ ብሉያትን ያስተምሩ የነበሩት ስኮትላንዳዊው ነባቤ መለኮት ጀምስ ባር (James Barr)፣ በጐርጐሮሳውያኑ የዘመን ቀመር በ1961 ዓ.ም ላይ “ዚ ሴማንቲክስ ኦፍ ቢቢሊካል ላንግዌጅ”[6] በሚል ርእስ ያሳተሙት ድንቅ መጽሐፍ፣ የነገረ መለኮቱን ዓለም ሥነ ፍካሬ (ሥነ ትርጓሜ) በብዙ እንደ ቀየረ ይነገርለታል፡፡ ፕሮፌሰር ጀምስ ባር ይህ ሥራቸው፣ በነገረ መለኮቱ ዓለም ተዘውትረው የሚታዩ ችግሮችን ያጋለጠ ብቻ ሳይሆን፣ ትክክለኛው የሥነ አፈታት አካሄድ ምን መሆን እንዳለበት፣ በግልጽ ያሳወቀ ድንቅ ሥራ ነው፡፡ ይህ መጽሐፍ ከታተመ ከ35 ዓመት በኋላ፣ ስመ ጥሩ የሐዲስ ኪዳን መጻሕፍት መምህር ዲ. ኤ. ካርሰን፣ “ኤግዜጄቲካል ፋላሲ”[7] በሚል ርእስ ላሳተመው ማለፊያ መጽሐፍ፣ ዋነኛ ግብዐት ይህ የጀምስ ባር ሥር ነቀል ሥራ ነው፣ የሚል ግምት አለኝ—መጻሕፍቱ በብዙ መልክ ተቀራራቢ ትምህርት ይዘው ለንባብ ቀርበዋልና፡፡

ከርእሰ ጒዳያችን ጋር በተገናኘ፣ ከዚህ ከፕሮፌሰር ጀምስ ባር ሥራ አንድ ቊም ነገር በመጨለፍ፣ ከትምህርታችን ጭብጥ ጋር እናዋዛዋለን፡፡ “የአንድን ቃል አማራጭ ትርጒም የሚወስነው፣ ቃሉ የሚገኝበት ዐውደ ምንባብ ብቻ ነው”፤ ሐተታው እነሆ:—

አንድ ቃል ከአንድ በላይ አማራጭ ጥርጒሞችን የሚወክል ከሆነ፣ የቃሉን አማራጭ ትርጒሞች ሁሉ በአንድ ሰብስበን በዐውዱ ውስጥ መሠግሠግ አንችልም[8]፡፡ በአንጻሩ ያሻንን ወይም ከአስተምህሮዬ ጋር ይሄዳል የምንለውን ትርጒም ለቃሉ በመመደብ፣ ወደ ድምዳሜ ልንሄድ አይገባም፡፡ የአንድን ቃል ትርጒም የሚወስነው ደራሲው እንጂ፣ ቀዳማይ ተደራስያኑ ወይም እኛ ወይም ደግሞ፣ ሌላ ሦስተኛ አካል አይደለም፡፡ አንዳንድ ሰዎች እኔ መንፈሳዊ ሢመት (ሥልጣን) ስላለኝ፣ የእኔ ትርጓሜ ገዢ ነው ለማለት ይፈልጋሉ፡፡ ሰማያዊ ሥልጣን ማግኘት አንድ ነገር ሆኖ፣ ከጸሓፊው መልእክትና ከቀዳማይ ተደራስያኑ አረዳድ ውጪ የሆነ ባይተዋር ትምህርት፣ በክፍሉ ላይ ማሥረግ (ማስገባት) ስሕተት ብቻ ሳይሆን አደገኛ ነው፡፡ ስለዚህ እኛ የመጽሐፉ አንባብያን ደራሲው ለማለት የፈለገው ወይም ሊያስተላልፈው የፈለገው መልእክት ምንድን ነው የሚለውን ጒዳይ አመራምሮ ማግኘት፣ የፍለጋችን ቀዳማይ ግብ ሊሆን ይገባል፡፡

በአጠቃላይ የአንድን ቃል ትርጒም የሚወስነው፣ ቃሉ የሚገኝበት ዐረፍተ ነገር ወይም አንቀጽ አለያም ዐውደ ምንባብ ብቻ ነው የሚለው መርሖ፣ እጅግ ወሳኝ ነው፡፡ “ዐልጋ” የሚለውን የዐማርኛ ቃል፣ አስረጅ አድርገን እንመልከት:—

o “ሰብለወንጌል፣ በራሷ ዐልጋ ላይ ካልሆነ፣ በሌላ ሰው ዐልጋ ላይ አትተኛም” (በዚህ ዐውድ፣ “ዐልጋ” የሚለው ቃል ግልጋሎት ላይ የዋለው፣ የመኝታ ስፍራ ለማሳየት ነው)፡፡

o “ፊት አውራሪ ፍላቴ ዐልጋ ላይ ሳሉ፣ ለቢቸና ሕዝብ የተናገሩት ነው” (ዙፋን ላይ ሳሉ ወይም ታመው ተኝተው ሳለ ማለት ነው)፡፡

o “ባልና ሚስቱ ዐልጋ ለይተዋል” (አውስቦ/ወሲብ አይፈጽሙም)፡፡

o “ይመናሹ ዐልጋ ከያዘች (ዐልጋ ላይ ከዋለች) ድፍን ዓመት ሞላት” (ታማ ከተኛች ማለት ነው)፡፡

o “ዐልጋ እንነቀንቃለን ያሉት፣ መንግሥቱና ግርማሜ ንዋይ…ተገደሉ” (መፈንቅለ መንግሥት እናካሂዳለን ያሉ)፡፡

o “ወይዘሮ ጥሩ ዐይነት፣ ዐልጋ ይዘው አርማጮሆ ሁለት ቀን ተሟግተዋል” (ሆቴል መኝታ ተከራይተው ማለት ነው)፡፡

o “የኀይለ ሥላሴ ዐልጋ ሲፈርስ፣ በመዲናዪቱ ትልቅ ነውጥ ነበር” (ንጉሡ ከሥልጣናቸው ሲነሡ)፡፡

o “ከዐልጋ መውደቁን ለቄስ ተናዘዘ” (በሰሙነ ሕማማት፣ አውስቦ ፈጸመ)፡፡

o “ጌታን ማገልገል ዐልጋ በዐልጋ መቼ ሆነና” (የወንጌል ሥራ ቀላል ግብር አይደለም ለማለት ነው)፡፡

o “ልዕልተ ፀሓይ ከዐልጋ ወራሽ ጋር ጥሩ ግንኙነት ነበራቸው” (“ዐልጋ ወራሽ”፣ ለንግሥና የታጨን ሰው ያመለክታል)፡፡

ከእነዚህ ምሳሌዎች በግልጽ የምንማረው ቊም ነገር:— አንደኛ፤ አንድ ቃል እጅግ በርካታ ትርጒሞችን ሊወክል እንደሚችል (ይኸውም:— “ዐልጋ” የሚለው ቃል መኝታ፣ ዙፋን፣ አውስቦ፣ ሕማም፣ መፈንቅለ መንግሥት፣ የሆቴል መኝታ፣ ከሥልጣን መገርሠሥ፣ ግብረ ሥጋ ግንኙነት፣ በዋዛ ፈዛዛ የሚከወን፣ እጩ ንጉሥ ወዘተ)፤ ሁለተኛ፤ የአንድን ቃል ትርጒም የሚወስነው ከቃሉ ጋር በተባባሪነት የተሰተሩት በርካታ ቃላት፣ በጥምረት ከሚያስተላልፉት መልእክት አንጻር መሆኑን፤ ሦስተኛ፤ በአንድ ዐውደ ምንባብ ውስጥ፣ ቃሉ ካሉት በርካታ አማራጭ ትርጒሞች መኻል አንዱን ብቻ እንጠቀማለን እንጂ፣ ሁሉንም አማራጭ ትርጒሞች በአንድ ዐውድ ውስጥ አንሠገሥግም (ሁሉም ትርጒሞች በአንድ ዐውድ ውስጥ ግልጋሎት ላይ ይዋሉልኝ ማለት ስሕተት ነው)፡፡ ለምሳሌ ከላይ “ጌታን ማገልገል ዐልጋ በዐልጋ መቼ ሆነና” ለሚለው ዐረፍተ ነገር፣ “ዐልጋ በዐልጋ” የሚለውን ሐረግ ዙፋን፣ አውስቦ፣ ሕማም፣ መፈንቅለ መንግሥት፣ የሆቴል መኝታ፣ ከሥልጣን መገርሠሥ ወዘተ የሚሉቱን ትርጒሞች ብንሰጠው ዐረፍተ ነገሩ የታለመለትን፣ ማለትም እንዲያስተላልፍ የተፈለገውን መልእክት አያስተላልፍም፡፡ ጸሓፊው ወይም ተናጋሪው ሊያስተላልፈው የሚፈልገውን መረጃ፣ በትክክል ገንዘባችን ማድረግ አንችልም[9]፡፡

በአንድ ዐረፍተ ነገር ውስጥ አንድን ቃል ባናውቅ፣ ቃሉ ከሚገኝበት ዐረፍተ ነገር ወይም አንቀጽ ወይም ደግሞ ዐውደ ምንባብ በመመርመር፣ የቃሉን ትርጒም ማወቅ (ወይም ጥሩ ግምት መሰንዘር) እንችላለን፡፡ የጥንት ግብፃውያን፣ “ሄይሮገሊፊክስ” (“hieroglyphics”) የሚባል የአጻጻፍ ዘዬ እንደ ነበራቸው ይነገራል፡፡ ይህ የአጻጻፍ ዘዬ በአብዛኛው እንደ ቃላት ሥዕልን (ምስልን) እርስ በርስ በማቀናጀት፣ መልእክት የማስተላለፍ ሂደት ነው፡፡ ለምሳሌ:— ከላይ የተመለከትነውን የዐልጋ ምሳሌ ብንወስድ፣ “ዐልጋ ላይ ተኛ” ለማለት፣ በዐልጋ ላይ የተኛ ሰው ሥዕል ሥሎ እንደ ማቅረብ ዐይነት ነው፡፡ ዛሬ ግን ቃላትን በሥዕል ስለማንገልጽ፣ አንድን ቃል የምንተረጒመው አገባቡን አመሳክረን ነው፡፡ ስለዚህ ቃላትን ከሚገኙበት ዐውድ አፋትቶ መተርጐም፣ እጅግ አደገኛ የሚሆነው፣ በዚህ ሁነኛ ምክንያት ነው፡፡

“በርግጥ ሰው መንፈስ ነው?” የሚለውን ትምህርት ከመመርመራችን በፊት ሥጋ፣ ነፍስ፣ መንፈስ የሚሉትን ወሳኝ ቃላት፣ በቅዱሳት መጻሕፍት ውስጥ፣ በምን መልክ ግልጋሎት ላይ ዋሉ የሚለውን እንመልከት፡፡

ነፍስ

በቅዱሳት መጻሕፍት፣ “ነፍስ” (በዕብራይስጥ “ነፌሽ” “נֶפֶשׁ” በግሪክ [ፕ]ሱኪኮስ “ψυχικός”) የሚለው ቃል፣ በዕብራይስጥም ሆነ በግሪክ ቋንቋ፣ እጅግ በርካታ ትርጒሞችን ወክሎ ግልጋሎት ላይ የዋለ ቢሆንም እንኳ[10]፣ የትርጓሜ አማራጮቹን በአራት ዐቢይ ወገን ከፍለን ልናስቀምጣቸው እንደምንችል፣ ሁለት ስመ ጥር የግሪክና የዕብራይስጥ መዛግብተ ቃላት ያስረዳሉ[11]፡፡ ነፍስ ለሚለው ቃል የቀረቡት አራት አማራጭ ፍቺዎች የሚከተሉት ናቸው:—

አንደኛ፤ “ነፍስ”፣ “ሰው” የሚለውን ቃል ተክቶ ጥቅም ላይ የዋለበት አግባብ አለ፡፡ ለምሳሌ:— የሚከተሉትን የብሉይና የሐዲስ ኪዳን ምንባባት ይመለከቷል:—

o “ከያዕቆብ ጒልበት የወጡት ሰዎች ሁሉ ሰባ ነፍሶች (“נֶפֶשׁ”) ነበሩ፤ ዮሴፍም አስቀድሞ በግብፅ ነበረ” (ዘፀ. 1÷5)።

o “አባቶችህ ሰባ ነፍስ (“נֶפֶשׁ”) ሆነው ወደ ግብፅ ወረዱ፤ አሁንም አምላክህ እግዚአብሔር ብዛትህን እንደ ሰማይ ከዋክብት አደረገ” (ዘዳ. 10÷22)።

o “ለእስራኤል ልጆች እንዲህ ብለህ ንገራቸው። ማናቸውም ሰው (“נֶפֶשׁ”) ሳያውቅ ኀጢአት ቢሠራ፣ እግዚአብሔርም አትሥሩ ካላቸው ትእዛዛት አንዲቱን ቢተላለፍ” (ዘሌ. 4÷2)፡፡

o “ቃሉንም የተቀበሉ ተጠመቁ፤ በዚያም ቀን ሦስት ሺህ የሚያህል ነፍስ (“ψυχικός”) ተጨመሩ” (ሐሥ. 2÷31)፡፡

o “ጥቂቶች ማለት ስምንት ነፍስ (“ψυχικός”) በውሃ የዳኑበት መርከብ ሲዘጋጅ፣ የእግዚአብሔር ትዕግሥት በኖኅ ዘመን በቈየ ጊዜ ቀድሞ አልታዘዙም” (1ጴጥ. 3÷20)፡፡

ሁለተኛ፤ የሰው ልጅ ከእንስሳ ጋር የሚጋራው እንዲሁም ሰው ሲሞት ከሥጋው ትለያለች የምትባለዋን ለማመልከት፣ ጥቅም ላይ ውሏል፡፡ አንድ ዕብራይስጥን ወደ እንግሊዝኛ የሚተረጒም መጽሐፍ ነፍስ፣ “የሕይወት መርሕ”[12] ነው የሚለው በዚህ ምክንያት ነው[13]፡፡ የኪንግ ጀምስ የእንግሊዝኛ የመጽሐፍ ቅዱስ ትርጒም፣ “ነፌሽ” (“נֶפֶשׁ”) የሚለውን የዕብራይስጥ ቃል፣ በብሉይ ኪዳን መጻሕፍት ውስጥ 472 ጊዜ፣ “ነፍስ” ሲለው፣ 118 ጊዜ፣ “ሕይወት” እንዲሁም 8 ጊዜ፣ “ፍጡር” (creature) ሲል ተርጒሞታል፡፡ በሐዲስ ኪዳን ደግሞ፣ “ሱኪኮስ” (ψυχικός”) የሚለውን የግሪክ (የጽርዕ) ቃል፣ ይኸው የኪንግ ጀምስ ትርጒም 59 ጊዜ፣ “ነፍስ” እንዲሁም 39 ጊዜ፣ “ሕይወት” ብሎ ተርጒሞታል[14]፡፡

o “ጒዳት ግን ቢያገኛት ሕይወት በሕይወት (‘ነፌሽ’ ‘נֶפֶשׁ’)፣ ዐይን በዐይን፣ ጥርስ በጥርስ፣ እጅ በእጅ” (ዘፀ. 21÷23)፡፡.

o “የሥጋ ሕይወት በደሙ ውስጥ ነውና፤ ደሙም ከሕይወቱ የተነሣ ያስተሰርያልና...በመሠዊያው ላይ ለነፍሳችሁ (‘ነፌሽ’ ‘נֶפֶשׁ’) ማስተስረያ ይሆን ዘንድ እኔ ለእናንተ ሰጠሁት” (ዘሌ. 17÷11:14) ።

o “የሥጋ ሁሉ ሕይወትና (‘ነፌሽ’ ‘נֶפֶשׁ’) ደሙ አንድ ነውና ስለዚህ ለእስራኤል ልጆች የሥጋ ሁሉ ሕይወት (‘ነፌሽ’ ‘נֶפֶשׁ’) ደሙ ነውና የሥጋውን ሁሉ ደም አትብሉ፤ የሚበላውም ሁሉ ተለይቶ ይጥፋ አልኋቸው” (ዘዳ. 12÷23)።

o “ኀጢአትን የምትሠራ ነፍስ (‘ነፌሽ’ ‘נֶפֶשׁ’) እርስዋ ትሞታለች” (ሕዝ. 18÷20)።

o “ስለዚህ እላችኋለሁ፤ ስለ ነፍሳችሁ (‘ሱኪኮስ’ ‘ψυχικός’) በምትበሉትና በምትጠጡት ወይም ስለ ሰውነታችሁ በምትለብሱት አትጨነቁ፤ ነፍስ ከመብል ሰውነትም ከልብስ አይበልጥምን?” (ማቴ. 6÷25)፡፡

o “የሕፃኑን ነፍስ (‘ሱኪኮስ’ ‘ψυχικός’) የፈለጉት ሞተዋልና ተነሣ፤ ሕፃኑን እናቱንም ይዘህ ወደ እስራኤል አገር ሂድ አለ” (ማቴ. 2÷20)።

o “በባሕርም ከሚኖሩ ሕይወት (‘ሱኪኮስ’ ‘ψυχικός’) ካላቸው ፍጥረቶች ሲሦው ሞተ፤ የመርከቦችም ሲሦው ጠፋ” (ራእ. 8÷9)።

o “ጴጥሮስም ጌታ ሆይ፤ አሁን ልከተልህ አለመቻሌ ስለ ምንድር ነው? ነፍሴን (‘ሱኪኮስ’ ‘ψυχικός’) ስንኳ ስለ አንተ እሰጣለሁ አለው። ኢየሱስም እንዲህ ብሎ መለሰለት። ነፍስህን (‘ሱኪኮስ’ ‘ψυχικός’) ስለ እኔ ትሰጣለህን? እውነት እውነት እልሃለሁ፣ ሦስት ጊዜ እስክትክደኝ ድረስ ዶሮ አይጮኽም” (ዮሐ. 13÷37-38)።

ሦስተኛ፤ ነፍስ የሰው የስሜት ክፍል ሆኖ ቀርቧል፡፡ በኪንግ ጀምስ የብሉይ ኪዳን ክፍል ውስጥ “ነፌሽ” (“נֶפֶשׁ”) የሚለው የዕብራይስጥ ቃል 15 ጊዜ ልብ፣ 15 ጊዜ ደግሞ አእምሮ ተብሎ ተተርጒሞአል፡፡ በዚህ የመጽሐፍ ቅዱስ ትርጒም ውስጥ፣ በሐዲስ ኪዳን፣ “ሱኪኮስ” (ψυχικός”) የሚለው የግሪክ ቃል፣ 1 ጊዜ “ልብ”፣ 3 ጊዜ ደግሞ “አእምሮ” በሚል ተተርጒሞ ግልጋሎት ላይ የዋለበት አግባብ አለ[15]፡፡

በሚከተሉት የመጽሐፍ ቅዱስ ክፍሎች፣ “ነፍስ” እንደምትወድ፣ እንደምታለቅስ፣ እንደምታዝን፣ በትዕግሥት እንደምትጠብቅ እንዲሁም ከነፍስ ዕውቀት፣ ዐሳብ፣ ፍቅር፣ ትውስታ እንደሚመነጭ ተገልጿል (ዘዳ. 13÷3፤ ኢዮ. 30÷16፤ 6÷7-11፤ መዝ. 119÷28፤ 139÷14፤ 1ሳሙ. 20÷3፤ 18÷1፤ ሰቈ. 3÷20)፡፡

አራተኛ፤ በቅዱሳት መጻሕፍት ነፍስ ኢመዋቲ የሆነውን (የማይሞተውን) የሰው ክፍል ለማሳየት፣ ጥቅም ላይ የዋለባቸው ቦታዎች አሉ፡፡

o “እርስዋም ስትሞት ነፍስዋ በምትወጣበት ጊዜ ስሙን ቤንኦኒ ብላ ጠራችው፤ አባቱ ግን ብንያም አለው” (ዘፍ. 35÷18)።

o “በብላቴናውም ላይ ሦስት ጊዜ ተዘረጋበት፤ ወደ እግዚአብሔርም አቤቱ አምላኬ ሆይ፣ የዚህ ብላቴና ነፍስ ወደ እርሱ ትመለስ ዘንድ እለምንሃለሁ ብሎ ጮኸ” (1ነገሥ. 17÷21)።

o “ነገር ግን እግዚአብሔር ይቀበለኛልና ነፍሴን ከሲኦል እጅ ይቤዣታል” (መዝ. 49÷15)።

o “ሥጋንም የሚገድሉትን ነፍስን ግን መግደል የማይቻላቸውን አትፍሩ፤ ይልቅስ ነፍስንም ሥጋንም በገሃነም ሊያጠፋ የሚቻለውን ፍሩ” (ማቴ. 10÷28)።

o በማቴዎስ 22 ላይ ኢየሱስ ከሰዱቃውያን ጋር በነበረው ውይይት፣ ከዘፀአት 22÷32 በቀጥታ በመጥቀስ፣ “ስለ ትንሣኤ ሙታን ግን፣ እኔ የአብርሃም አምላክ፣ የይስሐቅም አምላክ፣ የያዕቆብም አምላክ ነኝ የሚል ከእግዚአብሔር ዘንድ ወደ እናንተ የተባለውን አላነበባችሁምን? የሕያዋን አምላክ ነው እንጂ የሙታን አይደለም” (ቊ. 32) ሲላቸው እናነባለን፡፡ ይህ ማለት አብርሃም፣ ይስሐቅና ያዕቆብ አሁን እንኳ ሕያዋን ሆነው እንዳሉ የሚያሳስብ ነበር፡፡ ኢየሱስ ይህን የተናገረው ሰዱቃውያን በሙታን ትንሣኤ ያለማመናቸውን ለመንቀፍ ነው፣ “ሰዱቃውያን፣ ትንሣኤም መልአክም፣ መንፈስም የለም የሚሉ ናቸውና፤ ፈሪሳውያን ግን ሁለቱን ያምናሉ” (ሐሥ. 23÷8)፡፡ በሙሴና በርእሳነ አበው (አብርሃም፣ ይስሓቅና ያዕቆብ) መኻል እንኳ፣ በሺሕዎች የሚቈጠሩ ዓመታት ዐልፈዋል፡፡

o “ዮሐንስ በእስያ ላሉት ለሰባቱ አብያተ ክርስቲያናት፤ ካለውና ከነበረው ከሚመጣውም፤ በዙፋኑም ፊት ካሉት ከሰባቱ መናፍስት፤ ከታመነውም ምስክር፤ ከሙታንም በኵር የምድርም ነገሥታት ገዥ ከሆነ ከኢየሱስ ክርስቶስ ጸጋና ሰላም ለእናንተ ይሁን። ለወደደን ከኀጢአታችንም በደሙ ላጠበን” (ራእይ 5÷1)፡፡

o “አምስተኛውንም ማኅተም በፈታ ጊዜ፣ ስለ እግዚአብሔር ቃልና ስለ ጠበቁት ምስክር የታረዱትን የሰዎች ነፍሳት ከመሠዊያ በታች አየሁ” (ራእይ 6÷9)።

እነዚህ ምንባባት አንድ ሰው ከሞተ በኋላ እንኳ፣ የማይሞት ክፍል እንዳለው በግልጽ የሚያሳይ ነው፡፡ “የይሖዋ ምስክሮች” ነፍስ ከሞት በኋላም እንኳ ንቊ አደለችም፣ ሥጋ ሲሞት ነፍስም ትሞታለች የሚለው ትምህርታቸው፣ ስሕተት የሚሆነው በዚህ አግባብ ነው፡፡

መንፈስ

“መንፈስ” በዕብራይስጥ፣ “ሩሃ” “רוּחַ” የሚለው ቃል ትንፋሽ፣ ንፋስ ከሚለው ዘር አንቀጽ የተገኘ ሲሆን፣ በብሉይ ኪዳን መጻሕፍት ውስጥ የበርካታ ትርጒሞች ወኪል ሆኖ አገልግሏል፡፡ አንድ የዕብራይስጥ፣ “ላክሲከን”፣ (“መንፈስ” በዕብራይስጥ፣ “ሩሃ” “רוּחַ”) በብሉይ ኪዳን መጻሕፍት ውስጥ፣ በተለያየ ዐውድ 22 ትርጒሞችን ወክሎ ግልጋሎት ላይ እንደ ዋለ ገልጾአል[16]፡፡ የዚህን መዝገበ ቃል ገለጻ ሙሉ ጓዝ፣ በቀጥታ ትርጒሜ ላቅርብላችሁ፡፡ “መንፈስ”፣ በዕብራይስጥ “ሩሃ” “רוּחַ”:—

(1) መለኮታዊ ኀይልን ወይም ራሱ አምላክን ለማመልከት ጥቅም ላይ ውሏል (ለምሳሌ:—መዝ. 106÷33፤ ኢሳ. 63÷10)፡፡

(2) ለአምላክ ምላሽ የሚሰጥ የስሜት ሕዋስ (2ዜና 36÷22)፡፡

(3) ትንፋሽ፤ ወደ ሳንባ እየገባ የመሚወጣ ዐየር፤ ሰው በሕይወት እንዳለ ወይም ያለመሞቱን የሚያመለክት (ዘፍ. 6÷17)፡፡

(4) ንፋስ (ዘፍ. 8÷1) እንዲያውም በአንዳንድ ዐውደ ምንባቦች ውስጥ የከንቱነት መልእክት ሆኖ አገልገልግሏል፡፡

(5) ከቊስ ኋላ ያለ ክፍት ቦታ (1ዜና 9÷24፤ ኤር. 52÷23፤ ሕዝ. 42÷16:17:18:19:20)፡፡

(6) በአስፈሪ ወይም በአስቸጋሪ ሁኔታ ውስጥ የሚከሠት ጽናት ወይም ብርታት (ኢያ. 2÷11፤ 5÷1)፡፡

(7) ቊጣ፤ በሰው ወይም በሁኔታዎች መበሳጨት (መሳ.8÷3)፡፡

(8) መተንፈስ ማቆም ወይም መሞት (መዝ. 104÷29)፡፡

(9) ትዕግሥት (መክብ. 7÷8+)፡፡

(10) መዋረድ ወይም ትሑት መሆን እንዲሁም የአንድን ሰው ትምክህት በመስበር ማዋረድ (መዝ. 76÷12+)፡፡

(11) የጅል/የሞኝ ሰው አሳብ፣ ከንቱ አሰተሳሰብ፣ (ኢዮ.15÷2)፡፡

(12) የንፋስ ሹክሹክታ (ኢዮ. 16:3+)፡፡

(13) በሁኔታዎች ወይም በሰዎች መደነቅ፤ ክብር መስጠት (2ዜና 9÷4)፡፡

(14) ራስን መቈጣጠር፣ ራስን መግራት (ምሳ. 25÷28+)፡፡

(15) ተስፋ መቊረጥ (መንፈስ ማጣት ተስፋ እንደ መቊረጥ ተገልጿል) (ዘፀ. 6÷9+)፡፡

(16) ግልፍተኛ መሆን ወይም የቊጣ ጠባይ ባለቤት መሆን (ምሳ. 14÷29+)፡፡

(17) ክፉኛ መጨነቅ (1ሳሙ. 1÷15+)፡፡

(18) ሥርዐት መያዝ፤ በአስቸጋሪ ሁኔታ ውስጥ ራስን መቈጣጠር (ምሳ. 17÷27+)፡፡

(19) አጋንንት፣ ንጹሕ ያልሆነ መንፈስ፣ ዐመፃ (ዘካ. 13÷2)፡፡

(20) የተስፋ መሟጣጥ፣ የመንፈስ መሰበር በሚል በሰውኛ ዘይቤ ተገልጿል (ምሳ. 15÷13፤ 17÷22፤ 18÷14+)፡፡

(21) ርኲሳን መናፍስት (1ሳሙ. 16÷14)፡፡

(22) ከድካም መላቀቅ (1ሳሙ. 30÷12)፡፡

ሌላ የዕብራይስጥ፣ “ላክሲከን” ደግሞ “መንፈስ” የሚለው ቃል፣ በዘጠኝ ትርጒሞች ተደጋግሞ እንደ ተገለጸ ይናገራል[17]፡፡ እነርሱም የሚከተሉት ናቸው:—

(1) መንፈስ ቅዱስ፡፡

(2) መላእክት (ቅዱሳንና እርኲሳን መላእክት)፡፡

(3) በሰውና በእንስሳት ውስጥ የሚገኝ ሕይወት፡፡

(4) ከቊስ አካል የተለየ መንፈስ፡፡

(5) ትንፋሽ፡፡

(6) ንፋስ፡፡

(7) አመለካከት ወይም መቅድመ ልባዌ፡፡

(8) የስሜት ሕዋሳት ማዕከል፡፡

(9) በሰው ውስጥ ያለ የአስተሳሰብ ወይም የፈቃድ ማዕከል፡፡

ቊም ነገሩን ይበልጥ ሰብሰብ ያደርገልን ዘንድ፣ በኪንግ ጀምስ ትርጒም የብሉይ ኪዳን ክፍል “መንፈስ”፣ በዕብራይስጥ “ሩሃ” “רוּחַ” በአብዛኛው ምን ትርጒም ወክሎ ግልጋሎት ላይ እንደ ዋለ እንመልከት፡፡ 105 ጊዜ መንፈስ ቅዱስን ለማሳየት፣ 59 ጊዜ የሰውን መንፈስ ለማሳየት፣ 51 ጊዜ የሰውን የስሜት ሕዋስ ወይም አመለካከት ለማሳየት፣ 43 ጊዜ ንፋስን ለማሳየት፣ 23 ጊዜ መላእክትን ለማሳየት ግልጋሎት ላይ ውሏል[18]፡፡

እስካሁን ያየነው በዕብራይስጥ ማለትም በብሉይ ኪዳን መጻሕፍት ውስጥ፣ “መንፈስ” በዕብራይስጥ፣ “ሩሃ” “רוּחַ” ምን ዐይነት ትርጒሞችን ወክሎ ግልጋሎት ላይ እንደ ዋለ ነው፡፡ በዐዲስ ኪዳን ግሪክ፣ “መንፈስ”፣ “[ፔ]ኒውማ” (πνεῦμα) የሚለው ቃል፣ እንደ ብሉያት በርካታ ትርጒሞች ይዞ ሳይሆን የሚከተሉትን ስምንት ትርጒሞች ይዞ እንደ ቀረበ፣ የግሪክ መዛግብተ ቃላት (ላክሲከኖች) ይናገራሉ[19]፡፡

(1) መንፈስ ቅዱስን (ለምሳሌ—ማር. 1÷12)፡፡

(2) ቊሳዊ ያልሆነ አካል (ዮሐ. 4÷24፤ ሐሥ. 23÷8)፡፡

(3) እርኲሳን መናፍስት (ማቴ. 8÷16)፡፡

(4) ምትሐት (ሉቃ. 24÷37:39)፡፡

(5) ከአምላክ ጋር መስተጋብር የሚፈጥረው ውስጣዊ ማንነት (ሐሥ. 17÷16፤ ኤፌ. 5÷9)፡፡

(6) አመለካከት (ገላ. 6÷1)፡፡

(7) ትንፋሽ (2ተሰሎ. 2÷8)፡፡

(8) ንፋስ (ዮሐ. 3÷8)፡፡

የኪንግ ጀምስ ትርጒም የሐዲስ ኪዳን ክፍል፣ “መንፈስ”፣ (ግሪክ “ኒውማ” πνεῦμα) የሚከተለውን ትርጒም ወክሎ ጥቅም ላይ ውሏል:— 165 ጊዜ መንፈስ ቅዱስን፣ 88 ጊዜ መላእክትን (ቅዱሳን ወይም እርኲሳን መላእክትን በሚያሳይ መልኩ)፣ 55 ጊዜ የሰውን መንፈስ ለማሳየት፣ 45 ጊዜ የሰውን አመለካከት ለማመልከት፣ 7 ጊዜ በቅጽል መልክ መንፈሳዊነትን ለማመልከት፣ 1 ጊዜ ሕይወትን እንዲሁም 1 ጊዜ ንፋስን ለማሳየት ግልጋሎት ላይ ውሎ ይገኛል[20]፡፡

የነፍስና የመንፈስ አንድነትና ልዩነት

ከእነዚህ መረጃዎች በግልጽ የምንማረው ሐቅ፣ ቅዱሳት መጻሕፍት፣ “ነፍስ” እና “መንፈስ”ን ያለአንዳች ሁነኛ ልዩነት በአንድ ቀላቅሎና አሰባጥሮ በተወራራሽነት እንደ ተጠቀመባቸው ነው፡፡ ለምሳሌ የሚከተሉትን አስረጆች እንመልከት:—

አንደኛ፣ ሰው “ሥጋ” እና “መንፈስ” ነው የሚሉ ክፍሎች እንዳሉ ሁሉ፤ ሰው “ሥጋ” እና “ነፍስ” ነው የሚሉ ምንባቦችም አሉ፡፡ ይህ ደግሞ መንፈስና ነፍስ ቢያንስ በተወሰነ መጠን ተመሳሳይ ባሕርያት እንዳላቸው አመልካች ነው (ማቴ. 10÷28፤ 1ቆሮ. 7÷34)፡፡

ሁለተኛ፣ ሐዘን፣ “የነፍስ” ባሕርዮት እንደ ሆነው ሁሉ፣ “የነፍስም” ባሕርዮት እንደ ሆነ ተገልጿል፡፡ ይህ ደግሞ፣ “ነፍስ” የስሜት ክፍል እንደ ሆነው ሁሉ፣ “መንፈስም” የስሜት ክፍል እንደ ሆነ የሚያመለክት ነው፡፡ “ነፍስ” የስሜት ክፍል አይደለም ወይም “መንፈስ” የስሜት ክፍል አይደለም ማለት አይቻልም (እነዚህን ምንባባት እርስ በርስ ያነጻጽሯል:— 1ሳሙ. 1÷10፤ ኢሳ. 54÷6፤ ዮሐ. 12÷27፤ ዮሐ. 13÷21፤ ሐሥ. 17÷16፤ 2ጴጥ. 2÷8)፡፡

ሦስተኛ፣ ከአምላክ ጋር መስተጋብር ማድረግ (ለምሳሌ:— እግዚአብሔርን ማመስገን) “የነፍስ” ተግባር እንደ ሆነው ሁሉ፣ “የመንፈስም” ተግባር እንደ ሆነ ተገልጿል (ሉቃ. 1÷46-47፤ ማር. 12÷30)፡፡

አራተኛ፣ በክርስቶስ ኢየሱስ የተገኘው ዘላለማዊ ድነት፣ “ከነፍስ” ጋር እንደ ተያያዘ ሁሉ፣ “ከመንፈስም” ጋር ተያይዞ ቀርቦአል (ያዕ. 1÷21፤ 1ቆሮ. 5÷5)፡፡ ስለዚህ፣ “ነፍስ” ዘላለማዊ እንደ ሆነው ሁሉ፣ “መንፈስም” ዘላለማዊ ነው፡፡

አምስተኛ፣ ሞት፣ “የነፍስ” ከሥጋ መለየት እንደ ሆነው እንዲሁም፣ “የመንፈስ” ከሥጋ መለየት እንደ ሆነ ተገልጿል (ዘፍ. 35÷18፤ 1ነገ. 17÷21፤ ማቴ. 10÷28፤ መዝ. 31÷5፤ ማቴ. 27÷50፤ ሉቃ. 9÷55፤ 23÷46፤ ሐሥ. 7÷59)፡፡ ይህ ደግሞ “ሕይወት” የሁለቱም አንጡራ ባሕርያት እንደ ሆነ ያሳያል፡፡

ስድስተኛ፤ የሞቱ ሰዎች በአሁኑ ወቅት፣ “ነፍስ” እንደ ተባሉ ሁሉ፣ “መንፈስ” እንደ ሆኑም ተግልጿል (ማቴ. 10÷28፤ ራእ. 6÷9፤ ዕብ. 12÷23፤ 1ጴጥ. 3÷18-20)፡፡

ከእነዚህና እነዚህን ከመሰሉ መረጃዎች በመነሣት፣ አንዳንድ የነገረ መለኮት ሊቃውንት “በነፍስ” እና “በመንፈስ” መካከል የስም ልዩነት ካልሆነ በቀር፣ አንዳችም ልዩነት የለም የሚል አቋም ሲይዙ[21]፣ በአንጻሩ አንዳንድ ምሁራን ደግሞ፣ ነፍስና መንፈስ የተለያዩ ናቸው፤ ስለዚህ ሰው ነፍስ፣ መንፈስና ሥጋ ጥምረት ነው ይላሉ[22]፡፡

ትክክለኞቹ ኪለታውያን ናቸው ወይስ ሠለስታውያን የሚለው ጒዳይ፣ ልንወያይበት ከተነሣነው ርእሰ ጒዳይ ጋር ብዙ ግንኙነት የለውም፡፡ ምክንያቱም በሁለቱም ጐራ የተሰለፉ ሰዎች (ኪለታውያንም ሆኑ ሠልስታውያን)፣ ሰው የእነዚህ ቅንጅት ውጤት እንጂ አንዱ በራሱ ሰውን ሰው አያሰኘውምና፡፡ ይህ እውነት ከሆነ ደግሞ አንዱን ነገር ነጥሎ በማውጣት፣ “ሰው ነፍስ ነው” ወይም “ሰው መንፈስ ነው” ወይም ደግሞ፣ “ሰው ሥጋ ነው” ማለት በጭራሽ አይቻልም፡፡ በመሠረቱ በሠልስታውያንና በኪለታውያን መካከል ያለው እሰጣገባ፣ ሰው የሦስት ውሕደ ሕዋስ ውቅር ነው ወይስ የሁለት ውሕደ ሕዋስ የሚል ብቻ ነው፡፡ ስለዚህ ነፍስና መንፈስ የተለያዩ ናቸው ብንል፣ ወይም አንድ ናቸው ብንል፣ የሰው ማንነቱ አንዱ ወገን ነው ሌላው ወገን የሰውነቱ ኑባሬአዊ ማንነት አይደለም የሚል አቋም፣ በየትኛውም ወገን የለም፡፡

ሥጋ

ቅዱሳት መጻሕፍት፣ ስለ ነፍስና ስለ መንፈስ የሚሰጡትን ትምህርት በዝርዝር ለማየት እንደ ሞከርነው ሁሉ፣ ስለ “ሥጋ” የሚሰጡትንም ትምህርት፣ በርጋታ እንመልከት፡፡ በዐዲስ ኪዳን መጻሕፍት ሥጋ የሚለውን ቃል ለማመልከት፣ ሁለት የግሪክ ቃላት ግልጋሎት ላይ ውለው እናገኛለን፡፡ አንደኛው፣ “ሶማ” (σῶμα) የሚለው ሲሆን ሁለተኛው ደግሞ፣ “ሳርክ” (σάρξ) ወይም፣ “ሳርኮስ” (σαρκός) የሚለው ነው፡፡ ሁለቱንም ተራ በተራ እንመልከት[23]፡፡

(1) የሰው፣ የእንስሳት እንዲሁም የእጽዋት ቊሳዊ ክፍል (ሉቃ. 17÷37፤ 1ቆሮ. 12÷12፤ 15÷37)፡፡

(2) አሮጌው ወይም አዳማዊው ማንነት (ሮሜ 6÷6)፡፡

(3) ቤተ ክርስቲያን ማለትም አማኞች በጥምረት (ኤፌ. 4÷12)፡፡

(4) እንደ ንብረት ይታዩ የነበሩ ባሮች (ራእ. 18÷13)፡፡

(5) ንቡራዊው ዓለም (ቈላ. 2÷17)፡፡

(6) ሰማያዊ አካል (1ቆሮ. 15÷40+)፡፡

(7) ሕያው መሆን (2ቆሮ. 5÷6:9+)፡፡

(8) መሞት (2ቆሮ. 5÷8:9+)፡፡

“ሳርክ”(σάρξ) ወይም “ሳርኮስ” (σαρκός) የሚለው ደግሞ፣ በሚከተለው መንገድ ግልጋሎት ላይ ውሎ ይገኛል[24]:—

(1) የሰው ወይም የእንስሳት ቊሳዊ አካል (ራእ. 19÷18፤ ኤፌ. 5÷30፤ 1ጢሞ. 3÷16፤ ገላ. 4÷23፤ ዕብ. 5÷7)፡፡

(2) በሕይወት (በዐጸደ ሥጋ) ያለ ሰው (ዮሐ.1÷14፤ 1ጴጥ. 1÷24፤ ዕብ. 12÷9)፡፡

(3) ሰው (ማቴ. 16÷17፤ ገላ. 1÷16፤ ዕብ. 2÷14+)፡፡

(4) ሕዝቦች (ሮሜ 11÷14)፡፡

(5) ሰብአዊ ተፈጥሮ (ባሕርያት) (1ቆሮ. 1÷26፤ ገላ. 5÷19፤ 6÷8)፡፡

(6) አውስቦ (ወሲባዊ ግንኙነት) ወይም ፍላጎት (ይሁዳ 7+፤ ዮሐ. 1÷13+)፡፡

“ሥጋ” ወይም፣ “አካል” በዕብራይስጡ፣ “ባሳር” (בָּשָׂר) የሚለው ቃል ሲሆን፣ በብሉይ ኪዳን መጻሕፍት ውስጥ ቃሉ የሚከተሉትን አማራጭ ትርጒሞች ወክሎ ግልጋሎት ላይ ውሎ ይገኛል[25]:—

(1) ፍጥረት፤ የሰውም ሆነ የእንስሳትም ተፈጥሯዊና ቊሳዊ አካል (ለምሳሌ:— ዘፍ. 6÷17 ይመለከቷል)፡፡

(2) የሰውም ሆነ የእንስሳ እንደ ሥጋ፣ ዐጥንት፣ ቈዳ ወዘተ ያለ ሰውነት ብልት/ክፍል (ለምሳሌ ዘፍ.40÷19፤ ዘሌ. 15÷16 ፤ ዘፀ. 12÷8)፡፡

(3) ሰው ወይም የሰብአውያን ፍጥረት ሁሉ (ዘዳ. 5÷26)፡፡

(4) የመራቢያ አካል (ዘሌ. 15÷2:19፤ 12÷3፤ ዘፍ. 17÷11:14:23:24:25) ወይም የአውስቦ ፍላጎት (ሕዝ. 16÷26+)፡፡

(5) የሥጋ ዘመድ (መሳ. 9÷2፤ ሳሙ. 5÷1፤ 19÷13፤ 1ዜና 11÷1+)፡፡

በብዙ የነገረ መለኮት መማሪያ መጻሕፍታቸው በስፋት የምናውቃቸው የዐዲስ ኪዳን መጻሕፍት መምህሩ፣ ፕሮፌሰር ሮበርት ጋንድሪ፣ አካል ወይም ሥጋ በሚለው ቃል ወይም ፅንሰ ዐሳብ ላይ ምርምር አካሂደዋል[26]፡፡ ሥራቸው በአብዛኛው ለዘብተኛው የነገረ መለኮት ምሁር በጀርመናዊው ሩዶልፍ ቡልትመን ሥራ ላይ ሒስ የሚሰነዝር ቢሆንም፣ ከርእሰ ጒዳያችን ጋር በተገናኘ እነዚህን ከላይ ያየናቸውን መረጃዎች በሚከተለው መልክ አደራጅተዋቸዋል፡፡

(1) ሥጋ፣ እንደ ነፍስ/መንፈስ የሰው አንጡራ ማንነት ነው፡፡

(2) እንደ ነፍስ/መንፈስ ሁሉ ሥጋ የአምላክ ድንቅ የሥራ ውጤት ነው፡፡ ከአምላክ የተገኘን ማንኛውም ፍጥረት በኀጢአት ምክንያት ቢበላሽም፣ ኑባሬአዊ ማንነቱ ግን እኲይ ነው ልንል በጭራሽ አንችልም፡፡

(3) አምላክ የሰው ልጅ ከምድር ዐፈር ካበጀው በኋላ፣ መልካም ነው ማለቱ ቊስ አካል በባሕርዮቱ እኲይ እንዳልሆነ አመላካች ነው፡፡

(4) የክርስቶስ ኢየሱስ ቤዞታዊ ሥራ ነፍስ/መንፈስን ብቻ ሳይሆን አካልንም የሚጨምር ነው፡፡

(5) ሰው በኀጢአት ባይወድቅ ኖሮ፣ ሥጋ ሟች ሊሆን ባልቻለ ነበር፡፡ አምላክ ሰውን የፈጠረው ለሞትና ለኲነኔ አይደለምና፡፡ ነገር ግን በኀጢአት በመውደቁ ምክንያት ሞትና መርገፍ አገኘው፡፡ ስለዚህ ሰው በኀጢአት ባይወድቅ ኖሮ ዘላለማዊ ነበር፡፡ በትንሣኤም አማካይነት ዘላለማዊነቱን ዳግም ያገኛል፡፡

(6) በትንሣኤ ጊዜ ይኸው የሰው ልጅ አካል እንደማይሞት፣ እንደማይበሰብስ ሆኖ በክብር ከሙታን ይነሣል፡፡

ማጠቃለያ

እስካሁን ያየናቸውን መረጃዎች በጥሩ መንገድ ሊጠቀልሉልን የሚችሉ የመጽሐፍ ቅዱስ ክፍሎችን እንመልከት፡፡ እነዚህ ምንባባት “ሰው” ሲሉ፣ ነፍስን ብቻ ወይም መንፈስን ብቻ ወይም ደግሞ ሥጋን ብቻ ታሳቢ አድርገው አይደለም፡፡ ሰው የእነዚህ ሁሉ ጥምር ውጤት ነው፡፡ እነሆ:—

o “እኔ ራሴ…ሰውነቴን እየጐሰምሁ እንዲገዛልኝ አደርጋለሁ” (1ቆሮ. 9÷27) በዚህ ክፍል፣ ተናጋሪው፣ “እኔ ራሴ” የሚለው፣ “ሰውነቱን” ማለትም ቊሳዊ አካሉን ነው፡፡

o “ሥጋዬንም ለእሳት መቃጠል አሳልፌ ብሰጥ” (1ቆሮ. 13÷3) ሥጋ የሰው የማንነቱ ክፍል ስለሆነ፣ ተናጋሪው፣ “የእኔን ሥጋ” ወይም “ሥጋዬን” ይላል፡፡

o “ራሳችሁን ለእግዚአብሔር ዐቅርቡ፤ ብልቶቻችሁንም የጽድቅ የጦር ዕቃ አድርጋችሁ ለእግዚአብሔር ዐቅርቡ”። (ሮሜ 6÷13) ሐዋርያው ጳውሎስ፣ “ራሳችሁን ለእግዚአብሔር ዐቅርቡ” የሚለው ትእዛዝ ለኀጢአት ግልጋሎት የሚውሉትን፣ “ብልቶች” የሚመለከት ነው፡፡ ስለዚህ፣ “ራሳችሁን” የሚለው፣ “ብልቶችን” የሚለውን አመልካች ነው፡፡

o “ሰውነታችሁን እግዚአብሔርን ደስ የሚያሰኝና ሕያው ቅዱስም መሥዋዕት አድርጋችሁ ታቀርቡ” (ሮሜ 12÷1)፡፡

o “ክርስቶስ በግልጥነት ሁሉ እንደ ወትሮው አሁን ደግሞ በሥጋዬ ይከብራል” (ፊልጵ. 1÷20)፡፡

የሚከተሉት ክፍሎች ውስጥ፣ “በእኔ ውስጥ ያለው መንፈስ” የሚሉ ሐረጎችን እናነባለን፡፡ ይህ ጒዳይ ተናጋሪው ማንነቱን ያደረገው ነፍሱን ብቻ እንዳልሆነ የሚያስተምር ነው፡፡

o “ነገር ግን በሰው ውስጥ መንፈስ አለ፤ ሁሉንም የሚችል የአምላክ እስትንፋስ ማስተዋልን ይሰጣል” (ኢዮ. 32÷8)፡፡

o “እኔ ቃል ተሞልቻለሁና፤ በውስጤም ያለ መንፈስ አስገድዶኛልና” (ኢዮ. 32÷18)፡፡

o “ፍርድህን በምድር ባደረግህ ጊዜ በዓለም የሚኖሩት ጽድቅን ይማራሉና ነፍሴ [የእኔ ነፍስ] በሌሊት ትናፍቅሃለች፤ መንፈሴም በውስጤ ወደ አንተ ትገሠግሣለች” (ኢሳ. 26÷9)፡፡

o “ስለ እስራኤል የተነገረ የእግዚአብሔር ቃል ሸክም ይህ ነው። ሰማያትን የዘረጋ፣ ምድርንም የመሠረተ፣ የሰውንም መንፈስ በውስጡ የሠራ እግዚአብሔር እንዲህ ይላል” (ዘካ. 12÷1)፡፡

o “ነፍስዋም [የእርሷም ነፍስ] ተመለሰች፤ ፈጥናም ቆመች፤ የምትበላውንም እንዲሰጧት አዘዘ” (ሉቃ. 8÷55)፡፡

o “ጳውሎስም በአቴና ሲጠብቃቸው ሳለ፣ በከተማው ጣዖት መሙላቱን እየተመለከተ መንፈሱ [የእርሱ መንፈስ] ተበሳጨበት” (ሐሥ. 17÷16)፡፡

o “በእርሱ ውስጥ ካለው ከሰው መንፈስ በቀር ለሰው ያለውን የሚያውቅ ሰው ማን ነው? እንዲሁም ደግሞ ከእግዚአብሔር መንፈስ በቀር ለእግዚአብሔር ያለውን ማንም አያውቅም” (1ቆሮ. 2÷11)፡፡

o “በእጅህ ነፍሴን [የእኔን ነፍስ] እሰጣለሁ፤ የእውነት አምላክ አቤቱ ተቤዥተኸኛል” (መዝ. 31÷5)፡፡

o “ኢየሱስም በታላቅ ድምፅ ጮኾ። አባት ሆይ፣ ነፍሴን [የእኔን ነፍስ] በእጅህ ዐደራ እሰጣለሁ አለ። ይህንም ብሎ ነፍሱን ሰጠ” (ሉቃ. 23÷46)፡፡

o “እስጢፋኖስም። ጌታ ኢየሱስ ሆይ፣ ነፍሴን [የእኔን ነፍስ] ተቀበል ብሎ ሲጠራ ይወግሩት ነበር” (ሐሥ. 7÷59)፡፡

o “አምስተኛውንም ማኅተም በፈታ ጊዜ፣ ስለ እግዚአብሔር ቃልና ስለ ጠበቁት ምስክር የታረዱትን የሰዎች ነፍሳት ከመሠዊያ በታች አየሁ” (ራእ. 6÷9)፡፡

o “ስለ ኢየሱስም ምስክርና ስለ እግዚአብሔር ቃል ራሶቻቸው የተቈረጡባቸውን ሰዎች ነፍሳት፣ ለአውሬውና ለምስሉም ያልሰገዱትን ምልክቱንም በግምባራቸው በእጆቻቸውም ላይ ያልተቀበሉትን አየሁ፤ ከክርስቶስም ጋር ሺህ ዓመት ኖሩና ነገሡ” (ራእ. 20÷4)፡፡

በርግጥ ቅዱሳት መጻሕፍት የአስተምህሮአችንና የሥነ ምግባራችን መሠረት ከሆኑ፣ “አካል መኖሪያ እንጂ፣ የሰው የማንነቱ ክፍል አይደለም” ወይም፣ “ሰው መንፈስ ብቻ ነው” ወይም ደግሞ፣ “ነፍስ ሰው፣ ‘አለኝ’ የሚለው ነገር እንጂ የማንነቱ ክፍል አይደለም” ማለት እንዴት ይቻላል? ቅዱሳት መጻሕፍት የሚያስተምሩት እንዲሁም ቤተ ክርስቲያን ለሁለት ሺሕ ዓመት ስታምነውና ስታሳምነው የቈየችው ወንጌል፣ ሰው የቊሳዊና የመንፈሳዊ ኑባሬ ቅንጅት (ውሑድ) መሆኑን ነው፡፡

እስካሁን ከተመለከትናቸው መረጃዎች በግልጽ የምንማረው፣ “ሰው መንፈስ ነው፤ ነፍስ አለው፤ በሥጋ ውስጥ ይኖራል” የሚለው ትምህርት ምድራዊ ትምህርት ነው! ከዲያብሎስ ነው!ኑፋቄ ነው! ወገኖቼ ሆይ፣ ሐዋርያው ዮሐንስ በግልጽ የመከረንን ልብ እንበል፣ “ልጆች ሆይ፣ ከጣዖታት ራሳችሁን ጠብቁ” (1ዮሐ. 5÷21)፡፡

የግርጌ ማስታወሻ

[1] James Swanson, Dictionary of Biblical Languages With Semantic Domains: Greek (New Testament), electronic ed. (Oak Harbor: Logos Research Systems, Inc., 1997).

[2] The Christian Doctrine of Man

[3] Oral Roberts, A.A Allen, Robert Tilton, T.L. Osborn, Joel Osteen, Creflo Dollar, Kenneth Copeland

[4] የደርዛዌ ነገረ መለኮት ሊቃውንት (systematic theologians)፣ “ነፍስና መንፈስ የአንድ ክፍለ ሕዋስ የተለያዩ መጠሪያ ናቸው” ወይስ፣ “የተለያዩ ክፍለ ሕዋሳት ናቸው” በሚለው ዐሳብ ላይ፣ የተለያየ አስተያየት አላቸው፡፡ የአንድ ክፍለ ሕዋስ የተለያዩ መጠሪያዎች ናቸው የሚለው ዐስተሳሰብ በእንግሊዝኛው “dichotmism” ተብሎ ሲጠራ፣ የተለያዩ ናቸው የሚለው ደግሞ፣ “trichotmism” ይባላል፡፡ በዚህ ጒዳይ የተለያየ ዐሳብ ይኑር እንጂ፣ ሰው የመንፈስና የቊስ አካል ውቅር መሆኑን፣ ሁለቱም ክፍሎች ከሙሉ ልብ ይቀበላሉ፡፡ ይህ ጽሑፍ ይህን ጒዳይ አይመረምርም፡፡ በዚህ ጒዳይ ላይ በቂ ዕውቀት ማግኘት የሚፈልጉ ሰዎች፣ የደርዛዌ ነገረ መለኮት መጻሕፍትን እንዲያነቡ አበረታታለሁ፡፡ የሚከተለው ማስፈንጠሪያም በዚህ ረገድ በርካታ ጽሑፎች አሉት (ይህ፣ https://www.monergism.com ድረ ገጽ፣ በተሐድሶአውያን አስተምህሮ ላይ የተመሰገነ ስም ስላለው፣ በተለያየ ርእሰ ጒዳይ ላይ ጥናት ማካሄድ የሚፈልጉ ሰዎች እንዲጠቀሙበት አበረታታለሁ:— https://www.monergism.com/taxonomy/term/30930/contact#

[5] አቶ ኀይሉ ዮሐንስ

[6] James Barr, The Semantics of Biblical Language, (Oxford University Press, 1961).

[7] D. A. Carson, Exegetical Fallacies, (Baker Book House, Grand Rapids, MI.: 1984).

[8] ይህ ተፋልሶ፣ “illegitimate totality transfer” በመባል ይታወቃል፡፡

[9] ከትምህርታችን ጋር በተያያዘ፣ ይህን ያህል መርሖ ከተመለከትን በቂ ነው፡፡ (1) The Root Word Fallacy: the assumption that a word always derives its meaning from which it is made. (2) Semantic Anachronism: a late or modern use of a word is read back into earlier literature. (3) Semantic Obsolescence: when the interpreter assigns a meaning to a word that it had in earlier times, but which is no longer within the semantic range of the term. (4) False Assumptions About Technical Meaning: the interpreter falsely assumes that a word always or nearly always has a certain technical or theologically unchangeable meaning. (5) Illegitimate Totality Transfer: allows and may entail the entire range of a word’s meaning.

[10] ለምሳሌ:— James Swanson, Dictionary of Biblical Languages With Semantic Domains: Hebrew (Old Testament), electronic ed. (Oak Harbor: Logos Research Systems, Inc., 1997)— የሚባለው ‘ላክሲከን’ ለዕብራይስጡ ቃል 21 አማራጭ ትርጒሞችን አቅርቦአል፡፡

[11] Thanyer, 1957፤ ገጽ 677፡፡ እንዲሁም Arndt and Gingrich, 1957፤ ገጽ 901-902 ይመለከቷል፡፡

[12] life principle

[13] Driver Brown and Briggs, Hebrew and English Lexicon of the Old Testament, 1907, ገጽ 659፡፡

[14] የኪንግ ጀምስ ጥቅስ ማውጫ ይመለከቷል:— King James New Strong’s Exhaustive Concordance of the Bible.

[15] ዝኒ ከማሁ፡፡

[16] James Swanson, Dictionary of Biblical Languages With Semantic Domains: Hebrew (Old Testament), electronic ed. (Oak Harbor: Logos Research Systems, Inc., 1997).

[17] David Brown, and Briggs, Hebrew and English Lexicon of the Old Testament.

[18] King James New Strong’s Exhaustive Concordance of the Bible.

[19] James Swanson, Dictionary of Biblical Languages With Semantic Domains: Greek (New Testament), electronic ed. (Oak Harbor: Logos Research Systems, Inc., 1997)፡፡

[20] King James New Strong’s Exhaustive Concordance of the Bible.

[21] ኪለታውያን (dichotomists)፡፡

[22] ሠልስታውያን (trichotomists)፡፡ የሠልስታውያን ዕብራውያን 4÷12 እና 1ተሰሎንቄ 5÷23 በመጥቀስ ነፍስና መንፈስ የተለያዩ ናቸው የሚል ሙግት ሲያቀርቡ፣ ኪለታውያን ግን በዚህ ቦታ ያለው ገለጻ ቊማዊ ሳይሆን እንደ ሉቃስ 10÷27 ተምሳሌታዊ ነው የሚል መሟገቻ ዐሳብ ያቀርባሉ (ሉቃስ 10÷27 “ነፍስ”፣ “አሳብ”፣ “ኀይል” የተለያዩ ማንነት ሳይሆኑ የሰውን ሁለመና ለማመልከት የገቡ ተምሳሌታዊ ገለጻዎች እንደ ሆኑ ሁሉ የዕብራውያኑም ሆነ የተሰሎንቄው ክፍል በዚህ አግባብ መታየት አለበት ባዮች ናቸው)፡፡

[23] ግሪክን ወደ እንግሊዝኛ በመተርጐም ትልቅ ስም ያላቸውን የሚከተሉትን መዛግብተ ቃላት በዋቢነት ተጠቅመናል:— James Swanson, Dictionary of Biblical Languages With Semantic Domains: Greek (New Testament), electronic ed. (Oak Harbor: Logos Research Systems, Inc., 1997). Johannes P. Louw and Eugene Albert Nida, vol. 1, Greek-English Lexicon of the New Testament: Based on Semantic Domains, electronic ed. of the 2nd edition., 92-93 (New York: United Bible Societies, 1996).

[24] ዝኒ ከማሁ፡፡

[25] James Swanson, Dictionary of Biblical Languages With Semantic Domains: Hebrew (Old Testament), electronic ed. (Oak Harbor: Logos Research Systems, Inc., 1997).

[26] Robert H. Gundry, Soma in Biblical Theology with Emphasis on Pauline Anthropology. (Society For New Testament Studies-Monograph series. 29 Cambridge: Cambridge University Press).

መግቢያ

ወዳጆቼ ፍቃደ ጥላሁንና ሳባ በየነ፣ በሕንጸት ክርስቲያናዊ ማኅበር ድረ ገጽ ላይ፣ ዛሬ ለንባብ የቀረበውን ጽሑፍ ማስፈንጠሪያ ሰደዱልኝ[1]፡፡ ጽሑፉ የእኅታችን የዘሪቱ ከበደ ነው፡፡ የጽሑፏ ጭብጥ፣ “ጉባኤ ሙግት” መጽሐፍ ላይ ከሚወጡ ተከታታይ ጽሑፎች ጋር ተያያዥነት ስላለው፣ አስተያየት መስጠቱ አግባብ መስሎ ታይቶኛል፡፡ ይህ የእኅታችን ጽሑፍ በዋነኝነት፣ ዘፈንን የሚመለከት ቢሆንም፣ ብዙ ነጥቦችን ለመዳሰስ ሞክሮአል፡፡ እኔ ትኲረት የማደርገው ግን:— አንደኛ፤ ስለዘፈን በሚናገሩ የተወሰኑ ነጥቦች ላይ ብቻ ይሆናል፡፡ ሁለተኛ፤ “በተወሰኑ ነጥቦች ላይ ብቻ” አስተያየት መስጠት ያስፈለገው፣ ዘፈንን በተመለከተ የእኅታችን ተዐሳቢያን መሠረቶች እንዲሁም እንደ ሙግት ያቀረበቻቸው ነጥቦች፣ ወንድም ዮናስ ጐርፌ ሲሟገትባቸው የቈዩ እንዲሁም እኔ፣ “‘ቤት ያጣው ቤተኛ’ የወር ተረኛው ርእሰ ጒዳይ” እንዲሁም፣ “የአትዝፈኑ ሥነ አመክንዮ፤ መዝፈን የሌለብን ለምንድን ነው?” በሚሉት ሁለት ርእሶች መልስ ለመስጠት የሞከርሁባቸው ነጥቦች ስለሆኑ ነው፡፡ ስለዚህ በዘፈን ርእሰ ጒዳይ ላይ ትኲረት ማድረጌ ብቻ ሳይሆን፣ ነገር በመደጋገም አንባቢን ማሰልቸት አግባብ ስለማይሆን፣ ዐዳዲስ ለሆኑ እንዲሁም ትኲረት ሊደረግባቸው ይገባል፣ በምላቸው ነጥቦች ላይ ብቻ አነጠጣጥራለሁ፡፡

የእርሷን ጽሑፍ ቃል በቃል ካሰፈርሁ በኋላ፣ አስተያየቴንና ሙግቴን አስከትለሳለሁ፡፡ “ዘሪቱ” የሚለው የእርሷ ሙግት፣ “እኔ” የሚለው ደግሞ፣ የእኔ አጸፋ ነው፡፡ ንግባእኬ ኀበ ዐበይት ሙግት (ወደ ዋናው ሙግታችን እንመለስ):—

ü ዘሪቱ

1. “ጌታን በሙዚቃ ሕይወት ውስጥ ማግኘት”

“እኔም እንደ አንድ ልትድን እንደ ታደለች ነፍስ፣ የእርሱ ምስክር ሆነው የወንጌልን እውነት ሊያካፍሉኝ የወደዱት ወንድሞች፣ በሰፊው አማኝ ማኅበረ ሰብ መረዳት “ቤተ ክርስቲያን” የሚሄዱና በዚያም በተለመደው መልኩ የሚያገለግሉ አልነበሩም፤ እንደውም “ዓለማዊ” ተብሎ የተፈረጀን ሙዚቃ በመጫወታቸው ምክንያት ከተቋማዊው ኅብረት የተገለሉ ነበሩ። እነኚህ ወንድሞች በርግጥ ዓለማዊ ሙዚቃን ተጫውተዋል፤ ከቤተ ክርስቲያን ርቀው በነበሩባቸው የመጀመሪያዎቹ ዓመታትም ፍጹም ዓለማዊ በሆነና ጠፍ በሚያስብል ዐይነት ሕይወት ዐልፈዋል። ሆኖም ግን፣ ለጥቂት ጊዜያት ተይዘውበት ከነበረው ክፉ አካሄድ ተላቅቀው፣ ራሳቸውን በቃሉ ጥናት እያተጕና እንደ ቃሉ ለመኖር፣ ብሎም ሌሎችንም ለመድረስ መለማመድን በጀመሩ ጊዜ፣ እንደ እኔ ላሉት መድረስ ችለው ነበር። ጌታን በእነርሱ በኩል ከማግኘቴ የተነሣ በቀጥታ የወረስሁት ወይም የተለማመድሁት የቤተ እምነት ሥርዐት ወይም ልማድ አልነበረም፤ ክርስትናንም የተረዳሁት ከአንድ የሃይማኖት ጎራ ከመመደብ በተለየ ነበር። በሕይወቴ የነበረው ለውጥ ከነበርሁበት የራስ ገዝ ሕይወትና አመለካከት፣ እግዚአብሔርን በቃሉ መሠረት ወደ መታዘዝ፣ እርሱን ወደ መምሰል ማደግና ወደ መሰጠት ሕይወት የመሻገር ነበር”።

እኔ

ሁላችንም ወደ ጌታ የመጣነው፣ በተለያየ መንገድ ነው፡፡ የጌታ አጠራር ልዩ ልዩ ነው፡፡እግዚአብሔር በዚህ መንገድ ስላገኘሽ፣ ክብር ለእግዚአብሔር ይሁን፡፡ ወደ ጌታ ለመምጣትሽ ምክንያት የሆኑ እነዚህ ሰዎች፣ “ከመጥፎ መንገዳቸው ተመልሰው”፣ በዘፈን ሙያ ውስጥ ያሉትን ወደ ክርስቶስ ለማምጣ ትልቅ ጥረት ማድረጋቸው፣ እጅግ የሚበረታታ ሠናይ ምግባር ነው፡፡ እግዚአብሔር ይባርካቸው!

ይህ እንደዳለ ሆኖ ግን፣ ሌሎች በተመሳሳይ መንገድ ወደ ክርስቶስ ለማምጣት፣ እነዚህ ሰዎች በሙያው ውስጥ መቈየት አለባቸው፤ ወይም ውጤታቸው ጥሩ መሆኑ፣ ዘፈን ክርስቲያናዊ ድጋፍ እንዲያገኝ ያደርገዋል ለማለት ተፈልጎ ከሆነ፣ ስሕተት ነው[2]፡፡

ከረጅም ዓመት በፊት፣ መሠረታዊ የክርስትና ትምህርት አስተምረው የነበረ አንድ ወንድም፣ ክርስቶስ ኢየሱስን እንደ ግል አዳኙ ከተቀበለም በኋላ መጠጥ ቤት አዘወትሮ ይሄድ ነበር፡፡ ወደ መጠጥ ቤቱ የሚሄደው ጨለማን ተገን አድርጎ፣ ራሱን ደብቈ ቢሆንም፣ አንድ ሁለት፣ “ፉት!” ካለ በኋላ ግን፣ የዐንገቱን ጥምጣም፣ ጥቊር መነጽሩንና ኮፊያውን አውልቈ:—

“ወገን አንድ ጊዜ እንደማመጥ! ለጥቂት ደቂቃ ጆሮአችሁን እንድትሰጡኝ እፈልጋለሁ፤ ዛሬ ለሁላችሁም የሚሆን ታላቅ የምሥራች አለኝ!”፡፡ በማለት ስለ ድነት መሠረታዊውን የክርስትና አስተምህሮ ይተነትናል፡፡ በየመጠጥ ቤቱ፣ በዚህ ሰው ምስክርነት ብዙዎች፣ ክርስቶስ ኢየሱስን እንደ ግል አዳኛቸው ተቀብለዋል፡፡ አንድ ታዋቂ የቤተ ክርስቲያናችን ዲያቆን ወደ ጌታ የመጣው፣ ይህ ወንድም፣ “እየቀመቀመ” ባስተላለፈው የድነት ወንጌል ነው፡፡

“የዚህን ሰው ምስክርነት ጌታ ተጠቅሞበታል ወይ?” ከተባለ መልሳችን፣ “እንዴታ!” ነው፡፡ ሰዎች ወደ ድነት ሲመጡ፣ በመላእክትም በሰውም ዘንድ ትልቅ ደስታና ፍሥሓ እንደሚሆን መጽሐፍ ቅዱስ ይናገራል (ሉቃ. 15÷7:10፤ 7÷47፤ 2ቆሮ. 7 ÷10፤ ሕዝ. 18÷32)፡፡ የክርስቶስ ቤዞታዊ ሥራ የአምላክ ቀዳማይ አጀንዳ ከሆነ፣ ይህን የምሥራች ለሰዎች መናገር፣ እንዴት ታላቅ ነገር አይሆንም? እግዚአብሔር በዚህ ሰው ምስክርነት ብዙዎችን ወደ መንግሥቱ አፍልሶአል፡፡ ይህ አስደናቂ ድል ግን፣ ግለሰቡ ወደዚያ ቦታ እየሄደ፣ “መቀምቀሙን” ትክክል ያደርገዋል ማለት በጭራሽ አይደለም፡፡ ክርስቲያን መጠጥ መጠጣት አለበት ወይስ የለበትም የሚለው ጥያቄ፣ በራሱ አግባብ የሚዳኝ እንጂ፣ መጠጥ ቤት የተገኘው ውጤት ጥሩ መሆን፣ ግለሰቡ መጠጥ መጠጣቱን ሠናይ ግብር አያደርገውም፡፡ ሠናይ የሆነው ግለሰቡ የድነት ወንጌልን ለቀምቃሚዎቹ መናገሩ እንጂ፣ እርሱ በቅምቀማው ተግባር መሳተፉ አይደለም፡፡ ይህ ወሳኝ ነጥብ ስለሆነ፣ የተወሰኑ አስረጆችን በመጨመር፣ የፅንሰ ዐሳቡን ርቱዕነት (ትክክለኝነት) ላጐላምስ፡፡

የአንድ ምግባር ውጤት ትክክል ነው ማለት፣ ውጤቱ እንዲመጣ ምክንያት የሆነው ግብዐት ትክክል ነበር ማለት ላይሆን ይችላል፡፡ የውጤት ማማር ወደ ውጤት የተሄደበት መንገድ ትክክል መሆኑን አያመለክትምና[3]፡፡ ነገሩን እንዲያፍታታ ተጨማሪ አስረጆች እነሆ:— የውርጃ ደገፊዎች እናቲቱ ተገድዳ ስለተደፈረች፣ ሽሉ መጨንገፍ (ልጁ መገደል) አለበት ይላሉ፡፡ መደፈር ትክክል ስላልሆነ፣ በዚህ መንገድ የተገኘም ልጅ ትክክል አይደለም የሚል ዐስተሳሰብ የተከተለ ሙግት ነው፡፡ ይህ የትክክለኛ ሙግት አካሄድ አይደለም፡፡ አስገድዶ የደፈረ ግለሰብ፣ ሕግ የሚፈቅደውን ሁሉ ቅጣት መቀበል (መቀጣት) እንዳለበት እሙን ነው፡፡ ወንጀሉ ትልቅ ወንጀል ነውና፡፡ ነገር ግን አባት ለሠራው ወንጀል ልጅ በሞት ይቀጣ ማለት፣ ፍርደ ገምድልነት ነው፡፡ አባት አስገድዶ ስለደፈረ፣ እንከን አልባ የሆነውን ልጅ ይገደል ማለት ስሕተት ነው፡፡ ልጁ የአባቱ የሥጋ ክፋይ ብቻ ሳይሆን፣ የእናቲቱም የዐጥንት ፍላጭ እንደ ሆነ ልብ ይሏል፡፡ ተገዳ ለተደፈረችው እናት፣ መንግሥትም ሆነ ማኅበረሰቡ እንዲሁም ቤተ ክርስቲያን አስፈላጊ የሚባለውን ፍቅር፣ ርኅራኄና ድጋፍ ማድረግ ይጠበቅባቸዋል፡፡ ይህም በእናቲቱ ላይ የደረሰውን በደልና የሥነ ልቡና ጫና፣ ቢያንስ በተወሰነ መጠን ያለዝበዋል፡፡ ስለዚህ አስገድዶ መድፈር እኲይ ተግባር መሆኑ፣ ሕፃኑ በሞት የሚያስቀጣ ወንጀል ፈጽሞአልና ይገደል፤ ወደሚለው ድምዳሜ በጭራሽ አያደርስም፡፡ የሙግት ነጥቦቹ ስለ ድምዳሜው አንዳችም ድጋፍ የላቸውምና፡፡

ሌላ ምሳሌ ላክል፡፡ ሂትለር አይሁዳውያንን ወደ ማጐርጊያ ስፍራ (concentration camp) ሲያስገባ፣ ሌሎች አይሁዳውያን ያሉበትን ስፍራ የጠቈመ ሰው፣ ሥቃዩ እንደሚቀልለት ተስፋ ይሰጠው እንደ ነበር ይነገራል፡፡ አንድ ሰው የራሱን ሥቃይ ለማቅለል፣ ሌላው ሰው ለሥቃይ እንዲሁም ለሞት ተላልፎ እንዲሰጥ መጠቈሙ ስሕተተ ነው፡፡ ምክንያቱም የውጤት ማማር (ጥቈማውን ላካሄደው ሰው)፣ ወደ ውጤት የተሄደበትን መንገድ ትክክል ያደርገዋል ማለት አይደለም፡፡

ይህ የውርጃ ወይም የናዚዎች ጒዳይ ብዙ ሊያወዛግበን ይችል ይሆናል፡፡ በእነዚህ ምሳሌዎች አማካይነት ሊተላለፍ የተፈለገው መልእክት ግን፣ የሚነቀስ የሚገሠሥ ምግባራዊ መርሖ መሆኑ ይታወቅ! ይኸውም:— “አንድ ግብር ውጤቱ ትክክል ነበር ማለት፣ ወደ ውጤቱ የተሄደበት መንገድ ትክክል ነበር ማለት አይደለም”፡፡

ስለዚህ አንቺ ዘፈን በሚዘፈንበት ቦታና ሁኔታ ዘላለማዊ ድነት ማግኘትሽ፣ “ዘፈን ትክክል ነው” ወደሚል ድምዳሜ ሊያደርስ አይችልም፡፡ ዘፈን ትክክል ከሆነ ወይም ስሕተተ ከሆነ፣ በራሱ ተመዝኖ ማለፍ ወይም በራሱ ተመርምሮ መውደቅ ይኖርበታል[4]፡፡ ስለዚህ በዚህ መንገድ ወደ ድነት መምጣትሽ፣ ከዘፈን ርእሰ ጒዳይ ጋር በአገርም በዘመድም ግጣም የለውም፡፡

ዘሪቱ

2. ሙዚቃ የሥጋ ሥራ ወይስ ብርሃንና ጨው የመሆን ዕድል?

ሙዚቃ በገላትያ መልእክት፣ “የመንፈስ ፍሬዎች” የተባሉትን እስካስገኘ ድረስ፣ “ሙዚቃዊ አገልግሎታችን የሥጋ ሥራ ሳይሆን፣ በዓለም ላይ ብርሃንና ጨው በመሆን የምንኖርበትን ኅብረተ ሰብ ከፍ ባለው ዕውቀትና ጥበብ የማነጽና የመገንባት ዕድልን የሚሰጠን መንፈሳዊ አገልግሎት እንደ ሆነ አምነን…”።

እኔ

በዚህ ዐሳብ ላይ ሁለት መሠረታውያን ነጥቦችን ማንሣት እፈልጋለሁ:— አንደኛ፤ በገላትያ መልእክት የተዘረዘሩት ዘጠኝ ፍሬዎች፣ እንደ መንፈስ ቅዱስ ዐሳብ በመመላለስ ገንዘብ የምናደርጋቸው ባሕርያት (moral virtues) ናቸው እንጂ፣ አንድ ተግባር ሥነ ምግባራዊ ደረጃውን ጠብቀን እንዴት ተግባራዊ እናድርገው የሚለውን መስፈርት የሚነግሩን ቀመሮች አይደሉም፡፡ ይህ ልብ ልንለው የሚገባ ትልቅ ቊም ነገር ነው፡፡ ለምሳሌ:— “ደስታ” ምግባራዊ ሕግ ነው ካልን፣ ያስደሰተን ነገር ሁሉ ትክክል ሊሆን ነው፡፡ “የሚያስደስቱ ነገሮች ሁሉ ትክክል ናቸው” ማለት፣ ስሕተት መሆኑ ቅቡል ነው፡፡ አንድ ሰው መጥፎ ነገር፣ “ማፍቀሩ”፣ (ለምሳሌ የተለያዩ ሱሶች) በፍቅር የተካሄደ ስለሆነ፣ ትክክለኛ ምግባር ነው ወደሚል ድምዳሜ አያመጣም፡፡ ስለዚህ እነዚህን ፍሬዎች (moral virtues) ምግባራውያን ሕግጋት አድርገሽ በማቅረብ፣ ድርጊትሽን፣ “በመንፈስ ፍሬዎች” (ገላ. 5÷22-23) ለመመዘን መሞከርሽ፣ ከመነሻው ትክክል አይደለም፡፡ ከዚህ የተነሣ፣ “ሙዚቃ በገላትያ መልእክት፣ ‘የመንፈስ ፍሬዎች’ የተባሉትን እስካስገኘ ድረስ…መንፈሳዊ አገልግሎት” ነው የሚለው ድምዳሜሽ ስሕተተ ነው፡፡ ስለዚህ አንቺና ባልንጀሮችሽ እነዚህን “የመንፈስ ፍሬዎች”፣ ትክክልና ስሕተትን መለያ ቀመሮች አድርጋችሁ መጠቀማችሁ፣ ከመነሻው ስሕተት ነው፡፡ ለዘፈን ብቻ ሳይሆን፣ ለማንኛውም ምግባራዊ ግብር እነዚህን “የመንፈስ ፍሬዎች” መስፈርት አድርገሽ መጠቀም አትቺዪም፡፡ ቢያንስ ክርስቲያናዊው ሥነ ምግባር ይህን አይፈቅድም፡፡

ሁለተኛ፤ አንቺ እንዳልሽው ይዘታቸው ጥሩ የሆኑ ዘፈኖች እንዳሉ በእነዚህም ዘፈኖች ማኅበረሰብን ማነጽ እንደሚቻል፣ እኔ በግሌ አምናለሁ (“ጉባኤ ሙግት” መጽሐፍ ላይ ይህን ጒዳይ በግልጽ ተናግሬአለሁ)፡፡ ዐቢይ ጥያቄ ሆኖ የሚቀርበው፣ “‘ማኅበረሰቡን በምን መንገድ እናንጽ?’፣ የሚለውን መሠረታዊ ጥያቄ የሚወስነው ማን ነው?” የሚለው ነው፡፡ እያንዳንዱ ማኅበረሰብ ነገሮችን ተግብሮ የሚቀይርበት የራሱ ሆነ የአካሄድ ሥርዐት (ወግ፣ ባህል) አለው[5]፡፡ ስለዚህ ማኅበረሰቡን እንዴት ላንጽ የሚለውን ጒዳይ የሚወስነው ማኅበረሰቡ ራሱ እንጂ፣ እኛ (ማለትም “እናንጽ” ወይም “እናገልግል” የምንል ሰዎች አይደለንም)፡፡ ይህ ወሳኝ ነጥብ ነው፡፡ በማወቅም ሆነ ባለማወቅ፣ ትክክለኛ በሆነም ይሁን ትክክለኛ ባልሆነ መንገድ፣ ማኅበረሰባችን ዘፈንን እንደ ዓለማዊ ተግባር እንደሚመለከተው፣ እንቺው ራስሽ በጥሩ መንገድ ገልጸሽዋል:—

“ኢትዮጵያ ውስጥ ባለን አማኞች መካከል አንድ ሰው ወደ መንፈሳዊት ማዘንበሉን ወይም ከዓለማዊነት መላቀቁን ከሚገልጥባቸው ዋና ነገሮች መካከል፣ ዘፈን አለማድመጥ ወይም ሙዚቃ በሚቀርብባቸው ዝግጅቶች ላይ አለመታደም አንዱ ነው። ወደ እምነት የመጣው ሰው አስቀድሞ በሙዚቃ ሙያ ውስጥ የነበረ ከሆነ ደግሞ፣ ሙያውን ማውገዝና ከልምምዱ መውጣት የተለመደ ተግባር ነው”።

እንግዲያው እውነታው ይህ ከሆነ፣ ሰውን የምናገለግለው፣ የምናገለግለውን ሰው ንቃተ ኅሊና በጠበቀ፣ ባህሉንና ወጉን በተከተለ መንገድ እንጂ፣ እኛ ትክክል ነው ብለን ባሰብነው መንገድ አይደለም፡፡ ክርስቲያኖች የአንድን ማኅበረሰብ ወግና ልማድ አልከተልም ማለት የሚችሉት፣ ጒዳዩ ከምግባራውያንን ሕግጋት ጋር ሲቃረን ብቻ ነው፡፡ ለምሳሌ:— አንድ ማኅበረሰብ የባሪያን ፍንገላ ትክክል የሚያደርግ ባህልና ወግ ቢኖረው፣ ይህ ባህል ልንቀበል አይገባም፡፡ እንዲያውም ከዚህ ተቃራኒውን አካሄድ በመሄድ፣ ምግባራዊ ኀላፊነታችንን መወጣት ይጠበቅብናል (በየአገሩ የታዩት ባህላዊ ተሐድሶች የዚህ ውጤት ናቸው)፡፡ ክርስቲያን የማኅበረሰቡን ንቃተ ኅሊና፣ ባህልና ወግ አልከተልም ማለት የሚኖርበት፣ ድርጊቱ ምግባራዊ ሕጸጽ ወይም ነገረ መለኮታዊ ስሕተት ሲኖርበት ብቻ ነው፡፡

“‘ቤት ያጣው ቤተኛ’ የወር ተረኛው ርእሰ ጒዳይ” በሚለው ጽሑፍ ላይ ያነሣሁትን፣ “የፖፖ ምሳሌ” እዚህ ካመጣሁት፣ “ፖፖው ንጹሕ ነው” የሚለው ጒዳይ፣ “በፖፖ እህል እንብላ ወይስ አንብላ” የሚለውን ጥያቄ አይመልስም፡፡ ፖፖው ሺሕ ጊዜ ንጹሕ ሊሆን ይችላል፣ እኛ ኢትዮጵያውያን ግን በፖፖ አንበላም[6]፡፡ “ንጽሕና እንጂ ቅርጽ ለምግብ ማቅረቢያ በመስፈርትነት መዋል የለበትም” የሚል ተሟጋች ካለ፣ በብዙ ተሳስቶአል፡፡ ሳሕንን ሳሕን የሚያደርገው፣ ፖፖንም ፖፖ የሚያደርገው ባህልና ልማድ ነውና፡፡ ስለዚህ በፖፖ የማንበላው ፖፖ ንጹሕ ስላልሆነ አይደለም፤ ባህላችን (አስተዳደጋችን) በፖፖ መመገብን፣ ስለማይፈቅድ ብቻ ነው፡፡

ማኅበረሰቡ ልማዱን ይተው ከተባለ፣ የትኛውም ማኅበረሰብ፣ “በፍጥነት” ልማዱን ሊተው አይችልም (“አበው ልማድ ሲሠለጥን ቀኖና ይሆናል” የሚሉት በዚህ ምክንያት ይመስለኛል፡፡ የትኛውም ማኅበረሰብ፣ “ቀኖናውን” በፍጥነት ሊለቅ አይችልም)፡፡ እንግዲያው ማኅበረሰባችን ልማዱን፣ “በፍጥነት” የማይተው ከሆነ፣ በአንጻሩ ደግሞ እኛ የምንወደውን ነገር የማንለቅ ከሆነ፣ “በምን ሚዛን እንታረቅ?” የሚለው ጒዳይ ወሳኝ ይሆናል፡፡ በተለይ እንዲህ ባለው አጣብቂኝ ሁኔታ ውስጥ፣ ክርስቲያናዊ አገልግሎታችንን እንዴት እንፈጽም የሚለው ጥያቄ፣ የሙግታችን ማዕከል መሆን ይኖርበታል፡፡

መጽሐፍ ቅዱስ፣ አምላክ እኛን ለማገልገል፣ “ሥጋ ሆነ”፣ “ራሱን ያለ ልክ ዝቅ ዝቅ አደረገ” ይለናል (ዮሐ. 1÷14፤ ፊልጵ. 2÷7)፡፡ ይህ የጌታ አካሄድ፣ ለማገልገል ወደ ተገልጋዩ፣ “ዝቅታ”፣ “ያለ ልክ” መውረድ አስፈላጊ ሆኖ መገኘቱን የሚያስተምር ነው[7]፡፡ ማኅበረሰቡን እናገልግልህ ብለን፣ በአንጻሩ ወደ ማኅበረሰቡ መንደር (ባህል) አንወርድም ብለን እንዴት ይሆናል? አገልጋይ ወደ ተገልጋዩ ሕዝብ፣ “ይወርዳል” እንጂ፣ ተገልጋዩ ሕዝብ ወደ አገልጋዩ ምጥቀት ሊወጣ አይችልም፡፡

እናቴ የተማረች ሴት አይደለችም፡፡ እኔ ከእናቴ ጋር ሳወራ በእርሷ ልክ፣ “ዝቅ” ማለት ይጠበቅብኛል፤ እርሷ በእኔ ልክ፣ “ልትመጥቅ” አትችልምና፡፡ እኔ የእርሷን እረዳለሁ፤ እርሷ ግን የእኔን ክልል ልትረዳው አትችልም፡፡ እኔ፣ “መውረድ” እችላለሁ፤ እርሷ ግን በእኔ ልክ፣ “ልትወጣ” ዐቅሟ አይፈቅድም፡፡ የክርስቶስ አገልጋይ የራሱን ፈቃድ (ፍላጎት፣ ምቾት) ለክርስቶስ ወንጌል ሲል መተው ይኖርበታል፡፡ ምናልባት፣ “ማገልገል” በሚለው ቃል ውስጥ፣ “ግልገል” የሚለው ቃል የተቀየጠው፣ አገልጋይ ራሱን ታናሽ አድርጎ ማቅረብ እንዳለበት ለማሳየት ሊሆን ይችላል፡፡

ቲም ብራኒገን (Tim Brannigan) የተባለ አንድ መምህር፣ ሚስዮናዊ ሆኖ ወደ ኢትዮጵያ ከመምጣቱ በፊት፣ ለተወሰኑ ዓመታት በምዕራብ አፍሪካዋ አገር ላይቤሪያ አገልግሎአል፡፡ ብዙ ጊዜ ቤታቸው እየሄደ መጽሐፍ ቅዱስ የሚያስተምራቸው አንድ ቤተ ሰብ፣ ቲም ቤታቸው መጥቶ ራት እንዲበላ ግብዣ አቀረበለት፡፡ ላይቤሪያውያን አንድን ሰው እቤታቸው ለራት የሚጋብዙት፣ ለግለሰቡ ትልቅ አክብሮት ሲኖራቸው ብቻ አይደለም፤ ተጋባዡ ግለሰብ የቤተሰቡ አባል እንዲሆን፣ “የቅልቅል ግብዣ ማቅረቢያ” ሥርዐት ጭምር ነው፡፡ በራት ግብዣው ላይ ያለመገኘት ወይም የቀረበን ምግብ አለመመገብ ደግሞ፣ የቅልቅሉን ግብዣ አልቀበልም ማለት ነው፡፡

ቤተሰቡ ይህን ትልቅ ክብር ስላጐናጸፈው፣ ቲም ወደ ወዳጆቹ ቤት የሄደው በትልቅ አክብሮት ነበር፡፡ አባወራው ቅቅሉን በጐድጓዳ ሣሕን እየጨለፈ፣ “እንካ ይህ ወደዚህ ቤት በምትመጣበት ጊዜ ሁሉ፣ ከመኪና ይቀበልህ የነበረው የነጩ ውሻ ሥጋ ነው፡፡ ለአንተ ትልቅ አክብሮት ስላለን፣ የቤተ ሰቡን ተወዳጅ ውሻ ዐርደንልሃል” ይለዋል፡፡ ቲም በብዙ እንደ ደነገጠ ይናገራል፡፡ ነገር ግን የውሻውን ሥጋ አለመብላት፣ ሾርባውን አለመጠጣት፣ “ከዚህ ቤተሰብ ጋር እስከ ወዲያኛው እንደሚያቈራርጠኝ፣ ምናልባትም ከተቀበሉት ወንጌል ለማፈግፈግ ምክንያት እንደሚሆን ስላሰብሁ፣ እየዘገነነኝ ምግቡን በልቼ ሄድሁ” ይላል፡፡

አንድን ማኅበረሰብ የምናገለግለው የማኅበረሰቡን ባህል ተከትለን፣ ወጉን አክብረንለት ነው፡፡ ባህልና ወገን ወግድ ማለት የምንችው፣ ምግባሩ ከክርስቲያዊ አስተምህሮ ወይም ሥነ ምግባር ጋር ሲቃረን ብቻ ነው፡፡

ዘሪቱ

3. ለኢየሱስ የሆኑቱ የማይገባ ዘፋኝነት

“በዐጭሩ በሚያግባባን ቋንቋ ለመግለጽ፣ እኔ አሁን ዘፋኝ አይደለሁም። ስለ ዘፈን ለመጻፍ የተገደድሁት፣ እኔና እኔን መሰል ሙዚቀኞች ‘መብታችን ነው’ ባልነው መንገድ ስንሄድ የሚመለከቱን ወጣቶች፣ ‘የኢየሱስም የሙዚቃም መሆን ይቻላል’ የምንልበትን ዐሳብ ወይም ልብ ሳይረዱ በተሳሳተ ጎዳና እንዳይሄዱ ለማድረግ ነው። እኛን ተመልክተው እንደ ቃሉ ሳይሆን ለተጠላውና የኢየሱስ ለሆኑቱ ለማይገባው ዘፋኝነት የተጋለጡ ቢኖሩ፣ እነርሱን ለመመለስና አካሄዳቸውን የማስተካከል ዕድል ለመስጠት ነው”።

እኔ

በዚህ ክፍል፣ ያልገባኝም ግራ ያጋባኝም ጒዳይ አለ፡፡ “የኢየሱስ ለሆኑቱ የሚገባው ዘፋኝነት” ስትዪ ምን ማለት ፈልገሽ ነው? የኢየሱስ የሆኑት የሚገባቸውና፣ “የማይገባቸው” ዘፋኝነት የቱ ነው? ማኅበረሰቡ ዘፈንን በጅምላ ወግድልኝ እንዳለ፣ አንቺም በጽሑፍሽ በጥሩ ሁኔታ አፍታትተሽ ነግረሽናል፡፡ ማኅበረሰቡ ዘፈንን በጅምላ አወገዘ እንጂ፣ “የሚገባ” እና “የማይገባ” የሚል መረጣ አላካሄደም፡፡ ዘፈን ተብሎ፣ “ለኢየሱስ ለሆኑት የሚገባ” የሚባል የዘፈን ዐይነት መኖሩን፣ ክርስቲያኑ ማኅበረሰብ አያውቅም፡፡

ምናልባት መልእክታቸው (ይዘታቸው) መልካም የሆኑ ዘፈኖችን ለማመልከት እንዲሁም ክርስቲያኖች ይህ ዐይነቱን ዘፈን እንዲዘፍኑ እያበረታታሽ ከሆነ፣ ልብ ልትዪው የሚገባ ነጥብ አለ፡፡ ይኸውም:— ማኅበረሰቡ ዘፈን በሚለው ማዕቀፍ ውስጥ፣ “ጥሩ” እና “መጥፎ” የሚል መለያ መስመር የለውም፡፡ ማኅበረሰቡ ዘፈንን፣ “ጥሩ” እና “መጥፎ” ብሎ ያልከፋፈለ ከሆነ፣ “ጥሩ” እና “መጥፎ” የሚለው መስመር (አደላደል) የአንቺው የራስሽ ብቻ እንጂ የማኅበረሰቡ አይደለም፡፡ ማኅበረሰቡ ዘፈንን በዚያ መንገድ አይመለከተውምና፡፡ ይህ ከሆነ ደግሞ፣ በዚህ አንጻር አንቺና ማኅበረሰቡ እየተግባባችሁ (እየተደማመጣችሁ) አይደለም ማለት ነው፡፡ ክርስቲያናዊ አገልግሎት፣ ለተገልጋዩ ሕዝብ መብትን አሳልፎ መስጠት (መብትን መተው) የግድ እንደሚል ከላይ ገልጫለሁ፡፡

በዘፈን ሙያ ውስጥ ሆነው ወደ ክርስቶስ የሚመጡ ሰዎች፣ ቤተ ክርስቲያን መላ ልትፈልግላቸው (ሸክማቸውን ዐብራ ልትሸከም) ይገባል፣ የሚል ጽኑ እምነት እንዳለኝ ይታወቅ፡፡ በአንጻሩ ከዚህ ሙያ ወደ ክርስትና የሚመጡ ሰዎች፣ የክርስቶስ ደቀ መዝሙር በመሆን የሚከፈሉት ዋጋ እንዳለ (የሚሸከሙት መስቀል እንዳለ) በግልጽ ሊነገራቸው ይገባል[8]፡፡

ዘሪቱ

4. በጐ አስተዋጽዖ ለማበርከት

“የመጽሐፍ ቅዱስን እውነት በተገቢው መንገድ ከመግለጽ ይልቅ፣ ከእግዚአብሔር በላይ ሰውን በመፍራትና ከተጠያቂነት ለመሸሽ ሲሉ፣ የብዙዎችን ጥያቄ በቸልተኝነት ሳያስተናግዱ በቀሩ የመጽሐፍ ቅዱስ ምሁራን፣ አገልጋዮችና የቤተ ክርስቲያን መሪዎች ምክንያት የተሰናከሉ ታናናሾች ቢኖሩ አቋሜንና መረዳቴን በማካፈል በጎ አስተዋጽዖ ለማበርከት ነው”።

እኔ

በጐ አስተዋጽዖ ለማበርከት መፈለግሽን ወድጄዋለሁ፤ ከጌታ ደቀ መዛሙርት የሚጠበቅ ተግባር ነውና፡፡ በአንጻሩ፣ “የመጽሐፍ ቅዱስን እውነት በተገቢው መንገድ መግለጽ” ያለሽው ዐሳብ እውን መሆን የሚችለው፣ የማኅበረሰቡን ወግና ባህል ተከትለን፣ ሕዝባችንን ስናገለግል እንደ ሆነ ሊጠፋሽ አይገባም፡፡

የመጽሐፍ ቅዱስ ምሁራንና የቤተ ክርስቲያን አገልጋዮች፣ “ታናናሾችን”፣ “ማሰናከላቸው” ያሳዝናል፡፡ ይህ እንዳለ ሆኖ ግን፣ እየተነጋገርንበት ያለውን የዘፈንን ጒዳይ አስመልክቶ፣ “እግዚአብሔርን መፍራት” እና “ሰውን መፍራት” የሚሉት ጒዳዩች፣ እንዴት እንደሚብራሩ አልገባኝም፡፡ ሰውን ከመፍራት የተነሣ፣ ሕገ እግዚአብሔርን አፍርሰን ከሆነ ተሳስተናል፡፡ ያፈረስነውን ምግባራዊና አስተምህሮአዊ ሕግ፣ መልሰን ልናንጽ ይገባል፡፡ ሰውን የፈራነው፣ ሰዎች ሕገ እግዚአብሔርን በተሳሳተ መንገድ እንዳይረዱት ከመፍራት የመነጨ ከሆነ፣ እያንዳንዱ ክርስቲያን ይህ ዐይነቱን ፍርሓት ሊፈራ ይገባል፡፡ ሐዋርያው ጳውሎስ ይህ ዐይነቱን ፍርሓት እንድንፈራ አስተምሮናል፣ “መብል ወንድሜን የሚያሰናክለው ከሆነ፣ ወንድሜን እንዳላሰናክለው ለዘላለም ከቶ ሥጋ አልበላም” (1ቆሮ. 8÷13)፡፡ ስለዚህ ሰውን በመፍራት ሕገ እግዚአብሔርን ልናፈርስ አይገባም፡፡ ሕገ እግዚአብሔር ጸንቶ እንዲኖር፣ ለሰዎች ኅሊና የተመቸ አገልግሎት ለማቅረብ፣ ለባህልና ለወግ መገዛት ተገቢ ነው፤ ክርስቲያናዊ ግዴታም ነው፡፡

ዘሪቱ

5. “ዘፈን” ማለት ምን ማለት ነው?

o “እነዚህ ሙዚቃዊ የጥበብ ሥራዎችና የታዳሚዎቹ የተሳትፎ ሁኔታ፣ ከሚከናወንበት ቦታና ሁኔታ ባሻገር፣ የሚተላለፈው መልእክት ከእግዚአብሔር ቃል አንጻር በሰዎች አእምሮ ላይ የሚፈጥረው ተጽዕኖ፣ እንዲሁም ስሜታቸው እንዲነሣሣ የሚያደርግበት አቅጣጫ ኀጢአት ነው ወይም አይደለም የሚለውን ጥያቄ የሚመልስ እንደ ሆነ አምናለሁ”።

o “ይሁን እንጂ፣ ከዚህ ሕዝብ መካከል እንደ እግዚአብሔር ፈቃድ የሙዚቃ ተሰጥኦ ያላቸው ቢኖሩና ያንንም በጌታ ባመኑትም ሆነ፣ ባላመኑት ፊት ሊከውኑ እንደ ተሰጣቸው ተረድተው በታማኝነት ቢያገለግሉ፣ ሥራቸው በቤተ ክርስቲያን ውስጥ በዝማሬ የሚቀርብ አምልኮ ባለመሆኑ ዓለማዊ አይሆንም። የአገልግሎቱ ስያሜ ዘፈንም ይሁን መዝሙር፣ የሚቀርብበት መንፈስና የሚያነሣው ዐሳብ እግዚአብሔር የሚከብርበት ይሁን ወይም አይሁን የሚወስነው ይሆናል”።

o “ስለ ጾታዊ ግንኙነት (ስለ ባልና ሚስት/እጮኛሞች ፍቅር) የተጻፈ ዘፈን ሁሉ ኀጢአት አይደለም። ጋብቻንና ጾታዊ ግንኙነትን በተመለከተ የሚቀርቡ የግንዛቤ ማስጨበጫ መልእክቶችን፣ የጽሑፍ እንዲሁም የፊልምና የቴሌቪዥን ሥራዎችን እያጣጣመ ለመከታተል ምንም ዐይነት ክልከላ የማይታይበት ሕዝብ፣ ተመሳሳይ ይዘት ያላቸው ሥራዎች በሙዚቃ ሲቀርቡለት ከኀጢአት አድርጎ የሚቈጥርበት መለኪያ ትልቅ ጥያቄን የሚፈጥር ሆኖ አገኘዋለሁ”።

o “አንዲት ሴትና አንድ ወንድ በፍቅር ሕይወት ውስጥ ሲጓዙ፣ ግንኙነታቸውን የሚያጣፍጥ ገንቢነት ያላቸው የተለያዩ ነገሮችን ያደርጋሉ፤ ሙዚቃ በዚህ ውስጥ ያለው ሚና ከፍተኛ ነው፤ ይህንም በአማኙ ማኅበረ ሰብ ውሰጥ በቅርበት እንዳየሁት በስፋት ተጠቃሚ ያለው አገልግሎት ነው። ይህን ስመለከት ‘ሁሉም በየጓዳው የሚያደርገውን ነገር በአደባባይ እየወጣ የሚያወግዘው ማንን ፈርቶ ነው?’ እያልሁ እጠይቃለሁ። እግዚአብሔርን? በፍጹም። እግዚአብሔርን የምንፈራበት ጒዳይ የአደባባይ ብቻ ሳይሆን የጓዳ ሕይወታችንንም ያካትታል። አማኙ ከዚህ አንጻር ዘፈንን በየመድረኩና በየሰዉ ፊት የሚያስረግመው ግብዝነትና ዐድር ባይነት እንደ ሆነ ተገንዝቤአለሁ። ይህን ስል ፈጽሞ ዘፈን የማይሰሙና ከልባቸው ተገቢ እንዳልሆነ አምነው በወጥ ማንንነት የሚመላለሱ አማኞች የሉም ማለት እንዳልሆነ ይታወቅልኝ፤ በርግጥም አሉና”።

እኔ

በመጀመሪያው ነጥብ ላይ፣ ዘፈንን ኀጢአት ነው ወይስ አይደለም የሚለውን መወሰኛ መስፈርቶች ዘርዝረሻል፡፡ ያሰፈርሻቸው መመዘኛዎች፣ ለእኔ ግልጽ አልሆኑልኝም፡፡ አንደኛ፤ “የጥበብ ሥራዎችና የታዳሚዎች የተሳትፎ ሁኔታ”፣ ሁለተኛ፤ “የሚከናወንበት ቦታና ሁኔታ”፣ ሦስተኛ፤ “የሚተላለፈው መልእክት ከእግዚአብሔር ቃል አንጻር በሰዎች አእምሮ ላይ የሚፈጥረው ተጽዕኖ”፣ አራተኛ፤ “ስሜታቸው እንዲነሣሣ የሚያደርግበት አቅጣጫ ኀጢአት ነው ወይም አይደለም”፡፡

ይህን አስተያየት በአብዛኛው የሰጠሽው የምሽት ጭፈራ ቤቶችን ታሳቢ አድርገሽ እንደ ሆነ እገምታለሁ፡፡ ግምቴ ትክክል ከሆነ፣ “የጥበብ ሥራዎችን” እንዲሁም “የታዳሚዎችን ተሳትፎ” የሚወስነው ማነው? “መወሰን” የሚለው ቃል፣ የጭፈራውን እንዲሁም የዘፈኑን ዐይነት ከሆነ፣ ውሳኔን ለታዳሚው ምርጫ የሚያቀርቡ ጭፈራ ቤቶች አሉ እንዴ? ቦታ የዘፈንን፣ “ይዘት” ለመወሰን እንዴት እንደሚያገለግል አልገባኝም፡፡ “በሰዎች አእምሮ ላይ የሚፈጥረው ተጽዕኖ” የዘፈንን ይዘት ለመወሰን፣ እንዴት ግልጋሎት ላይ እንደሚውል አልገባኝም፡፡ በአእምሮ ላይ የሚፈጥረው ተጽዕኖ፣ እንዲሁም፣ “ስሜታቸው እንዲነሣሣ የሚያደርግበት አቅጣጫ” ከሰው ሰው አይለያይምን? እነዚህ መስፈርቶች ለሰው ሁሉ የሚያገለግሉ ነባራውያን መስፈርቶች እንዴት ሊሆኑ እንደሚችሉ፣ ለእኔ ግልጽ አይደለም፡፡ ከእነዚህ መስፈርቶች ነባራዊ ሕግ ማዋቀር እንዴት ይቻላል? ነባራዊ ሕግ ማቈም የማይቻል ከሆነ ደግሞ፣ መስፈርቶቹ አንጻራዊ ስለሆኑ፣ ሁሉም ሰው ይቀበለው ልትዪ አትቺዪም፡፡

በሁለተኛው ነጥብ ላይ፣ “በታማኝነት ቢያገለግሉ…አምልኮ ባለመሆኑ ዓለማዊ አይሆንም” የሚለው መስፈርት ትክክል አልመሰለኝም፡፡ ምክንያቱም፣ “ታማኝነት” የሥነ መግባር መርሖ ሳይሆን፣ የሥነ ምግባር ፍሬ (moral virtu) ነው (ከላይ ያቀረብሁትን ማብራሪያ ያስተውሏል)፡፡ ስለዚህ የሥነ ምግባር መስፈርትን፣ ከሥነ ምግባር ፍሬ ጋር ቀላቅለሻል፤ ይህ ስሕተተ ነው፡፡

ሦስተኛውን ነጥብ ተመለከተ፣ “ስለ ጾታዊ ግንኙነት (ስለ ባልና ሚስት/እጮኛሞች ፍቅር) የተጻፈ ዘፈን ሁሉ ኀጢአት አይደለም” በሚለው ገለጻ ውስጥ፣ “ሁሉ” የሚለው ቃል አንዳንዶች ኀጢአት እንደ ሆኑ ታሳቢ ያደረገ ይመስላል (“ሁሉ ኀጢአት ካልሆነ” ኀጢአት የሚሆን ዘፈን አለ የሚል እንድምታ አለው) እንግዲያው ኀጢአት የሆነውና ያልሆነው በምን መስፈርት ነው የሚለየው?

ክርስቲያኑ ማኅበረሰብ ዘፈንን በዚህ መንገድ ይመለከተዋል ወይ? ካልሆነ ይህ መስፈርት አንቺ መሆን አለበት የምትዪውን እንጂ ሆኖ የተገኘውን (ማኅበረሰቡ ትክክል ነው ብሎ የሚያስበውን) የሚገልጽ አይደለም፡፡ ለዚህ ነው አንቺና ማኅበረሰቡ እየተደማመጣችሁ አይደለም የምለው፡፡ የማኅበረሰቡን ዐስተሳሰብ፣ “ጥያቄ የሚፈጥር” እንደ ሆነ ገልጸሻል፡፡ ጥያቄ ሊፈጥር እንደሚችል እኔም እቀበላለሁ፡፡ ጥያቄ መፍጠሩ ግን፣ ትክክል አይደለህም እንዲሁም የእኔን ተቀበል ወይም የአንተን አካሄድ አልከተልም እንድንል የሚያደርገን አይደለም፡፡ ለአእምሮ የሚመች ክርስቲያናዊ አገልግሎት ለመስጠት የምንፈልግ ሰዎች ከሆንን (ሮሜ 12÷1-2)፡፡

የዘፈንን ምንነት ባብራራሽበት ቦታ ላይ የሚከተለውን ብለሻል:—

“‘ሁሉም በየጓዳው የሚያደርገውን ነገር በአደባባይ እየወጣ የሚያወግዘው ማንን ፈርቶ ነው?’ እያልሁ እጠይቃለሁ። እግዚአብሔርን? በፍጹም። እግዚአብሔርን የምንፈራበት ጒዳይ የአደባባይ ብቻ ሳይሆን የጓዳ ሕይወታችንንም ያካትታል። አማኙ ከዚህ አንጻር ዘፈንን በየመድረኩና በየሰዉ ፊት የሚያስረግመው ግብዝነትና ዐድር ባይነት እንደ ሆነ ተገንዝቤአለሁ”።

አንቺ እንዳልሽው፣ “ዐድር ባይነት” ሊሆን ይችል ይሆናል፡፡ ይህ ማለት ግን፣ መዝፈን አለብን የሚለውን ሙግትሽን ሊያጸና አይችልም፡፡

እኅት ዓለም እግዚአብሔር አትረፍርፎ ይባርክሽ!

የግርጌ ማስታወሻ

[1] https://hintset.org/articles/about-zefen/

[2] “ከሆነ” በሚል የተዋቀረ፣ መላምታዊ ሙግት እንደ ሆነ ልብ ይሏል፡፡ እኅቴ ዘሪቱ ይህን ዐሳብ ያቀረበቸው ለምን እንደ ሆነ፣ በጽሑፏ ውስጥ በግልጽ አልነገረችንም፡፡ ምናልባት፣ “ውጤቱ ስላማረ መነሻው ትክክል ነው” የሚለውን ዐስተሳሰብ ለማጽናት ፈልጋ ከሆነ ግን፣ አካሄዷ ስሕተት መሆኑን የሚሞግት ነጥብ ነው፡፡

[3] ነባራዊ የሆነ ግብረገባዊ መስፈርት የለም የሚሉ አንጻራውያን፣ እንዲሁም የገቢራዊነትን ፍልስፍና (Pragmatism) የሚከተሉ ሰዎች፣ የአንድን ምግባር ሠናይነትንም ሆነ እኲይነትን የሚለኩት (በአብዛኛው) በውጤት ነው፡፡ ይህ ዐስተሳሰብ ስሕተት መሆኑን (“the end does not justify the means”) ለማሳየት፣ “ሥነ አመክንዮ” በሚለው መጽሐፌ ላይ ሰፊ ሙግት አቅርቤአለሁ (ገጽ 287-308 ያለውን ክፍል ይመለከቷል)፡፡

[4] መዝፈን ስሕተተ የሚሆነው በምን አግባብ እንደ ሆነ ከላይ በቀረቡት የተለያዩ ጽሑፈች ውስጥ፣ ሰፊ መጽሐፍ ቅዱሳዊና አመክንዮአዊ ሙግት ቀርቦበታል፡፡

[5] ባህል ተገላጭ (descriptive)፣ ሥነ ምግባር ገላጭ (prescriptive) የጥናት ዘርፍ ነው፤ የሚባለው በዚህ ምክንያት ነው፡፡ ሥነ ምግባር ሰዎች ምን ማድረግ አለባቸው የሚለውን ጒዳይ የሚያጠና የትምህርት ዘርፍ ሲሆን፣ ባህል ደግሞ በአንድ አካባቢና ቦታ የሚኖሩ ሰዎች፣ ምግባራዊ ኀላፊነታቸውንና ተጠያቂነታቸውን እንዴት እውን ያደርጋሉ የሚለውን ጒዳይ ይተነትናል፡፡ ለዚህ ነው ባህል አንጻራዊ፣ ሥነ ምግባር ደግሞ ነባራዊ ነው የሚባለው፡፡

[6] ስለ ባህል፣ ስለ ወግ፣ ስለ ልማድ ወዘተ ስንነጋገር፣ የአብዛኛውን ማኅበረሰብ አባል ታሳቢ አድርገን እንጂ፣ ጒዳዩ እያንዳንዱን የማኅበረሰብ አባል ይወክላል እያልን አይደለም፡፡ በፖፖ የሚበላ አንዳችም ኢትዮጵያዊ የለም ማለት አይቻልም፡፡ አብዛኛው የማኅበረሰብ ክፍል ፖፖን በምግብ ማቅረቢያነት እንደማይጠቀም ግን እሙን ነው፡፡ ከዚህ በተጨማሪ ይህ የፖፖ ጒዳይ፣ የባህልንና የወግን ቦታ ለማሳየት በአስረጅነት የቀረበ ናሙና መሆኑ ሊጠፋን አይገባም፡፡

[7] በክርስቲያናዊ አገልግሎትና አስተምህሮ ውስጥ፣ ትሥጉታዊ አገልግሎት (incarnational ministry) የሚባለው ይህ ነው፡፡

[8] ለዚህ ድንቅ ዐሳብ፣ ወንድም ላዕከ ታፈሰን አመሰግናለሁ፡፡

ተዐሳብያን መሠረቶች

“ክርስቲያን ዘፈን መስፈን አለበት ወይስ የለበትም?” የሚለውን ርእሰ የምንነጋገረው፣ የሚከተሉትን ተዐሳብያን[1] ነጥቦች፣ መሠረት አድርገን ነው፡፡ ከመነሻው እነዚህ ተዐሳብያን ነጥቦች ትክክል አይደሉም ወይም እኔን አይመለከቱም የሚል ማንኛውም ሰው፣ በቀዳሚነት የጽሑፉ ተደራሲ አይደለም (ጽሑፉ የተዘጋጀው ለዚህ ሰው አይደለም)፡፡ እነዚህ ተዐሳብያን ነጥቦች እውነተኛ መሆናቸውን የማይቀበል ሰው፣ ጽሑፉ በተዋቀረባቸው የሙግት ነጥቦች እንዲሁም ጽሑፉ አጸናዋለሁ በሚለው ድምዳሜ፣ ሊስማማ አይችልም፡፡ ስለዚህ ብዙ ርቀት ከመሄዳችን በፊት ከጅምሩ፣ “በርግጥ በእነዚህ ተዐሳብያን መሠረቶች እኔን ይመለከታሉ (ከጸሓፊው ጋር ተመሳሳይ አቋም አለኝ)?” የሚለውን ሁነኛ ጥያቄ፣ አንባብያን እንዲጠይቁ ይጠበቃል፡፡ “እነዚህን ተዐሳብያን መሠረቶች የማትቀበሉ ሰዎች ጽሑፉን እንዳታነቡ” እያልህ ነው ወይ? የሚል ጥያቄ ሊነሣ ይችላል፡፡ ማንበብ መብት ነው! ነገር ግን ተዐሳብያን መሠረቶችን በትክክል ማወቅ፣ ትርፍና ኪሳራን ወስኖ ለመራመድ ይጠቅም ከሆነ እንጂ፣ ክልካሎትን ታሳቢ አያደርግም፡፡ ተዐሳብያን መሠረቶችን አልቀበልም የሚል ሰው፣ ቢያንስ በዚህ ማዕቀፍ ውስጥ፣ የሙግት ነጥቦቹ ምን ያህል ተኣማኒ ናቸው እንዲሁም ድምዳሜው ምን ያህል ጠንካራ ነው የሚለውን ጒዳይ እንዲያውቅና ሙግቱን እንዲመረምር ይረዳዋል፡፡ ከዚህ አንጻር እነዚህ አራት ተዐሳብያን መሠረቶች፣ የጽሑፉ ዋልታና ማገር (መሠረትና ውቅር) ናቸው ማለት ይቻላል፡፡

በመሠረቱ እስካሁን ዘፈንን በተመለከተ የጻፍኋቸው ጽሑፎች ሁሉ፣ እነዚህን ተዐሳብያን በቀጥታም ሆነ በተዘዋዋሪ ትክክል ናቸው፣ የሚለውን መነሻ ያደረጉ ናቸው፡፡

1) ይህ ትምህርት (ጽሑፍ) እየቀረበ ያለው፣ ክርስቶስ ኢየሱስን እንደ ግል አዳኛቸው የተቀበሉ፣ እንደ ቅዱሳት መጻሕፍት አስተምህሮ ለመኖር የወሰኑ፣ በምድራዊ ሕይወት የክርስቶስ ኢየሱስን ፈቃድ መከወን፣ የክርስቲያን ቀዳማይ ዐላማ ነው ብለው የሚያምኑ፣ በአጠቃላይ ዳግም ልደት አግኝተው የደቀ መዛሙርትነትን ሕይወት የጒዞ መስመራቸው (የሕይወት ፍልስፍናቸው) ላደረጉ ወንድሞችና እኅቶች ነው፡፡ ዳግም ልደትና ደቀ መዝሙርነት እኔን አይመለከትም የሚል ሰው፣ የጽሑፉ ሙግት፣ ከሙግት ያለፈ እውናዊ ፋይዳ የለውም፡፡

2) ክርስቶስ ኢየሱስን በማመን ዳግም ልደት ያገኘ ሰው፣ የቤተ ክርስቲያን ተቀዳሚ ተግባራት የሚባሉትን ለመፈጸም ቊርጠኛ ውሳኔ ሊኖረው፣ እንዲሁም ምድራዊ ሕይወቱን ከዚያ አንጻር እንዲያደረጅ ይጠበቅበታል፡፡ ይኸውም:— (ሀ) ቤተ ክርስቲያንን ማለትም አማኒውን ማኅበረሰብ ማነጽ፣ (ለ) የክርስቶስ ኢየሱስን ወንጌል ለፍጥረት ሁሉ መስበክ፣ (ሐ) አምልኮተ እግዚአብሔርን ማካሄድ፣

(መ) ዳግም ልደት ያገኘ ሰው፣ የወንጌል ሥርጭትን ሥራ ከሚያደናቅፍ እንዲሁም ደቀ መዛሙርትን ለማፍራት ከሚደረገው ትግል (ሥራ)፣ እክል የሚፈጥሩ ማናቸውም ተግባሮች መራቅ አለበት፡፡ ስለዚህ የክርስቲያን የሕይወት ግብ፣ በእነዚህ አራት ማዕቀፎች መወሰን (መቀንበብ) ይኖርበታል፡፡

3) ክርስቲያን በወንጌል ትምህርት የሚኖረውም ሆነ ወንጌሉን የሚሰብከው፣ የሚኖርበት ማኅበረሰብ ከተቀበለው ባህልና ትውፊት ጋር በተዋደደ (በተጣጣመ) መንገድ ነው፡፡ ክርስቲያን ከሚኖርበት ባህልና ትውፊት ተጻራሪ ሆኖ መቈም የሚኖርበት፣ ጒዳዩ በክርስቲያናዊ አስተምህሮ እንዲሁም ክርስቲያናዊ ሥነ ምግባር ጋር የሚጻረር ሆኖ ሲገኝ ብቻ ነው፡፡ ስለዚህ አንድ ክርስቲያን፣ በሚኖርበት ማኅበረሰብ ውስጥ ለወንጌል መሰናክል ናቸው ከሚባሉ ግብሮች፣ ራሱን ማራቅ አለብት፡፡ “መብል ወንድሜን የሚያሰናክለው ከሆነ፣ ወንድሜን እንዳላሰናክለው፣ ለዘላለም ከቶ ሥጋ አልበላም” (1ቆሮ. 8÷13) የሚለው መርሖ፣ ለክርስቲያናዊ ሕይወት ፍቅርና አብነት ማዕከላዊ ነው፡፡ ሥጋ ለአካል በሚጠቅሙ ንጥረ ነገሮች (በፕሮቲን) የበለጸገ፣ ለሰውነት ተስማሚ ምግብ ነው፡፡ ሥጋ መብላት ከጣዖት አምልኮ ጋር ከተያያዘ ወይም ሥጋ መብላት ሌሎች ሰዎች ክርስትናን ወይም የደቀ መዛሙርትነትን ሕይወት እንዳይቀበሉ እክል የሚፈጥር ከሆነ፣ ክርስቲያን ለዘላለም ሥጋ መብላት የለበትም፡፡

4) እውነት ነባራዊ ናት፡፡ ክርስቲያዊው አስተምህሮም ሆነ ክርስቲያናዊው ሥነ ምግባር በጊዜ፣ በቦታና በሁኔታ የተገደበ አንጻራዊ ዐስተሳሰብ ሳይሆን፣ ነባራዊ ሐቅ ነው፡፡ የሒሳብ ስሌቶች እውን (እውነት) የማይሆኑበት ጊዜ፣ ቦታና ሁኔታ እንደሌለ ሁሉ፣ ክርስቲያናዊ አስተምህሮም ሆነ ሥነ ምግባር ነባራውያን ናቸው፡፡ እውነት አንጻራዊ ነች የሚል አቋም ያለው ሰው፣ ክርስቲያናዊ አስተምህሮን ነባራዊ በሆነ መንገድ አልተቀበለም ማለት ነው፡፡ እውነት ነባራዊ ካልሆነች፣ እውነትን ለማፈላለግ የምናካሄደው ምርምርና ሙግት ነባራዊ ሊሆን አይችልም፡፡

“ዘፈን ውጒዝ ተግባር ነው” ስል ምን ማለቴ ነው?

ኢትዮጵያውያን ክርስቲያኖች ዓለማዊ ዘፈኖችን መዝፈን የለባቸውም ስል፣ ክልካሎቱ የትኛውን የሥነ ምግባር ማዕቀፍ (ክልል) የሚመለከት ነው፣ የሚለው ጒዳይ ዋነኛ ነው፡፡ ይህ ደግሞ የምንወያይበት ርእሰ ጒዳይ፣ በምን አግባብ ይታይ የሚለውን ዋነኛ ነጥብ ይመለከታል፡፡ አንድ ነገር ይደረግ ወይም አይደረግ (ትክክል ወይስ ስሕተት ነው፣ ሠናይ ወይስ እኲይ ነው) ስንል፣ የክልካሎቱ ማዕቀፍ፣ እንደ ጒዳዩ ባሕርይ ሊለያይ ይችላል፡፡ ምክንያቱም በሥነ ምግባር አስተምህሮ፣ በርካታ የክልካሎትና የአስገዳጅነት ዐዋጆች አሉና፡፡ ስለዚህ እነዚህን ማዕቀፎች ተመልክተን ወደ ሙግቱ እንዘልቃለን፡፡

ምግባራዊ ማዕቀፎች

1) አስገዳጅ ምግባሮች (Obligatory—OB)[2]:— አስገዳጅ ምግባሮች[3] የሚባሉት፣ የሰው ልጅ ሁሉ ተግባራዊ እንዲያደርጓቸው ወይም ሕግጋቶቹን እንዳይተላለፍ የሚጠበቅበት ምግባራዊ ሕግጋት ናቸው፡፡ ለምሳሌ:— ንጹሕን ደም አታፍስ (አትግደል)፡፡

2) የሚፈቀዱ ምግባሮች (Permissible—PE)[4]:— የሚፈቀዱ ወይም ማዕቀብ ያልተጣለባቸው ማለት ነው፤ በሌላ አገላለጽ ከፈለግን ልናደርጋቸው የተፈቀዱ፣ ሥነ ምግባራዊ ሕግጋት ናቸው፡፡ በመስኩ ምሁራን፣ “አንድ ምግባር የሚፈቀድ ምግባር ነው ማለት፣ የእርሱ ተቃራኒው ምግባር አስገዳጅ ምግባር አይደለም” ማለት ነው ይሉናል፡፡ ለምሳሌ:— “መሥራት ተፈቅዷል” ማለት፣ “ያለመሥራት (ሥራ ፈት መሆን) በግዴታ ውስጥ ወድቋል ማለት አይደለም”[5]፡፡

3) የማይፈቀዱ ምግባሮች (Impermissible—IM)[6]:— እንድንከውናቸው (ተግባራዊ እንድናደርጋቸው) ያልተፈቀዱ፣ ምግባራውያን ሕጎችን የሚመለከት ሕግ ነው፡፡ የማይፈቀዱ ምግባሮች ማለት፣ “የእርሱ ተቃራኒው ምግባር እንዲከወን አስገዳጅ የሆነ ማለት ነው”[7]፡፡ ለምሳሌ:— “መሥራት አይፈቀድም” ማለት፣ “ሥራ ፈት መሆን ግዴታ ነው” ማለት ነው፡፡

4) አስገዳጅ ያልሆኑ ምግባሮች (Omissible—OM)[8]:— እንድናደርጋቸው በአስገዳጅነት ያልቀረቡ ምግባሮች ናቸው፡፡ አንድ ምግባር አስገዳጅ ያልሆነ ምግባር ነው ሊባል የሚችለው፣ “ግብሩ እውን እንዲደረግ አስገዳጅ ሆኖ ካልቀረበ ብቻ ነው”[9]፡፡

5) አማራጭ ምግባሮች (Optional—OP)[10]:— ለማድረግም ላለማድረግም የማንገደድባቸው ምግባሮች ማለት ነው፡፡ ይህ ማለት፣ “ግብሩ እንዲሁም የእርሱ ተቃራኒ ግብር አስገዳጅ አይደሉም ማለት ነው”[11]፡፡

በእነዚህ ቃላት መኻል ተወራራሽ ተዛምዶ ያለ ቢመስልም፣ ጊዜ ሰጥቶ ነገሩን ለመረመረው፣ እያንዳንዱ ማዕቀፍ የራሱ የሆነና ከሌላው የሚለይበት ባሕርይ አለው፡፡ እነዚህን ሙያዊ ቃላት ዳርድንበርነትም ሆነ፣ የእርስ በርስ ኵታገጠምነት በትክክል ማወቅ፣ ምግባራዊ ጒዳዮችን በትክክል ለማመራመር ትልቅ ዕድል የሚሰጥ ይመስለኛል፡፡

እኔ ክርስቲያን የሆነ አንድ ሰው፣ “መዝፈን የሌለበትም” ስል፣ ዘፈን እንደ ግብረገባዊ ግዕዛን (norms) የማይነቀሱ የማይገሠሡ አስገዳጅ ምግባራውያን ሕግጋት (Obligatory) ናቸው እያልሁ አይደለም፤ ቢያንስ በአብዛኛው፡፡ የእኔ አቋም ዘፈን ለክርስቲያኖች የማይፈቀድ (Impermissible) ግብር ነው የሚል ነው፡፡ ይኸውም ዕውቁ ጀርመናዊ ፈላስፋ ኢማኑኤል ካንት[12]፣ “ምድባዊ ትእዛዞች”[13] የሚላቸውን አመልካች ሳይሆን፣ “መላምታዊ ትእዛዞች”[14] የሚላቸውን የሚመለከት ነው፡፡ ምድባዊ ትእዛዞች የሰው ልጅ ሁሉ እውን እንዲያደርጋቸው የሚጠበቅበትን ምግባራዊ ሕጎች የሚመለከት ሲሆን (ለምሳሌ:— አትዋሽ)፣ መላምታዊ ትእዛዞች ደግሞ፣ ምግባራዊ ግዴታችንን እውን ለማድረግ የምንከተላቸው ቅድመ ሁኔታዎች ወይም እርምጃዎች ናቸው፡፡ እነዚህን ትእዛዞች ማክበር ምግባራዊ ሕግገጋት እንዳይሸራረፉ እንዳይገረሠሡ ያደርጋል፡፡ ስለዚህ ዘፈን እንዝፈን ወይስ አንዝፈን የሚለው ርእሰ ጒዳይ በአብዛኛው ምግባራዊ አስገዳጅ ሕግ (Obligatory) ሳይሆን፣ አይፈቀዴ ግብር (Impermissible) ነው፤ ቢያንስ በኢትዮጵያ ዐውድ፡፡ በካንት ቋንቋ ምድባዊ ርእሰ ጒዳይ ሳይሆን፣ መላምታዊ ትእዛዝ ነው፡፡

ዘፈን ማለት ምን ማለት ነው?

ዘፈን እንዲሁም መዝሙር የሚሉት ቃላት ምን ትርጒም ይወክላሉ፣ የሚለውን ጒዳይ በማብራራት መድከም የለብኝም፡፡ ለዚህ ሁለት ዐቢይ ምክንያቶች አሉኝ፡፡ አንደኛ፤ ቃላት ነባራዊ ትርጒም የላቸውም፡፡ የአንድ ቃል ትርጒም የሚወሰነው፣ የቋንቋው (የተግባቦቱ) ባለቤቶች ለቃሉ በሰጡት እንዲሁም ለዐውዱ ተስማሚ በሆነ ፍቺ ነው፡፡ ሁለተኛ፤ በኢትዮጵያ ወንጌላውያን አብያተ ክርስቲያናት ዘንድ፣ “ዘፈን” የሚለው ቃል፣ “መዝሙር” ከሚለው ቃል ጋር፣ ተጻራሪ በሆነ መንገድ ግልጋሎት ላይ ይውላል፡፡ ይህን አጠቃቀም ሰው ሁሉ ያውቀዋል የሚል እምነት አለኝ፡፡ ይህ አጠቃቀም ቢያንስ በተግባቦት ረገድ ውዥንብር ሲፈጥር አይቼ አላውቅም፡፡ ዐጭር መግለጫ ለማቅረብ ግን፣ መዝሙር ስል በእንግሊዝኛው፣ “gospel songs” የሚለውን እንዲወክል ነው፤ ዘፈን ስል ደግሞ፣ “secular songs” የሚለውን ይመለከታል፡፡ ክርስቲያን መዝፈን የለበትም የምልበት ዐቢይ ሙግት እንደሚከተለው ነው[15]፡፡

ሙግት አንድ—መጽሐፍ ቅዱሳዊ

መጽሐፍ ቅዱስ ልቅ (ከጋብጫ ውጪ ያለ) አውስቦን፣ ጥላቻን፣ መድሎን፣ ሙስናን፣ ኢፍትሓዊነትን ወዘተ ርቱዕ ወይም ኢርቱዕ (በቀጥታ ወይም በተዘዋዋሪ በሆነ) መንገድ ይቃወማል፡፡ እነዚህ ኢምግባራዊ ግብሮች በመጽሐፍ ቅዱስ የተወገዙ ከሆኑ፣ እነዚህን ድርጊቶች የሚያበረታቱ ወይም እውን እንዲሆኑ የሚቀሰቅሱ (ለምሳሌ:— ዘፈን፣ ጭውውት፣ ተውኔት፣ ቅኔ ወዘተ) ሁሉ የተወገዙ ናቸው፡፡ ስለዚህ ልቅ ወሲብን፣ ጥላቻን፣ መድሎን ወዘተ የሚያበረታቱ ዘፈኖችን መጽሐፍ ቅዱስ በጽኑ ያወግዛቸዋል፡፡ በዚህ አንጻር ስንመለከተው ዘፈን አይፈቀዴ ግብር (Impermissible) ሳይሆን፣ አስገዳጅ ሕግ (Obligatory) መሆኑ ቅቡል ነው፡፡ ይህ ማለት አውስቦን፣ ጥላቻን፣ መድሎን፣ ግድያን፣ ኢፍትሓዊነትን ወዘተ የሚያበረታቱ ዘፈኖችን አለመዝፈን አስገዳጅ ምግባራዊ ሕግ ነው (መዝፈን አይፈቀድም)፡፡

ይህ ሙግት ሁሉንም ዘፈኖች ሳይሆን፣ “እኲይ” ይዘት አላቸው የሚባሉትን ብቻ እንደሚመለከት ልብ ይሏል፡፡

ሙግት ሁለት—ትውፊትና ባህል

የወንጌላውያን አብያተ ክርስቲያናት ባህልና ትውፊት ዘፈንን በጽኑ ይኰንናል፡፡ ትክክለኛ የሆነ የነገረ መለኮት ትምህርት (ቅመራ) የአንድን አገር ትውፊትና ባህል በተከተለ መንገድ (ዐውደ ገብ በሆነ አግባብ) መካሄድ ይኖርበታል[16]፡፡ ቅዱሳት መጻሕፍት አስተያየት በማይሰጡባቸው ርእሰ ጒዳዮች ላይ፣ ባህልና ትውፊት የመኻል ዳኛ ሆነው ይሰየማሉ፡፡ ስለዚህ ዘፈንንን ከዓለማዊነት አንጻር በሚመለከት ማኅበረሰብ፣ ትውፊትና ባህል ውስጥ የሚኖር ክርስቲያን፣ ዘፈንን በአዎንታ ሊመለከት (ሊተገብረው) አይችልም፤ አይገባምም[17]፡፡ የኢትዮጵያ ወንጌላውያን አብያተ ክርስቲያናት ዘንድ፣ ዘፈን እንደ ኀጢአት (እንደ ዓለማዊነት) የሚታይ ከሆነ፣ ክርስቲያኖች ከዘፈን ራሳቸውን ማራቅ፣ ምግባራዊ ግዴታቸው ነው፡፡

ሙግት ሦስት—መረጣ ማካሄድ አስቸጋሪ ነው

እኲይ ይዘት ያላቸውን ዘፈኖች መዝፈን፣ ትክክል እንዳልሆነ በሙግት አንድ ላይ ተመልክተናል፡፡ ይህ ደግሞ ይዘታቸው ከክርስቲያናዊ ሥነ ምግባር ጋር የሚጣጣሙ ዘፈኖችን መዝፈንን እንደማያወግዝ እሙን ነው፡፡ ሁለተኛው ሙግት ማለትም ክርስቲያኑ ማኅበረሰብ አለኝ የሚለው ባህልና ትውፊት፣ ዘፈንን በጅምላ (በጀማ) ማውገዙ፣ ጥሩና መጥፎ የሚለውን ምርጫ ለማካሄድ ዕድል አይሰጥም፡፡

ከዚህ በተጨማሪ፣ ዘፈኖችን ሁሉ ሰብስቦ፣ የትኞቹ ከክርስቲያናዊ ሥነ ምግባር ጋር ይሄዳሉ፣ የትኞቹስ አይሄዱም የሚለውን መረጣ ለማካሄድም ሆነ፣ በሁሉም ሰዎች ዘንድ ተቀባይነት ያለውን አካል መሰየም አስቸጋሪ ነው፡፡ ስለዚህ ያለው አማራጭ፣ ሙሉ ለሙሉ መዝጋት አለያም ሙሉ ለሙሉ መክፈት እንጂ፣ ደርበብ አድርጎ መተው አልተቻለም፡፡ ሙሉ ለሙሉ መክፈት የሚለውን አማራጭ፣ ሙግት አንድ የሚቃወመን ሲሆን፣ በከፊል መክፈትን ደግሞ ሙግት ሁለት መቃወሙን ልብ ይሏል፡፡

ሙግት አራት—የእንዝፈን ባዮች ሙግት ስሑት ነው

እንዝፈን የሚሉ ሰዎች አቋማቸውን የሚደግፍ አንዳችም ሙግት ሲያቀርቡ አልታየም፡፡ እስከ ዛሬ እንደ ትልቅ መከራከሪያ ነጥብ የሚያቀርቡት፣ መጽሐፍ ቅዱስ በጒዳዩ ላይ አስተያየት ስላልሰጠ (ዝም ስላለ) መፈቀድ አለበት የሚለውን የሙግት አካሄድ ነው፡፡ ይህ ከብዙ አንጻር የተሳሳተ የሙግት አካሄድ ነው:—

አንደኛ፤ በተቃራኒው አንጻር የሚቈም ማስረጃ ያለመኖሩ፣ የአቋሜን ትክክለኝነት ያሳያል የሚል ሙግት፣ የርዕቱ ሙግት አካሄድ ሳይሆን፣ በኢመደበኛ ተፋልሶ ውስጥ ከሚመደቡ የተፋልሶ ሙግቶች ውስጥ አንዱ ነው (argument from silence)፡፡ አቶ ዮናስ ጐርፌ ይህ ዐይነቱን ሙግት በማቅረብ ብዙ ሲደክም ይታያል፡፡ የሙግቱ አካሄድ ይህን ይመስላል:— “ገላትያ 5÷21 ዘፋኝነትን አይከለክልም፤ መጽሐፍ ቅዱስ ያልከለከለው ነገር ሁሉ የተፈቀደ ነው፡፡ ስለዚህ ዘፋኝነት ሊፈቀድ ይገባዋል”፡፡ ይህ ከጅማሮው የከሸፈ ሙግት ስለሆነ ልንቀበለው አንችልም፡፡

ሁለተኛ፤ ቢያንስ በሙግት አንድ ላይ እንደ ተመለከትነው፣ መጽሐፍ ቅዱስ እኲይ ይዘት ያላቸውን ዘፈኖች ኢርቱዕ በሆነ መንገድ ስለሚያወግዝ፣ መጽሐፍ ቅዱስ በርእሰ ጒዳዩ ላይ አንዳችም አስተያየት አልሰጠም ብሎ መሟገት ስሕተት ነው፡፡

ሦስተኛ፤ በኢትዮጵያ ወንጌላውያን አብያተ ክርስቲያናት ዘንድ፣ ዘፈን መዝፈን እንደ ዓለማዊነት የሚታይ ተግባር ስለሆነ፣ መጽሐፍ ቅዱስ በጒዳዩ ላይ አንዳችም አስተያየት ባይሰጥ እንኳ፣ ክርስቲያኖች ከሕዝቡ ባህልና ትውፊት ማፈንገጥ (ተጻርረው መቅረብ) የለባቸውም (ባህልና ትውፊት ከሥነ ምግባር ሕግጋት ጋር እስካልተጋጨ ድረስ)፡፡

ሙግት አምስት—በሌላ ዓለም የሚገኙ ክርስቲያኖች እየዘፈኑ ነው

እንደ ሙግት አራት ሁሉ፣ ይቺም ሙግት በወዳጄ ዮናስ ጐርፌ ዘንድ ተወዳጅ ናት፡፡ የሙግቷ የሚከተለውን ትመስላለች— “ምዕራባውያን ክርስቲያኖች ዘፈንን እንደ ስሕተት አይመለከቱትም፡፡ እንዲያውም በዘፋኝነትና በዘማሪነት መኻል አንዳችም የይዘት ልዩነት የለም፡፡ ስለዚህ ሌላው አገር የሚፈቀድ ምግባር፣ በእኛ አገር መከልከል የለበትም”፡፡

ይህ ሙግት ከብዙ አንጻር ስሕተት ነው፡፡ ሁለት ዋነኛ ምክንያቶችን ልጥቀስ፡፡ አንደኛ፤ በሙግት ሁለት ውስጥ የጠቀስነው የባህልና የትውፊት ጒዳይ፣ ነገረ መለኮት ዓለም ዐቀፋዊ ይዘት ብቻ ሳይሆን፣ ቀዬአዊ ማንነትም እንዳለው የሚገልጽ ነው፡፡ ሁለተኛ፤ ምዕራባውያኑ ሁሉ ዘፈንን እንደሚደግፉ የቀረበው ገለጻ ገሚስ (በግማሽ) ውሸት ነው፡፡ በምዕራባውያኑ ዘንድ መዝፈን ችግር የለውም የሚሉ ሰዎች እንዳሉ ሁሉ፣ መዝፈን ስሕተት ነው የሚሉ አብያተ ክርስቲያናት አሉ (“የሽረት ሽረት ሕግ” በሚለው ምዕራፍ፣ የቀረቡትን አስረጆች ይመለከቷል)፡፡ አሜሪካን ተሐድሶ ቤተ ክርስቲያን (American Reformed Church—ARC) መዝፈን ችግር የለውም ሲሉ፣ ክርስቲያን የተሐድሶ ቤተ ክርስቲያን (Christian Reformed Church—CRC) ደግሞ መዝፈን ስሕተት ነው በሚለው አቋማቸው ለሁለት ተከፍለዋል፡፡ ይህ በአንዲት ቤተ ክርስቲያን (tradition) ውስጥ ያለ ልዩነት ነው፡፡ ዛሬም በርካታ መጥምቃውያን አብያተ ክርስቲያናት እንዲሁም አብዛኞቹ የጰንጤቈስጣውያን ቤተ እምነቶች፣ መዝፈን ስሕተት ነው የሚል አቋም አላቸው፡፡ ስለዚህ ዘፈንን በተመለከተ ምዕራባውያኑን ሁሉ አንድ ናቸው፣ የሚለው ማስረጃ ስሕተት ነው፡፡

ሙግት ስድስት—የትዳር አጋሬን በዜማ እወድሻለሁ ማለት ስሕተት ሊሆን አይችልም

“የትዳር አገሬን በግጥም እወድሻለሁ ማለት ስሕተት ካልሆነ፣ ዜማ ሲቀየጥበት እንዴት ስሕተት ይሆናል?” የሚለው ሙግት፣ ቢያንስ ሁለት መሠረታዊ ችግሮች አሉበት፡፡ አንደኛ፤ ይህ አካሄድ፣ በሙግት ሁለት ላይ የቀረበውን የባህልና የትውፊት ጥያቄ የሚመልስ ዐቅም የለውም፡፡ ሁለተኛ፤ ይህ ጒዳይ የዜማን ኀይል አሳንሶ የሚያቀርብ ነው፡፡ በተለይ ዜማ ከኀይልም ባለፈ አምልኳዊ ባሕርይ አለው የሚለውን የብዙ ሰዎች አስተያየት፣ ግምት ውስጥ የሚያስገባ አይደለም፡፡

ሙግት ሰባት—እትዝፈኑ የሚለው ትውፊት በገላትያ 5÷21 ላይ የተመሠረተ ነው!

ወዳጄ ዮናስ ጐርፌ፣ “በወንጌላውያን አብያተ ክርስቲያናት ዘፈን ውጉዝ የሆነው ገላትያ 5÷21 በተሳሳተ መንገድ በመተርጐሙ ነው” የሚል ዐሳብ አቅርቧል፡፡ እኔ ለዚህ ያለኝ ምላሽ ሦስት ነው፡፡ አንደኛ፤ በርግጥ እርሱ ያለው እውነት ከሆነ፣ ዞሮ ዞሮ አትዝፈኑ የሚለው ዐስተሳሰብ የባህላችንና የትውፊታችን አንዱ አካል ስለሆነ፣ “እየመረጥን እንዝፈን” የሚለው ዐሳብ ተቀባይነት አይኖረውም፤ ምክንያቱም ማኅበረሰቡ የምንጩን እውነተኝነት ሳያጣራ፣ አትዝፈን የሚለውን ጒዳይ እውነት አድርጎ ተቀብሎታልና፡፡ ስለዚህ፣ “ታዲያ እኛ ከባህሉና ከትውፊቱ በማፈንገጥ ዘፈን እናለማምደው” ልንል አንችልም፤ ቢያንስ በወንጌል ትምህርት ሰዎች በእኛ መሰናከል ስለሌለባቸው፡፡ ሁለተኛ፣ የወንጌላውያን አብያተ ክርስቲያናት ገላትያ 5÷21 የሚያብራሩበት ሥነ ትርጓሜ ተሳስቶአል ቢባል እንኳ፣ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን፣ ዘፈንን ለምን ኰነነች የሚለውን ጒዳይ በጥናት አስደግፎ ማቅረብ የግድ ይላል፡፡ ሦስተኛ፤ አንድ ነገር አጀማመሩ ስሕተት ነው ማለት፣ ጒዳዩ አኗኗራችንን አልቀረጸውም ማለት አይደለም፡፡ ዐስተሳሰባችንን የሚቀርጹት ግባዐቶች ሁሉ ትክክለኛ መነሻ ያላቸው አይደለም፡፡ ነገገር ግን ዛሬው ምግባራዊ ሕይወታችን ላይ የራሳቸው የሆነ ተጽእኖ አላቸው፡፡ በአጠቃላይ አጀማመሩ ስሕተት ነው ማለት፣ የዛሬው አጠቃቀም ተስሕተት ነው ማለት ላይሆን ይችላል፡፡ ይህ በሥነ አመክንዮ “በራሂያዊ ተፋልሶ” (Genetic Fallacy) በመባል ይታወቃል፡፡

የግርጌ ማስታወሻ

[1] በእንግሊዝኛው፣ assumption ወይም presupposition የሚሉትን ቃል እንዲወክል የተቀመረ ነው፡፡

[2] OB(p)—it is obligatory that p.

[3] ኀጢአት፣ “በኀልዩ፣ በነቢብና በገቢር” (በዐስተሳሰብ፣ በንግግርና በሥራ) እውን የሚሆን (የሚፈጸም) ስለሆነ፣ በዚህ ጽሑፍ፣ “ምግባር”፣ “ተግባር”፣ “ድርጊት”፣ “መከወን”፣ ወዘተ የሚሉት ቃላት፣ ከድርጊት ጋር ብቻ አያይዘን እንዳንመለከታቸው፡፡

[4] PE(p):— “­­it is permissible that p.”

[5] PE(p)↔­­­¬OB(¬p):— “It is permissible that p if and only if its negation is not obligatory.”

[6] IM(p):— “it is impermissible that p.”

[7] IM(p)↔OB(¬p):— “ it is impermissible that p if and only if its negation is obligatory.”

[8] OM(p):— “it is omissible that p.”

[9] OM(p)↔¬OB(p):— “it is omissible that p if and only if it is not obligatory.”

[10] OP(p):— “it is optional that p.”

[11] OP(p)↔(¬OB(p) & ¬OB(¬p):— “it is optional that p if and only if neither it nor its negation is obligatory.”

[12] Immanuel Kant—1724-1804.

[13] Categorical imperatives.

[14] hypothetical imperatives.

[15] ሕንጸት ክርስቲያዊ ማኅበር ባዘጋጀው የመጽሐፍ ግምገማ ላይ፣ “አትዝፈኑ ከሚሉ ሰዎች መካከል፣ የሚረባ ሙግት አልታየም” የሚል አስተያየት፣ አንድ ታዳሚ ሲናገር የሰማሁ ይመስለኛል፡፡ አንድ ሰው፣ “አላየሁም” ካለ፣ በግድ አይተሃል ልንለው አንችልም፤ አላየማ! “አላየሁም” የሚለው ቃል ግን፣ “የለም” የሚለውን እንዲወክል ታስቦ ከሆነ፣ አስተያየት ሰጪው ተሳስቶአል፡፡ አንደኛ፤ እንዝፈን ከሚለው ወገን የቀረበውን ያህል ሙግት፣ ቢያንስ እኔ በተደጋጋሚ አቅርቤአለሁ፡፡ ሙግትህ እኔን አላሳመነኝም ወይም ጠንካራ አይደለም ማለት ይቻላል፡፡ የሚረባ (ጥሩ) ሙግት አልቀረበም ማለት ግን ስሕተት ነው፡፡ ሁለተኛ፤ ያቀረብሁት ሙግት በምን አግባብ ጥሩ እንዳልሆነ አጸፋ ማቅረብ የግድ ይላል፡፡ “ጥሩ ሙግት የለም” የሚል የደፈና አነጋገር፣ ቢያንስ በርእሰ ጒዳዩ ላይ የዳበረ ውይይት እንዳናካሂድ ያደርገናል፡፡ ሦስተኛ፤ ከፋም ለማም (አረረ መረረም)፣ እንዝፈን የሚል ሙግት አቅርቦ ያየነው፣ ወንድም ዮናስ ጐርፌ ነው፡፡ የእርሱ ዋነኘ ሙግት ደግሞ፣ “ገላትያ 5÷21 ስለዘፈን አይነገርም፤ ስለዚህ መጽሐፍ ቅዱስ ዘፈንን ደግፎአል” የሚል ነው፡፡ ገላትያ 5÷21 እንዲሁም ሮሜ 13÷13፤ 1ጴጥሮስ 4÷3 ስለዘፈን አንዳችም አስተያየት አልሰጡም ብንል እንኳ፣ የሙግት ነጥቡ ድምዳሜውን ሊያጸናለት አይችልም፡፡ ከታች ሙግት አራትን ይመለከቷል፡፡ ታዲያ ይህን መስመር የሳተ ሙግት አድንቆ፣ የእኔን ሙግት በዚህ መንገድ ማጣጣል እንዴት ፍትሓዊ ሊሆን ይቻላል? ስለዚህ፣ “አላየሁም” የሚለው፣ “የለም” የሚለውን ታሳቢ አድርጎ ከሆነ፣ ይህ ግለሰብ ተሳስቶአል፡፡ የትኛው ሙግት የተሻለ ነው የሚለውን ጒዳይ ብንተወው እንኳ፣ ቢያንስ ወንድም ዮናስ ጐርፌ ካቀረበው ሙግት ያልተናነሰ ሙግት ስለቀረበ፣ የግለሰቡ አስተያየት ስሕተት ነው፡፡

[16] በነገረ መለኮት ትምህርት አስተምህሮን ዐውዳዊ ማድረግ (contextualisation) ትልቅ ትኲረት የተሰጠ-ው በዚህ አግባብ ነው፡፡

[17] ስለባህልና ስለትውፊት፣ “ቤት ያጣው ቤተኛ፤ የወር ተረኛው ርእሰ ጒዳይ” የሚለው ጽሑፍ የሰጠውን ማብራሪያ ይመለከቷል፡፡

ቀዳማይ ትችት

“ኮሞስ” (κῶμος) የሚለው የግሪክ ቃል[1] ግሪክን ወደ እንግሊዝኛ የሚተረጒሙ መዛግብተ ቃላት፣ ቃሉን በሦስት መንገድ መተርጐማቸውን በጽሑፌ ውስጥ ማካተቴ ይታወሳል፡፡ ይኸውም:—

o አንደኛው፣ ቅጥ ያጣ፣ ኢሥነ ምግባራዊ የሆነ፣ከአውስቦ (ከወሲብ) ጋር የተገናኘ፣ በአልኮል መጠጥ የተደገፈ ጭፈራ[2]፡፡

o ሁለተኛ፣ በአረማውያን የጣዖት አምልኮ ወቅት የሚካሄድ ጭፈራና ዜማ[3]፡፡

o ሦስተኛ፣ የመንደር ክብረ በዓል፤ ታላቅ ደስታ፤ ፈንጠዝያ[4]፡፡

ወዳጄ ዶክተር ተካልኝ ዱጉማ፣ ሦስተኛው ትርጒሜ የተሳሳተ እንደ ሆነ፣ ከዚህም የተነሣ አንባቢዎቼን እንዳሳሳትሁ ወቅሶአል[5]፡፡ እንዲያውም ክፍሉን በትክክል የሚተረጒሙ ሰዎች፣ የአንድ ሚሊዮን ብር ወሮታ እንደሚቸራቸው ገልጾአል (ቀልዱን ይመስለኛል)፡፡ በርግጥ መዝገበ ቃላቱን በምተረጒምበት ወቅት፣ መሠረታዊ ቃላትን ሆነ ብዬ በማግደፍ (omission) አንባቢዎቼን አሳስቻለሁን? ይህ እውነት ከሆነ፣ ሆነ ብዬ አንባቢን በማሳሳት ትልቅ በደል ፈጽሜአለሁ፡፡ የውንጀላውን እውነትነት መርምረን ብያኔ እንሰጥ ዘንድ፣ ጒዳዩን ቀረብ ብለን እንመልከት፡፡

የሦስተኛውን ትንታኔ የነገረን ግሪክን ወደ እንግሊዝኛ የሚተረጒም መዝገበ ቃላት ነው፡፡ ይህ መዝገበ ቃላት፣ “ኮሞስ” (κῶμος) የሚለውን የግሪክ ቃል የፈታው፣ በቊሙ (ቃል በቃል) እንደሚከተለው ነው:—

o “κῶμος kōmos; from 2968; a village festival, revel”

እኔ በሚከተለው መንገድ ነበር በቊሙ ለመተርጐም የሞከርሁት:—

o “የመንደር ክብረ በዓል፤ ታላቅ ደስታ፣ ፈንጠዝያ”፡፡

አንድን ዐረፍተ ነገር ወይም ቃል፣ ከአንድ ቋንቋ ወደ ሌላው ቋንቋ ስንተረጒም ልንከተላቸው ከሚጠበቁብን መርሖች መኻል የሚከተለው አንዱ ነው፡፡ ሰዎች አንድን ቃል ሲተረጒሙ፣ ለቃሉ ከቀረቡ ትርጒሞች መኻል አንድ ሰው አንዱን አማራጭ ትርጓሜ ሲከተል፣ ሌላ ሰው ደግሞ ሌላውን ሊከተል ይችላል፡፡ ነገሩን ግልጽ እንዲያደርግልን ከላይ ያለውን የእንግሊዝኛ ቃል በአስረጅነት እንመልከት፡፡ ለምሳሌ:— “village” የሚለው ቃል፣ “መንደር”፣ “ቀዬ”፣ “ጐጥ”፣ “ሰፈር”፣ “ዐምባ” የሚሉ አቻ ትርጒሞቹ አሉት፡፡ አንድ ሰው ከዚህ መኻል አንዱን ቃል ሲጠቀም ሌላው ሰው ደግሞ ሌላውን ቃል ሊጠቀም ይችላል፡፡ እኔ “village” የሚለውን የእንግሊዝኛ ቃል፣ መንደር ብዬ ተርጒሜዋለሁ፡፡ ሌላው ሰው ደግሞ፣ ከቀረቡት አማራጮች መኻል ያሻውን ሊጠቀም ይችላል፡፡ ይህ መሆኑ ግን፣ መሠረታዊ በሆነ መልክ የቃሉን ወይም የዐረፍተ ነገሩን ትርጒም ሊለውጥ አይችልም፡፡ ከለወጠ ግን፣ ለቃሉ የቀረበው አማራጭ ትርጒም ስሕተት ነው፡፡ በዚህ ረገድ እኔና ወዳጄ ዶክተር ተካልኝ ልዩነት ያለን አይመስልም፡፡ ይህ እውነት ከሆነ፣ የእኔ ትርጒም አንዳችም ስሕተት የለውም ማለት ነው፡፡

የወንድም ተካልኝ ክስ ያነጣጠረው፣ ከግላጼው በኋላ ያለው ቃል (ማለትም ከጭረት ወሰረዝ በኋላ ያለው ቃል) ከዋናው ግላጼ ጋር በጣምራ መታየት ነበረበት (በአንድ ተተርጒሞ መቅረብ አለበት) ይህ ባለመሆኑ ስሕተት ተፈጥሮአል የሚል ነው፡፡ ይኸውም:—

o “κῶμος kōmos; from 2968; a village festival, revel:—carousing.”

ከጭረት ወዘረዝ (colon-dash) በኋላ ያለው ቃል ማለትም፣ “carousing”፣ ከግላጼው ጋር በጣምራ መተርጐም ነበረበትን? እኔ የግላጼው አካል ስላልሆነ፣ ዐብሮ መተርጐም የለበትም ባይ ነኝ፡፡ ዶክተር ተካልኝ ደግሞ ዐብሮ መተርጐም ነበረበት፡፡ ይህ ባለመሆኑ ስሕተት ተፈጥሮአል ባይ ነው፡፡ እንግዲያው ይህ ጒዳይ እንዴት ይዳኝ? እውነቱ ያለው የት ዘንድ ነው? ይህ ጒዳይ የሚበየነው በእኔም ሆነ በዶክተር ተካልኝ ምርጫ ሳይሆን፣ መዝገበ ቃላቱን ያዘጋጁት ሰዎች፣ መዝገበ ቃላቱ ውስጥ ጭረት ወዘረዝን የተገለገሉበት በምን አግባብ ነው፣ በሚለው ወሳኝ ጥያቄ ነው፡፡

አዘጋጆቹ በመዝገበ ቃላቱ ውስጥ፣ ይህን ሥርዐተ ትእምርት (ጭረት ወዘረዝ) እንዴት እንደ ተገለገሉበት በርካታ ናሙናዎችን በመውሰድ፣ ግልጋሎቱ እንዲህና እንዲያ ነው ብሎ መበየን (ወደ ድምዳሜ መድረስ ይቻላል)፡፡ ይህ አካሄድ ግን አድካሚ ብቻ ሳይሆን፣ በተወሰነ መጠንም እንኳ ቢሆን፣ ግላዊ ለሆነ አንጻራዊ አስተያየት ሊዳረግ ይችላል፡፡ ትልቁ የምሥራች፣ መዝገበ ቃላቱን ያዘጋጁት ሊቃውንት፣ ይህን ሥርዐተ ትእምርት (ጭረት ወሰረዝ) እንዴት እንደ ተጠቀሙበት በግልጽ ነግረውናል፡፡ ይህ ድካም መቀነሱ ብቻ ሳይሆን፣ አንጻራዊ ለሆነ ትንታኔ እንዳይጋለጥ የሚረዳ ነው፡፡ የአዘጋጅ ቦርዱ ጭረት ወሰረዝን በተመለከተ በቀጥታ እንዲህ ብሎአል፤ በቊሙ (ቃል በቃል) እነሆ:—

“Specific Meanings: Specific meanings of words are dependent upon the context in which the words are found. Following the colon-dash (:—) in each entry is a list of NEW AMERICAN STANDARD BIBLE translations of the Greek word.”[6]

ከዚህ ገለጻ የምንገነዘበው፣ “carousing” የሚለው የእንግሊዝኛ ቃል የትርጓሜው (የግላጼው) አካል ሳይሆን፣ “ኒው አሜሪካን ስታንዳርድ ባይብል” (New American Standard Bible) “ኮሞስ” (κῶμος) የሚለውን የግሪክ ቃል የፈታበት (የተጠቀመበት፣ የተገለገለበት) ትርጒም ነው፡፡ መዝገበ ቃላቱን ያዘጋጀው፣ “ኒው አሜሪካን ስታንዳርድ ባይብል” (New American Standard Bible) መሆኑ ብቻ ሳይሆን፣ መዝገበ ቃላቱ ራሱ ይህን የመጽሐፍ ቅዱስ ትርጒም ለሚጠቀሙ ሰዎች እንዲያገለግል ታስቦ የተዘጋጀ ነው[7]፡፡

እውነቱ ይህ ከሆነ፣ የወንድሜ ክስ ትክክል አይደለም፡፡ እናንተም አልተሳሳታችሁም! እኔም አላሳሳትኋችሁም!

ካልዓይ ትችት

አንዳንድ ወገኖች፣ “ኮሞስ” (κῶμος) በሚለው የግሪክ ቃል ላይ የሰጠኸው ትንታኔ፣ የበለጠ ቢብራራ የሚል ዐሳብ ዐቅርበዋል፡፡ ምክንያቱም አንዳንዶች ሆነ ብለው ሙግቱን ያደፈረሱ ይመስላል፡፡ እኔ መጽሐፍ ቅዱስ ርቱዕ (ቀጥተኛ በሆነ) እንዲሁም ኢርቱዕ በሆነ (ቀጥተኛ ባልሆነ) መንገድ ዘፈንን ያወግዛል የሚል እምነት አለኝ፤ ይህንንም አቋሜን ምክንዮአዊ አካሄድን በተከተለ፣ እንዲህም ለአእምሮ ግቡዕ በሆነ መንገድ ለማቅረብ ሙከራ ያደረግሁ ይመስለኛል፡፡ ርቱዕ (ቀጥተኛ) እና ኢርቱዕ (ቀጥተኛ ያልሆነ) በሆነ መንገድ ዘፈንን ያወግዛል ስል ምን ማለቴ እንደ ሆነ፣ ትንሽ ፈልቀቅ እንዳደርገው ይፈቀድልኝ፡፡

ክርስቲያናዊው ሥነ ምግባር በግልጽ የሚቃወማቸው ዐስተሳሰቦች እንዲሁም ግብሮች አሉት፡፡ መጽሐፍ ቅዱስ እነዚህን ምግባራዊ ርእሰ ጒዳች፣ በግልጽ ስለተቃወመ ርቱዕ (ቀጥተኛ) በሆነ መንገድ ተቃውሞአቸዋል እንላለን፡፡ ለምሳሌ:— ሰው መግደል፣ መስረቅ፣ መጣላት፣ መከራከር፣ መቅናት፣ መመቅኘት፣ መዘሞት (ዝሙት)፣ መዳራት፣ ጣዖትን ማምለክ ወዘተ (ጥቅስ መጥቀስ ያስፈልግ ይሆን?)፡፡ በመጽሐፍ ቅዱስ ይህ ዐይነቱ ምግባር እንዲሁም ይህ ዐይነቱ ዐስተሳሰብ፣ በግልጽ ተኰንኖአል፡፡ እነዚህን ምግባሮች የሚያበረታቱ ወይም ሰዎች እነዚህን ግብሮች እንዲፈጽሙ የሚቀሰቅሱ (የሚያነሣሡ) ማናቸውም ዐይነት ዘፈኖች፣ ተውኔቶች፣ ጨዋታዎች፣ ተረቶች፣ ቅኔዎች ወዘተ የተከለከሉ ናቸው፡፡ እነዚህ ምግባሮች ወይም ዐስተሳሰቦች እኲይ መሆናቸውን መጽሐፍ ቅዱስ በግልጽ ስለነገረን፣ “ርቱዕ በሆነ መንገድ ክልከላ የተደረገባቸው” ምግባራዊ ርእሰ ጒዳዮች ብለን እንጠራቸዋን፡፡ ቅዱሳት መጻሕፍት የአምላክ አፊዎተ ቃል ናቸው የሚል (መጽሐፍ ቅዱስ የክርስቲያን ምግባራዊ መመሪያ ነው የሚል) ማንኛውም ሰው፣ ከእነዚህ ምግባራዊ ሕጸጾች ራሱን እንዲያጻደ ይጠበቃል፡፡

በሌላ አንጻር ደግሞ፣ መጽሐፍ ቅዱስ በግልጽ ያላወገዛቸው፣ ነገር ግን ምግባራዊ ሕጎች ጸንተው እንዲቆሙ ዕገዛ የሚያደርጉ ወይም በተዘዋዋሪ የተከለከሉ ምግባራዊ ሕጎች አሉ፡፡ እነዚህን ኢርቱዕ በሆነ (ቀጥተኛ ባልሆነ) መንገድ ክልከላ የተጣለባቸው ምግባራዊ ሕጎች ናቸው፡፡ ለምሳሌ:— ሲጃራ ማጤስ፣ አደንዛዥ ዕፅ መውሰድ፣ ጫት መቃም፡፡ መጽሐፍ ቅዱስ በእነዚህ ግብሮች ላይ ቀጥተኛ የሆነ መከልክል (ክልክላት) አላደረገም፡፡ ነገር ግን መጽሐፍ ቅዱሳዊው ክርስትና፣ እነዚህ ምግባሮች ትክክል እንዳልሆኑ ይቀበላል፡፡ ተከልክሏል ሲባል ግን፣ ስማቸው ተጠቅሶ ክልክላ ተደርጎባቸዋል እያልን ሳይሆን፣ በተዘዋዋሪ (ኢርቱዕ) በሆነ መንገድ መጽሐፍ ቅዱስ አውግዞአቸዋል የምንላቸው ሕጎች ናቸው፡፡ አደንዛዥ ዕፅ፣ ሲጃራ ወዘተ ለጤና ጐጂ እንደ ሆኑ፣ ሳይንስ በግልጽ ያስረዳል፡፡ አካላችን ከአምላክ በዐደራ የተቀበልነው የመንፈስ ቅዱስ ቤተ መቅደስ እንደ ሆነ፣ ቅዱሳት መጻሕፍት ያስተምራሉ፡፡ እግዚአብሔር የሰጠንን ይህን አካል የሚጒዳ ማናቸውም ነገር እንዳናደርግ ታዘናል (ለምሳሌ የሚከተሉትን ምንባባት ይመለከቷል:— 1ቆሮ. 6÷12-20፤ 3÷16-17፤ 2ቆሮ. 5÷17)፡፡ እነዚህን ምግባሮች እንዳንፈጽም ተከልክለናል ስንል ግን፣ ስማቸው ተጠቅሶ (በግልጽ፣ በቀጥታ) ክልከላ ተጥሎባቸዋል እያልን አይደለም፡፡ አንድ ሰው መጽሐፍ ቅዱስ ሲጃራ ስለማጤስ፣ ጫት ስለመቃም ወዘተ ርቱዕ በሆነ መንገድ ስላልተናገረ፣ መጽሐፍ ቅዱስ በእነዚህ ምግባራዊ ጒዳዮች ላይ ክልካሎት አላኖረባቸውም ቢል በትልቁ ይሳሳታል፡፡ በቅዱሳት መጻሕፍት ምግባራዊ ርእሰ ጒዳዮችን በተመለከተ ያሉ ትምህርቶች፣ ክልከላም ሆነ ፈቃድ የተላለፈው ርቱዕን ብቻ ሳይሆን፣ ኢርቱዕንም ትምህርት ታሳቢ ባደረገ መንገድ ነው፡፡ በዚህ አንጻር ኢምግባራዊ የሆኑ ግብሮችን እንድናደርግ የሚያነሣሱን ወይም እኲዩን ግብር ሠናይ አስመስለው የሚያቀርቡ ዘፈነኖች፣ ኢርቱዕ በሆነ መንገድ የተከለከሉ ናቸው ማለት ነው፡፡

ዘፈን ኢርቱዕ በሆነ መንገድ ተከልክሏል ስንል ግን፣ ይዘታቸው ከክርስቲያናዊ ሥነ ምግባር ጋር የማይጣጣሙ ዘፈኖችን ማለታችን እንደ ሆነ ልብ ይሏል፡፡ ይዘታቸው ጥሩ የሆነ፣ ከክርስቲያዊ ሥነ ምግባር ጋር የሚጣጣሙ ዘፈኖች እንዴት ነው የሚታዩት፣ የሚለውን ጥያቄ በተመለከተ ሰፊ ማብራሪያ እንደ ተሰጠ ልብ ይሏል (የፖፖውን ምሳሌ ያስታውሷል)፡፡ እነሆ የማብራሪያው እጥርጥር:—

ክርስቲያን ሰዎች ወደ ክርስቶስ ኢየሱስ እንዳይመጡ ወይም በክርስትና ሕይወት እንዳይጐለብቱ ከሚያደርጉ ማናቸውም ዐይነት ድርጊቶች መቈጠብ ይጠበቅባቸዋል፡፡ ማንኛውም ሰው የባህሉና የትውፊቱ እስረኛ ነው፡፡ አንድ ሰው የአንድን ምግባር እኲይነትና ሠናይነት የሚያብራራው፣ በባህሉ ማዕቀፍ ውስጥ ነው፡፡ ለምሳሌ:— በሥነ ምግባር ትምህርት አረጋውያንን ማክበር ትክክል ነው ተብሎ ይታሰባል፡፡ ነገር ግን በተለያየ ባህል፣ ይህ ከበሬታ በተለያየ መንገድ ይገለጻል፡፡ አንድ ኢትዮጵያዊ ሽማግሌ አባቱን ቤት በመስጠት፣ ምግብና መኝታ በማዘጋጀት ይከባከባል፤ በዚህም ምግባራዊ ኀላፊነቱን ይፈጽማል፡፡ አሜሪካዊ የሆነ ሰው ለአረጋውያን ያለውን ከበሬታ የሚገልጸው በዚህ መንገድ ግን አይደለም፡፡ ሰውን ማክበር ነባራዊ የሆነ ምግባራዊ ሕግ ቢሆንም፣ እንዴት ተግባራዊ ይደረግ የሚለው ግን፣ እንደየ ባህሉ ይለያያል፡፡ ግብረገብ ገላጭ (prescriptive)፣ ባህል ደግሞ ተገላጭ (descriptive) ነው፣ የሚባለው በዚህ አግባብ ነው፡፡ ግብረገብ መሆን ያለበትን ነገር ይነግረናል፤ ባህል ደግሞ፣ አንድ ምግባር በአንድ ባህል ውስጥ እንዴት ተግባራዊ (ተፈጻሚ) ይደረጋል የሚለውን ጒዳይ ያብራራል፡፡

በኢትዮጵያ ወንጌላውያን አብያተ ክርስቲያናት ዘንድም ሆነ፣ በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ቤተ ክርስቲያን ለዓለማዊ ዘፈኖች አሉታዊ አመለካከት እንዳለ እናውቃለን፡፡ ይህም ማኅበረሰቡ፣ መንፈሳዊነትና ዘፈን አብረው የሚሄዱ ነገሮች አይደሉም የሚል አቋም እንዲኖረው ምክንያት ሆኖአል፡፡ ይህ በባህሉ ውስጥ እንዴት ሊገባ ቻለ የሚለው፣ የባህላዊ ሥነ ሰብ ጥናት ዘርፍ ሲሆን፣ ይህን ጒዳይ መመርመር ለተነሣንበት ጭብጥ አንዳችም ረብ የለውም፡፡ እንግዲያው በኢትዮጵያ ዘፈን ከመንፈሳዊነት ጋር እንደሚጋጭ የሚታሰብ ከሆነ፣ ክርስቲያን በባህሉ ተቀባይነት የሌለውን ነገር በማድረግ፣ ለሌሎች መሰናክል መሆን አይኖርበትም፡፡ ክርስቲያን ሌሎች ሰዎችን ከወንጌል እውነት የሚያሰናክል ማናቸውም ዐይነት ድርጊት እንዳይፈጽም፣ በማኅበረሰቡ ዘንድ እንደ ዓለማዊ ተደርጎ የሚታይ ነገርን እንዳያደርግ በመጽሐፍ ቅዱስ በጥብቅ ታዞአል፡፡

o “በወንድምህ መንገድ ላይ የማሰናከያ ድንጋይ ወይም ወጥመድ እንዳታስቀምጥ ቊርጥ ዐሳብ አድርግ…ወንድምህ በምትበላው ምግብ የሚያዝን ከሆነ፣ በፍቅር አልተመላለስህም፤ ክርስቶስ የሞተለትን ወንድምህን በመብልህ አታጥፋው፡፡ ለምግብ ስትል የእግዚአብሔርን ሥራ አታፍርስ…ለወንድምህ መሰናከል ምክንያት የሚሆነውን ሥጋን አለመብላት፣ ወይንን አለጠጠጣት ወይም አንዳች ነገርን አለማድረግ መልካም ነው” (ሮሜ 14÷13-23)፡፡

o “ነገር ግን ከነጻነታችሁ የተነሣ የምታደርጉት ለደካሞች ዕንቅፋት እንዳይሆን ተጠንቀቁ፡፡ አንተ ይህን የመሰለ ዕውቀት ኖሮህ፣ ደካማ ኅሊና ያለው ሰው በቤተ ጣዖት ስትበላ ቢያይህ፣ ለጣዖት የተሠዋውን ምግብ ለመብላት አይደፋፈርምን? ስለዚህ ክርስቶስ የሞተለት ይህ ደካማ ወንድም በአንተ ዕውቀት ምክንያት ጠፋ ማለት ነው፡፡ በዚህ መንገድ ወንድሞቻችሁን በመበደልና ደካማ ኅሊናቸውን በማቊሰል፣ ክርስቶስን ትበድላላችሁ፡፡ ስለዚህ እኔ የምበላው ነገር ወንድሜን የሚያሰናክለው ከሆነ፣ ወንድሜን ላለማሰናከል ስል፣ ከቶ ሥጋ አልበላም” (1ቆሮ. 8÷9-13)፡፡

o “እንግዲህ ስትበሉም ሆነ ስትጠጡ፣ ወይም ማንኛውንም ነገር ስታደርጉ፣ ሁሉንም ነገር ለእግዚአብሔር ክብር አድርጉት፡፡ ለአይሁድም ሆነ ለግሪኮች ወይም ለእግዚአብሔር ቤተ ክርስቲያን መሰናክል አትሁኑ፤ እኔ ሰውን ሁሉ በማንኛውም ረገድ ለማስደሰት እንደምጥር እናንተም እንዲሁ አድርጉ፤ ብዙዎችም ይድኑ ዘንድ፣ ለራሴ የሚጠቅመውን ሳይሆን፣ ለእነርሱ የሚጠቅመውን እሻለሁና” (1ቆሮ. 10÷31-33)፡፡

በአጠቃላይ ለሌሎች ሰዎች ኅሊና ጥያቄ የሚፈጥር፣ ሰዎች ወደ ክርስቶስ እንዳይመጡ ወይም በጸጋው ወንጌል እንዳያድጉ እክል የሚፈጥሩ ማናቸውም ነገሮች፣ በቅዱሳት መጻሕፍት ተወግዘዋል፡፡ ክርስቶስን እንደ ግል አዳኛችን የተቀበልነው፣ ክርስትና የሚያስገኘውን በረከት ለመቋደስ ብቻ አይደለም፤ ክርስትና እንድንከፍለው የሚጠብቅብንን ዋጋ ለመክፈል ጭምር እንጂ፡፡ መስሐዊቷ ማኅበረሰብ (ቤተ ክርስቲያን) ብርሃንና ጨው የመሆን አምላካዊ ኀላፊነቷን ከዳር ማድረስ የምትችለው፣ በተናጠል ብቻ ሳይሆን፣ ክርስቲያናዊ ሕይወትን በጋራ በመኖር ጭምር ነውና፡፡ ስለዚህ የግል ፍላጎት፣ “ለጌታ እኖራለሁ፤ ለጌታ ሞታለሁ” ከሚለው አቋም አንጻር ሊጠረዝ (ሊከረከም)፣ ከዚህ ክቡር ዐላማ አንጻር ሊገናዘብ ይገባዋል፡፡ ስለዚህ መጽሐፍ ቅዱስ ኢርቱዕ በሆነ መንገድ ዘፈንን አላወገዘም ወይም ስለ ዘፈን አንዳችም አስተያየት አልሰጠም የሚል ሰው ተሳስቶአል፡፡

ይህ ሙግት ክርስቲያን መዝፈን አለበት ወይስ የለበትም የሚለውን ጒዳይ ለመዳኘት በቂ ቢሆንም፣ እኔ ግን ከዚህ ዐልፌ በመሄድ፣ መጽሐፍ ቅዱስ ዘፈንን ርቱዕ በሆነ መንገድ ኰንኖአል የሚል ሙግት ዐቅርቤአለሁ (ምናልባት ርቱዕ በሆነ መንገድ ከልክሏል የሚለው ሙግቴ አሳማኝ ባይሆን እንኳ፣ ኢርቱዕ በሆነ መንገድ ከልክሏል የሚለው ሙግት ጒዳዩን ለመዳኘትና ዘፈንን ለማውገዝ በቂ ነው)፡፡

ርቱዕ በሆነ መንገድ ከልክሏል የሚለው ሙግቴ የሚከተለውን ይመስላል:— “ኮሞስ” (κῶμος) የሚለው የግሪክ ቃል (ዐማርኛ ቅጆች፣ “ዘፈን” ብለው የተረጐሙት ማለት ነው)፣ ግሪክን ወደ እንግሊዝኛ የሚተረጒሙ መዛግብተ ቃላት፣ ቃሉን በሦስት መንገድ መተርጐማቸውን በጽሑፌ ውስጥ ማካተቴ ይታወሳል፡፡ ይኸውም:—

o አንደኛው፣ ቅጥ ያጣ፣ ኢሥነ ምግባራዊ የሆነ፣ ከአውስቦት/ከወሲብ ጋር የተገናኘ፣ በአልኮል መጠጥ የተደገፈ ጭፈራ[8]፡፡

o ሁለተኛ፣ በአረማውያን የጣዖት አምልኮ ወቅት የሚካሄድ ጭፈራና ዜማ[9]፡፡

o ሦስተኛ፣ የመንደር ክብረ በዓል፤ ታላቅ ደስታ፣ ፈንጠዝያ[10]፡፡

አንዳንድ ሰዎች ሦስተኛው ትርጒሜ የተሳሳተ እንደ ሆነ፣ ከዚህም የተነሣ አንባቢዎቼን እንዳሳሳትሁ ከስሰዋል፣ ወቅሰዋል፡፡ ነገር ግን ወቀሳቸውም ሆነ ክሳቸው ስሕተት መሆኑን፣ “ቀዳማይ ትችት” በሚለው አርእስት ላይ ለመሞገት ሞክሬአለሁ፡፡ ሙግቱ በዐጭሩ እንደሚከተለው ነው:—

የሦስተኛውን ትንታኔ የነገረን የግሪክ መዝገበ ቃላት፣ “ኮሞስ” (κῶμος) የሚለውን የግሪክ ቃል የፈታው በሚከተለው መልኩ ነው:—

o “κῶμος kōmos; from 2968; a village festival, revel”

ከዚህ ውስጥ ትንታኔ ፍካሬ (ትርጓሜ) የሚፈልግ የእንግሊዝኛ ቃል፣ “revel” የሚለው ብቻ ይመስለኛል፡፡ “revel” የሚለው ቃል እንደ ማንኛውም ቃል፣ በርካታ አማራጭ ትርጓሜዎች አሉት፡፡ በርካታ የእንግሊዝኛ መዛግብተ ቃላትም ቃሉን በተለያየ መንገድ ተርጒመውታል፡፡ ለምሳሌ:— Merriam-Webster የተባለው መዝገበ ቃላት፣ በአማራጭነት ካቀረበልን ትርጓሜ መኻል አንዱ አማራጭ የሚከተለው ነው:— “to take intense pleasure or satisfaction <reveled in the quiet after everyone had gone>”፡፡ በዚህ ምክንያት እኔ፣ “revel” የሚለውን ቃል፣ “ፈንጠዝያ” ብዬ ነው የተረጐምሁት፡፡ ስለዚህ ሦስተኛውን አማራጭ ትርጓሜ ወደ ዐማርኛ የመለስሁት በሚከተለው መንገድ ነው:—

o “የመንደር ክብረ በዓል፤ ታላቅ ደስታ ፈንጠዝያ”፡፡

የአንድ ሰው ትርጒም ከሌላው ሰው ትርጒም በቃላት መረጣ እንዲሁም በዐረፍተ ነገር አወቃቀር ሊለያይ እንደሚችል፣ ከላይ ለማሳየት ሞክሬአለሁ፡፡ ምክንያቱም ቃላት አማራጭ ትርጓሜ ስላላቸው (ለምሳሌ:— village የሚለውን የእንግሊዝኛ ቃል መንደር፣ ቀዬ፣ ጐጥ፣ ሰፈር፣ ዐምባ ወዘተ ከሚሉ ትርጒሞቹ መኻል፣ አንድ ተርጓሚ አንዱን ቃል ሲጠቀም፣ ሌላው ደግሞ ሌላውን ቃል ሊጠቀም ይችላል)፡፡ ነገር ግን መሠረታዊው ጭብጥ መለያየት የለበትም፡፡ ይህ እውነት ከሆነ የእኔ ትርጒም ስሕተቱ ምንድን ነው?

ዶክተር ተካልኝ ዱጉማ እንዲሁም ወንድም ክብረ-አብ ኤ. ገብረ-ሥላሴ፣ እኔ ያቀረብሁት ትርጕም ትክክል አይደለም ሲሉ፣ በዚህ አንጻር ሁለት መከራከሪያ ነጥብ አንሥተዋል[11]፡፡ የወንድም ተካልኝን ሙግት ላስቀድም፡፡ “ያነበብነውን ሁሉ አንመን” በሚል ርእስ በፊስቡክ ገጹ ላይ የሚከተለውን ሙግት አቅርቧል (እንዲያውም የእኔን ስሕተት የሚያርም፣ የአንድ ሚሊዮን ብር ወሮታ እንደሚቸረው ገልጿል፤ ምፀት ይመስላል)፡፡ እኔ በዋቢነት የጠቀስሁት የግሪክ መዝገበ ቃላት ትጓሜውን የሰጠው በዚህ መልክ ነው:—

o “κῶμος kōmos; from 2968; a village festival, revel:—carousing.”

ስለዚህ ክሱ ያነጣጠረው፣ ከጭረት ወዘረዝ (colon-dash) በኋላ ያለው ቃል ማለትም “carousing”፣ በትርጒምህ ውስጥ አላካተትኸውም፤ ይህ ደግሞ ሙግትህ ግቡን እንዲመታ ሆነ ብለህ የቀመርኸው፣ ስውር ሸፍጥ ነው ባይ ነው፡፡ እኔ፣ “carousing” የሚለውን ቃል ለምን መተርጐም እንደ ሌለብኝ እንዲያውም ቃሉን በግላጼ ውስጥ ማካተት ስሕተት እንደ ሆነ አስረድቻለሁ፡፡ የሙግቱ ፍሬ ዐሳብ የሚከተለውን ይመስላል:— እኔ “carousing” የሚለው ቃል የመዝገበ ቃላቱ ክፍል አይደለም፤ ስለዚህም በትርጒሙ ውስጥ መካተት በጭራሽ የለበትም ባይ ነኝ፡፡ ለምን? መዝገበ ቃላቱን ያዘጋጁት ሊቃውንት፣ ከጭረት ወሰረዝ (colon-dash) በኋላ ያለው ቃል፣ የመዝገበ ቃላቱ ግላጼ እንዳልሆነ በግልጽ ተናግረዋል፡፡ በመዝገበ ቃላቱ ውስጥ የተጠቀሙባቸውን ትእምርቶች (symbols) ባብራሩበት ቦታ ላይ እንዲህ ብለዋል:—

“Following the colon-dash (:—) in each entry is a list of NEW AMERICAN STANDARD BIBLE translations of the Greek word.”[12]

ይህ ማለት፣ “carousing” “ኒው አሜሪካን ስታንዳርድ ባይብል” (New American Standard Bible) “ኮሞስ” (κῶμος) የሚለውን የግሪክ ቃል የተረጐመበት መንገድ እንጂ፣ የትንታኔው አካል አይደለም (ይህ መዝገበ ቃላት፣ የተዘጋጀው ለNew American Standard Bible አንባቢዎች እንዲያገለግል ተፈልጎ እንደ ሆነ፣ አንባቢ ልብ ይበል[13])፡፡ ወንድም ተካልኝ ይህን በቅጡ ሳያመሳክር፣ ለትችት መፍጠኑ ትክክል አልመሰለኝም (በዚህ ጕዳይ ማብራሪያም ካቀረብሁ በኋላ እንኳ፣ ነገሩን በውል የተረዳው አይመስልም)፡፡

ስለዚህ የዶክተር ተካልኝ ዱጉማን ሙግት በዚህ አሰናብቼ፣ ወደ ወንድም ክብረ-አብ ተቃውሞ ልመለስ፡፡ ከብዙ አንጻር ሲታይ የወንድም ክብረ-አብ ሙግት ፍትሓዊ ነው፡፡ ለዚህ ሙግቱ ወንድም ክብረ-አብን ላመሰግነው እወዳለሁ፡፡ በዐጭሩ ወንድም ክብረ-አብ እያለ ያለው፣ revel የሚለው የእንግሊዝኛ ቃል መጠጥን ይጨምራል፡፡ ስለዚህ ዘፈን ስሕተት የሚሆነው ብቻውን ሳይሆን፣ መጠጥን ሲጨምር ብቻ ነው ባይ ነው፡፡ ለዚህ ሙግቱ እማኝ አድርጎ የሚያቀርበው፣ Oxford Dictionary of English የተባለውን የእንግሊዝኛ መዝገበ ቃላትን ነው፡፡

ይህ ጒዳይ፣ እኔ መጽሐፍ ቅዱስ ዘፈንን ርቱዕ በሆነ መንገድ አውግዞታል የሚለውን ሙግቴን ማክሸፍ ግን በጭራሽ አይችልም፡፡ ለዚህ በርካታ ምክንያቶች አሉ:— አንደኛ፤ “ኦክስፎርድ አድቫንስድ ለርነርስ ዲክሽነሪ” (Oxford Advanced Learner’s Dictionary—OALD) “አካዳሚያዊ መዝገበ ቃላት ስላልሆነ ልትጠቀምበት አትችልም” የሚለውን የወንድም ክብረ-አብን ዐሳብ መቀበል ይከብደኛል፤ ምክንያቱም፣ “ኦክስፎርድ ዲክሽነሪ ኦፍ ኢንግሊሽ” (Oxford Dictionary of English—ODE) አካዳሚያዊ መሆኑ[14]፣ (OALD) አካዳሚያዊ አይደለም ወደሚለው ድምዳሜ ላይ ያደርሳል እንዴ? (ለአንዱ ማለትም ለODE አካዳሚያዊ ለመሆኑ ማስረጃ እንዳቀረብኸው ሁሉ፣ ለሌላውም ማለትም OALD አካዳሚያዊ ላለመሆኑ ማስረጃ ማቅረብ ይኖርብሃል፤ አለያ ሙግትህ፣ “argument from silence” የሚለው ተፋልሶ ይገጥመዋል)፡፡

ሁለተኛ፤ OALD አካዳሚያዊ አይደለም ብለን ብናስብ እንኳ፣ ሁለቱ መዛግብተ ቃላት እርስ በርስ የማይጣጣም ወይም አንዱ ሌላውን የሚያፈርስ ማብራሪያ እንዴት ሊያቀርቡ ይችላሉ፡፡ ሦስተኛ፤ በአንድ የትምህርት ተቋም፣ አንድ ሰው፣ OALDን በእማኝነት ጠቅሶ ቢያቀርብ፣ አስተማሪው ወይም ተቋሙ፣ ሙግትህ ተኣማኒ ባልሆነ መሠረት ላይ የተዋቀረ ነው የሚለው አይመስልም፡፡ አራተኛ፤ በርካታ የእንግሊዝኛ መዝገበ ቃላት በትርጒማቸው ውስጥ፣ መጠጥን አላካተቱም (ለምሳሌ:— Merriam-Webster የተባለው መዝገበ ቃላት፣ በአማራጭነት ካቀረበልን ትርጓሜ መኻል አንዱ የሚከተለው ትርጒም ነው:— “to take intense pleasure or satisfaction <reveled in the quiet after everyone had gone>”)፡፡ እሺ OALD አካዳሚያዊ ተኣማኒነት ይጐድለዋል ብለን እናስብ፤ ግን፣ Merriam-Webster አካዳሚያዊ መሠረት የለውም ማለት እንዴት ይቻላል? አምስተኛ፤ አብዛኛውን ጊዜ ቃላት አማራጭ ትርጒም አላቸው፤ “revel” የሚለውም ቃል ከዚህ የተለየ አይደለም፡፡ ስለዚህ አማራጭ ትርጒሙ እስከ ፈቀደልኝ ድረስ (ማለትም መጠጥን ጨምረው እንዲሁም መጠጥን ሳይጨምሩ)፣ እንዳልጠቅሰው የሚከለክለኝ ነገር ያለ አይመስለኝም (የምጠቅስበት ዐውደ ምንባብ፣ ያንን እንዳላደርግ በግልጽ እስካልከለከለኝ ድረስ)፡፡

የሁለቱን ወዳጆቼን ሙግት በዚህ መልክ ምላሽ ከሰጠሁ፣ ሌሎች ሰዎች ላቀረቡት ሙግት አጸፋ ወደ ማቅረቡ ልዝመት፡፡ አንዳንድ ሰዎች፣ “የእንግሊዝኛ የመጽሐፍ ቅዱስ ቅጆች አንተ፣ ‘ኮሞስ’ (κῶμος) የሚለውን የግሪክ ቃል፣ በፈታህበት መንገድ አልፈቱትም፡፡ ይህ ደግሞ የአንተ አፈታት ተኣማኒ እንዳልሆነ የሚያመለክት ነው” ብለዋል፡፡ በእኔ መንገድ ለምን እንዳልተረጐሙት በቊርጥ ማወቅ አልችልም፤ መገመት ግን እችላለሁ፡፡ ይህ እንዳለ ሆኖ፣ እኔና የእንግሊዝኛ ቅጆች መለያየታችን እኔ ስሕተት መሆኔን የሚያመለክት አይመስለኝም፡፡ አንደኛ፤ እነርሱ በዚያ መንገድ መተርጐም ይችላሉ፤ ምክንያቱም አማራጭ ትርጓሜው ይፈቅድላቸዋል፡፡ እኔም በዚህ መንገድ መተርጐም እችላለሁ፤ ምክንያቱም አማራጭ ትርጒሙ ይፈቅድልኛል፡፡ ስለዚህ በረጃው ለሁለታችንም በእኲል ቀርቦልናል፡፡ እነርሱ አንዱን ወሰዱ እኔ ደግሞ ሌላውን፡፡ ሁለተኛ፤ ባህልም ሆነ ትውፊት በአመለካከታችን ላይ አዎንታዊም ሆነ አሉታዊ ተጽእኖ አለው፡፡ በዚህ ጕዳይ ደግሞ እነርሱም ሆኑ እኔ የዚህ ችግር ሰለባ ነን፡፡ እነርሱ ወደ ምዕራቡ ዐስተሳሰብ እንደሚያዘነብሉት፣ እኔም ኢትዮጵያዊ ለሆነውና ላደግሁበት ዐስተሳሰብ ማዘንበሌ ተፈጥሯዊ ነው፡፡ ሦስተኛ፤ እንግዲያው ሰው ሁሉ የአስተዳደጉ እስረኛ ከሆነ፣ “ለተሳሳተ አስተዳደግ ሰለባ እንዳንሆን ቃታ ጠባቂው ምንድን ነው?” የሚል ጥያቄ መጠየቅ ይኖርብናል፡፡ ቃታ ጠባቂው፣ “ለድምዳሜህ ማስረጃ አለህ ወይ?” የሚለው ወሳኝ ጥያቄ ነው፡፡ ስለዚህ፣ “አብዛኞቹ ፈረንጆች ስላላሉት አንተም አትበለው” የሚለው ሙግት ትክክል አይደለም (አበሻ ነገረ መለኮት አይቀምርም ያለው ማነው?)፡፡ ለምንለው ነገር ማስረጃ አለን ወይ? ማስረጃውስ አጥጋቢ በሆነ መሠረት ላይ የተመሠረተ ነው ወይ? የሚሉት መሰል ጥያቄዎች ለመቅድመ ልባዌአችን[15] ሰለባ እንዳንሆን ዘብ ይቈሙልናል፡፡ በአጠቃላይ መጽሐፍ ቅዱስ ቢሆን ርቱዕ በሆነ መንገድ ባይሆን ደግሞ ኢርቱዕ በሆነ መንገድ ዘፈንን ያወግዛል፡፡

ሣልሳይ ትችት

ዶክተር ተካልኝ ዱጉማ ሁለት ተጨማሪ ሙግት ይዞ ብቅ ብሏል፡፡ አንደኛው ነገረ መለኮታዊ ሁለተኛው ምክንዮአዊ ሙግት ነው፡፡ ነገረ መለኮታዊው ሙግት፣ መጽሐፍ ቅዱስ ዘፈንን በተመለከተ አዎንታዊም ሆነ አሉታዊ አስተያየት አልሰጠም የሚለው ሲሆን፣ ምክንዮአዊ ደግሞ፣ ተስፋዬ ሙግቱን ያደራጀው ስሑት የሆነ የሥነ ትርጓሜ መርሖ ተከትሎ ነው የሚል ነው፡፡

ወንድም ተካልኝ ዘፈን የማንዘፍነው፣ “ወንድሜ ይሰናከላል በሚለው የፍቅር ሕግ ነው” እንጂ መጽሐፍ ቅዱስ በጒዳዩ ላይ አንዳችም አስተያየት አልሰጠም ይላል፡፡ መጽሐፍ ቅዱስ ዘፈንን በተመለከተ አንዳችም አስተያየት ካልሰጠ (ርቱዕ እንዲሁም አርቱዕ በሆነ መንገድ)፣ እርሱ ታሳቢ ያደረገው መሠረት ይኸውም፣ “ወንድሜ ይስናከላል የሚለው የፍቅር ሕግ” ከየት የተገኘ ነው? ይህ ሕግ ከመጽሐፍ ቅዱስ የተቀዳ ከሆነ፣ ከዚህ ሕግ ተነሥተን በዘፈን ላይ አስተያየት መስጠት የምንችል ከሆነ፣ ቢያንስ ኢርቱዕ በሆነ መንገድ መጽሐፍ ቅዱስ ስለዘፈን አስተያየት ይሰጣል ማለት ነው፡፡ በእኔ ግምት ወንድም ተካልኝ እኔ፣ ርቱዕ እንዲሁም ኢርቱዕ የምለውን አካሄድ በትክክል የተረዳው አልመሰለኝም፡፡ የእኔን ሙግት “ዐለታማ ያልሆነ”፣ “ረግረግ መሬት” ላይ ያለ[16]¹⁷ ብሎታል፡፡ የእኔ ሙግት በቀረበው አሉታዊ ቅጽል የሚገለጽ ከሆነ የእርሱም፣ “ወንድሜ ይስናከላል የሚለው የፍቅር ሕግ” በተመሳሳይ መንገድ መገለጽ ይኖርበታል፡፡ ምክንያቱም እኔ ኢርቱዕ የምለው አቀራረብ እርሱ ከሚለው ጋር አንድ ዐይነት ስለሆነ፡፡ እያከራከረን ያለው ኢርቱዕ የምለው ሳይሆን፣ ርቱዕ የተባለው አቀራረብ ነውና፡፡ ምናልባት ተመሳሳይ ጭብጥ ይዘን (“ኢርቱዕ” ባልሁት አግባብ) በውል ባልታወቀ ምክንያት እንዲያው ዝም ብለን ዐየር እየጐሰምን እንዳይሆን ያስፈራል፡፡

እኔ መጽሐፍ ቅዱስ በቀጥታ የማያወግዛቸው እንዲያውም ከክርስቲያናዊው ሥነ ምግባር ጋር የሚጣጣሙ ዘፈኖች መኖራቸውን ገልጫለሁ፡፡ እነዚህን ዘፈኖች የማንዘፍነው ግን ከትውፊታችን ወይም እርሱ፣ “የፍቅር ሕግ” በሚለው አካሄድ ነው፡፡ ዝሙት እኵይ ተግባር ከሆነ፣ ዝሙት ቀስቃሽ ጽሑፎችን ማንበብም ሆነ፣ የወሲብ ምስሎችን መመልከት ውጉዝ ተግባር ነው፡፡ እነዚህን ምግባሮች ውጉዝ ስንል ግን፣ ርቱዕነትን ታሳቢ አድርገን አይደለም፤ ኢርቱዕ አቀራረብን እንጂ፡፡ ለክርስቲያናዊው ሥነ ምግባር ዝሙት ውጉዝ ከሆነ፣ ዝሙትን ታሳቢ ያደረጉ ዘፈኖች ሠናይ ሊሆኑ አይችሉም፡፡ መዳራት እኲይ ተግባር ከሆነ፣ ለድሪያ የሚያንደረድሩ ዘፈኖች ትክክል ሊሆኑ አይችሉም፡፡ ይህ አካሄድ ለዘፈን ብቻ ሳይሆን፣ ለግጥም፣ ለስድ ንባብ፣ ለተውኔት፣ ለፊልም፣ ለልብ ወለድ ወዘተ ጭምር እውነት ነው፡፡ በዚህ አግባብ ነው፣ ክርስቲያናዊውን ሥነ ምግባር የሚጻረሩ ዘፈኖች ሁሉ ውጉዝ ናቸው ያልሁት፡፡ መጽሐፍ ቅዱስ ኢርቱዕ በሆነ መልክ ዘፈንን ይኰንናል የምለውም በዚህ አካሄድ ነው፡፡

ስለዚህ እኔ የምለውን ጒዳይ በሌላ ገለጻ እርሱ ራሱ ብሎታል፤ ታዲያ ጒዳዩ (የእኔ ሙግት) ለምን፣ “ረግረግ” ይሆናል (ጽሑፌን በድጋሚ በርጋታ እንዲነበብ ምክሬ ነው)[17]፡፡ ሌላው ነጥብ ከላይ የዘረዘርሁትና መጽሐፍ ቅዱስ ኢርቱዕ በሆነ መልኩ ዘፈንን ይኰንናል የምለው ሙግቴ እንዴት፣ “ረግረጋማ” እንደሚሆን መረጃ ከማቅረብ ባሻገር፣ እኔ ላቀረብሁት ሙግት አሳማኝ ማስተባበያ ማቅረብ ይጠበቅበታል፡፡ እንዲያው በድፍኑ፣ “ረግረግ” ብሎ ማለፍ ንግግሩን ተኣማኒ አያደርገውም፡፡

“ኮሞስ” (κῶμος) በሚለው በግሪክ ቃል ላይ ያካሄድነው ሙግት የሚያጠነጥነው እኔ፣ “ርቱዕ በሆነ መልኩ መጽሐፍ ቅዱስ ዘፈንን ይከለክላል” ባልሁት የሙግት አካሄድ ነው፡፡ ወንድም ተካልኝ ከሁለት ቀን በፊት በለጠፈው ጽሑፉ፣ ሁለት አዳዲስ ክርክሮች ይዞ መጥቶአል፡፡ ቀጥታ ልጥቀስ:—

“Carson ከጠቀሳቸው ዐሥራ ስድስት በቃላት ጥናት ውስጥ ከሚፈጸሙ ስሕተቶች መካከል ዐሥራ ሦስተኛውን ተስፋዬ ፈጽሞታል፡፡ ይኸውም. Unwarranted Adoption of an Expanded Semantic Field. The fallacy in this instance lies in the supposition that the meaning of a word in a specific context is much broader than the context itself allows and may bring with it the word’s entire semantic range. This step is sometimes called illegitimate totality transfer. (Carson, D.A.: Exegetical Fallacies. 2nd ed. Page 60)”

ይህ ክስ በሁለት ዐበይት ምክንያቶች ስሕተት ነው፡፡ አንደኛ፤ እኔ የ“ኮሞስ”ን (κῶμος) አማራጭ ትርጒም በሙሉ፣ “በአንድ ላይ” እንጠቀም አላልሁም፡፡ እኔ ያልሁት፣ እኔም ሆንሁ ዮናስ ምርጫችንን የሚያጸድቅልን የዐውደ ምንባብ ዕገዛ ስለሌለ፣ እርሱ እንደኛውና ሁለተኛው ትርጒም ይታይልኝ እንደሚለው፣ እኔ ሦስተኛው ትርጒም ይታይልኝ የማልልበት ምክንያት አይኖርም፤ ዐውደ ምንባቡ ዕገዛ የማያደርገልኝ ከሆነ፡፡ ለምሳሌ፣ “ሰው ከውሃና ከመንፈስ ካልተወለደ በቀር ወደ እግዚአብሔር መንግሥት አይገባም” የሚለውን የዮሐንስ ወንጌል 3÷5 ክፍል በናሙናነት ብንመለከት፣ ውሃ የሚለው ቃል ምንን ያመለክታል የሚለው ጒዳይ ያወዛግባል፡፡ አንዳንዶች የውሃ ጥምቀትን ያሳያል ሲሉ፣ ሌሎች ደግሞ መንፈስ ቅዱስን የሚያሳይ ነው ባዮች ናቸው፡፡ ሌሎች ደግሞ፣ ውሃ የሚለው ቃል የሥጋ ልደትን ያመለክታል ሲሉ፣ ከሦስቱም በተለየ መንገድ አንዳንዶች ደግሞ የመጥምቁ ዮሐንስን ጥምቀት አመልካች ነው ይላሉ፡፡ እያንዳንዱን አመለካከት የሚቀበሉ ሰዎች ለሙግታቸው ማጐላበቻ ማስረጃዎችን ይጠቅሳሉ፤ ነገር ግን አንድም ሰው ፍርጥም ብሎ፣ “የእኔ መቶ በመቶ ትክክል ነው” ማለት አይችልም፡፡ የግራ ቀኙን ክርክር የምንመለከተው የማን ሙግት የተሻለ ማስረጃ አቅርቦአል በሚለው አካሄድ እንጂ፣ ፍጹም እርግጠኝነትን ታሳቢ ባደረገ መልኩ አይደለም፡፡ “ኮሞስ” (κῶμος) በሚለው የግሪክ ቃል የሚገኝባቸው ሦስት ዐውደ ምንባቦች ከአማራጭ ትርጒሙ መኻል የትኛውን እንውሰድ የሚለውን ጒዳይ ለመወሰን ዕገዛ ስለማያደርጉ፣ እኔም ሆንሁ ወንድም ዮናስ ጐርፌ፣ ከዐውደ ምንባቦቹ ተጠቃሚ አንሆንም የሚል ክርክር አቅርቤያለሁ፡፡

ፕሮፌሰር ካርሰን፣ የክፍሉ ዐውድ የቃሉን አማራጭ ትርጒም የሚወስነው ከሆነ፣ የቃሉ አማራጭ ትርጒም ሁሉ በጣምራ ይታዩልኝ ማለት እንዳማይገባ እያስገነዘበ ነው፡፡ እኔ ደግሞ የክፍሎቹ ዐውድ ምርጫን ለማካሄድ አይረዱንም ብያለሁ፡፡

በአጠቃላይ ፕሮፌሰር ካርሰን እያለ ያለው አንደኛ ዐውዱ ግልጽ መልእክት በሚያስተላልፍበት ሁኔታ፣ ሁሉም አማራጭ ትርጒሞች በእኲል ይታዩልኝ ማለት ትክክል እንዳልሆነ ነው፡፡ እኔ ደግሞ ዐውዱ ምርጫ ለማካሄድ ዕርዳታ የለውም ባይ ነኝ፡፡ ሌላው እኔ ሦስቱም ትርጒሞች በአንድ ላይ ይታዩልኝ አላልሁም፡፡ ወንድም ዮናስ አንደኛውና ሁለተኛው ትርጒም ይወሰዱልኝ እንደሚለው ሁሉ፣ እኔ ሦስተኛው ትርጒም ይወሰድልኝ የማልልበት ምክንያት የለም የሚል ሙግት ነው ያቀረብሁት፡፡ ስለዚህ የወዳጄ ውንጀላ ያላልሁትን ብለሃል እንዲሁም ፕሮፌሰር ካርሰን የሚልበትን ዐውድ በትክክል የተከተለ አይደለም፡፡ ይህ የወዳጄ ሙግት በሥነ አመክንዮ፣ Straw Man Fallacy በመባል የሚጠራ የተሳሳተ ሙግት ነው፡፡

ወንድም ተካልኝ ያቀረበው ሌላው ሙግት በርካታ የትርጓሜ መጻሕፍትና የመጽሐፍ ቅዱስ ቅጆች፣ ከእኔ ሙግት ጋር እንደ ማይስማሙ ማሳየት ነው፡፡ እርሱ እንደሚለው የመጽሐፍ ቅዱስ ትርጒሞቹ ሁሉ የእርሱን አካሄድ ያጸድቃሉን? የሚለውን ጒዳይ ለጊዜው ልተወው፤ አንባቢ ረጋ ብሎ ቢያጤናቸው ብዙ ትምህርት ያገኝበታል፡፡ በአካዳሚው ዓለም አንዱ ሰው የሌላውን ሰው ሙግት ተቃርኖ ይጽፋል፡፡ “ሙግቴን ለምን ነካህ” የሚባል ተረት ተረት የለም፡፡ የማስተርስም ሆነ የዶክትሬት ዲግሪ መመረቂያዎችን ብንመለከት ለዚህ ጥሩ ናሙና ናቸው፡፡ በተለይ በነገረ መለኮት ይህ የዘወትር ክሥተት ነው፡፡

ወገኖቼ፣ በትችት መራሽ ጽሑፎች አትታወኩ፡፡ ቢሆን ርቱዕና ኢርቱዕ በሆነ መልክ መጽሐፍ ቅዱስ ዘፈንን እንደሚያወግዝ ዕወቁ፣ ለሌሎችም አሳውቁ፡፡ ካልሆነ ደግሞ ኢርቱዕ በሆነ መልክ መጽሐፍ ቅዱስ ዘፈንን መኰነኑን ተገንዘቡ፤ አዝገንዝቡ፡፡

የግርጌ ማስታወሻ

[1] የዐማርኛ የመጽሐፍ ቅዱስ ቅጆች፣ “ዘፈን” ብለው የተረጐሙት ቃል ማለት ነው (ገላትያ 5÷21፤ ሮሜ 13÷13፤ 1ጴጥሮስ 4÷3)፡፡

[2] Johannes P. Louw and Eugene Albert Nida, vol. 1, Greek-English Lexicon of the New Testament: Based on Semantic Domains, electronic ed. of the 2nd edition., 772 (New York: United Bible Societies, 1996). በእኔ ግርድፍ ትርጒም የማይስማማ ካለ፣ መረጃው በቀጥታ እነሆ:— “drinking parties involving unrestrained indulgence in alcoholic beverages and accompanying immoral behavior”፡፡

[3] H.G. Liddell, A Lexicon: Abridged from Liddell and Scott’s Greek-English Lexicon, 460 (Oak Harbor, WA: Logos Research Systems, Inc., 1996). Johannes P. Louw and Eugene Albert Nida, vol. 1, Greek-English Lexicon of the New Testament: Based on Semantic Domains, electronic ed. of the 2nd edition., 772 (New York: United Bible Societies, 1996). A Greek-English Lexicon of the New Testament and Other Early Christian Literature, transl. & ed. William F. Arndt and F. Wilbur Gingrich (Univ. of Chicago, 1957)፡፡

[4] Robert L. Thomas, New American Standard Hebrew-Aramaic and Greek Dictionaries: Updated Edition (Anaheim: Foundation Publications, Inc., 1998). ይህ መዝገበ ቃል፣ “ኮሞስ” ለሚለው ቃል ያቀረበው ትርጒም ይህ ብቻ መሆኑን፣ አንባቢ ልብ እንዲለው እፈልጋለሁ፡፡ ትርጒምህ ፍትሓዊ ላይሆን ይችላል የሚሉ ሰዎች ካሉ፣ እነሆኝ እንግሊዝኛው (ቃል በቃል—ሳይጨመር ሳይቀነስ):— “κῶμος kōmos; from 2968; a village festival, revel:—carousing.”፡፡

[5] “በፊስቡክ” የቀረበ ሒስ ስለሆነ፣ ለኅዳግ መዘክር በሚመች መልኩ አደራጅቶ ማቅረብ አልተቻለም፡፡

[6] Robert L. Thomas, New American Standard Hebrew-Aramaic and Greek Dictionaries: Updated Edition (Anaheim: Foundation Publications, Inc., 1998). በእንግሊዝኛው የቀረበው ጽሑፍ እንዲሁም አጽንዖቱ ከመጽሐፉ በቀጥታ የተቀዳ እንደ ሆነ ልብ ይሏል፡፡

[7] Of the New American Standard Exhaustive Concordance Updated Edition Copyright © 1981, 1998 by The Lockman Foundation All Rights Reserved. Robert L. Thomas, New American Standard Hebrew-Aramaic and Greek Dictionaries: Updated Edition (Anaheim: Foundation Publications, Inc., 1998)፡፡

[8] Johannes P. Louw and Eugene Albert Nida, vol. 1, Greek-English Lexicon of the New Testament: Based on Semantic Domains, electronic ed. of the 2nd edition., 772 (New York: United Bible Societies, 1996). በእኔ ግርድፍ ትርጒም የማይስማማ ካለ እነሆ፣ “drinking parties involving unrestrained indulgence in alcoholic beverages and accompanying immoral behavior.”፡፡

[9] H.G. Liddell, A Lexicon: Abridged from Liddell and Scott’s Greek-English Lexicon, 460 (Oak Harbor, WA: Logos Research Systems, Inc., 1996). Johannes P. Louw and Eugene Albert Nida, vol. 1, Greek-English Lexicon of the New Testament: Based on Semantic Domains, electronic ed. of the 2nd edition., 772 (New York: United Bible Societies, 1996). A Greek-English Lexicon of the New Testament and Other Early Christian Literature, transl. & ed. William F. Arndt and F. Wilbur Gingrich (Univ. of Chicago, 1957)፡፡

[10] Robert L. Thomas, New American Standard Hebrew-Aramaic and Greek Dictionaries: Updated Edition (Anaheim: Foundation Publications, Inc., 1998). ይህ መዝገበ ቃል፣ “ኮሞስ” ለሚለው ቃል ያቀረበው ትርጒም ይህ ብቻ መሆኑን፣ አንባቢ ልብ እንዲለው እፈልጋለሁ፡፡ ትርጒምህ ፍትሓዊ ላይሆን ይችላል የሚሉ ሰዎች ካሉ፣ እነሆኝ እንግሊዝኛው (ቃል በቃል—ሳይጨመር ሳይቀነስ):— “κῶμος kōmos; from 2968; a village festival, revel:—carousing.”፡፡

[11] የሁለቱም ተሟጋቾች ሙግት የቀረበው በፊስቡክ ላይ ስለሆነ፣ ምንጮቹን ለኅዳግ መዘክር በሚመች መልክ መጥቀስ አልተቻለም፡፡

[12] Of the New American Standard Exhaustive Concordance Updated Edition Copyright © 1981, 1998 by The Lockman Foundation All Rights Reserved. Robert L. Thomas, New American Standard Hebrew-Aramaic and Greek Dictionaries: Updated Edition (Anaheim: Foundation Publications, Inc., 1998).

[13] ዝኒ ከማሁ፡፡

[14] ወንድም ክብረ አብ፣ ለዚህ ጒዳይ ማስረጃ ይሆነው ዘንድ፣ የድረ ገጾች ማስረጃ ዐቅርቦአል፡፡ ለዚህ ማስረጃው አመሰግነዋለሁ፡፡

[15] prejudice, presupposition.

[16] “ዘፈን በመጽሐፍ ቅዱስ የተከለከለ ስለሆነ አንዝፈን የሚል መሟገቻ አለው [ተስፋዬ]፡፡ እኔ ደግሞ ይህ ቤተ ክርስቲያን ልትቆምበት የሚገባ እውነተኛ መሠረት አይደለም፡፡ ረግረግ መሬት ነው፡፡ ዐለታማ አይደለም፤ ኋላ ኋላ ያሰምጣታል እላለሁ”፡፡ በዚሁ ጽሑፍ ማጠቃለያ ላይ ወንድም ተካልኝ እንዲህ ይላል፣ “ዘፈን ሁሉ ኀጢአት ነው በሚል ትምህርት ላይ ቆማ ዘፈንን የምትቃወም ቤተ ክርስቲያን፣ በዚህ ረገድ ረግረግ መሬት ላይ እንደ ቆመች ቤት ናት፡፡ እያደር ትሰምጣለች፡፡ መጪው ትውልድ በዚህ ጒዳይ ላይ ለሚያነሣው ጥያቄ ምላሽ አይኖራትም፡፡ ይሁን እንጂ ዘፈንን አለመዝፈንን ሆነ አለማድመጥን የኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያን በሌላ መሠረት ላይ ቆማ ማስተላለፍ ትችላለች፡፡ ይኸውም በክፍል አራት መጣጥፌ ላይ ተብራርቶአል፡፡ በፍቅር መሠረት ላይ፡፡ ኅብረትን በመጠበቅ መሠረት ላይ፡፡ ወንድማችን እንዳይሰናከል ወይም ለወንድሞቻችን ካለን ፍቅር የተነሣ፣ ለወንጌል እንቅፋት ከሚሆን ወይም ለጌታ ካለን ፍቅር የተነሣ መሆን አለበት እላለሁ”፡፡

[17] “ትውፊት” የሚለው የእኔ አካሄድ አድራጊውንም ሆነ አድማጩን ከግምት ውስጥ ያስገባ ሲሆን እርሱ፣ “የፍቅር ሕግ” የሚለው ግን አድራጊው የተቀበለው፣ ነገር ግን አድማጩ ሊሰናከልበት የሚችለው አካሄድ ነው፡፡ በዚህ አንጻር ሲታይ የትውፊቱ ሙግት ይበልጥ ጠንካራ ይመስለኛል፡፡ ነገር ግን ትውፊቱ እንዳለ ሆኖ የፍቅር ሕግ የሚለውንም በሙግቱ ውስጥ ልናካትተው የሚከለክለን አንዳችም ነገር የለም፡፡

“እየመረጥን እንዝፈን! እየመረጥንም እንሞዝቅ!”

የዚህ ጽሑፍ ፅንሰትና ልደት፣ “የወር ተረኛው” ርእሰ ጒዳይ ነው፡፡ ወዳጄ ዮናስ ጐርፌ፣ “ቤት ያጣው ቤተኛ፤ ሙዚቃ፣ ሙዚቀኛነትና ኢትዮጵያዊቷ ቤተ ክርስቲያን” በሚል ርእስ ያሳተመው መጽሐፍ እንዲሁም መጽሐፉን ተከትሎ የወጡ በርካታ አጸፋዎችና መወድሶች፣ የዚህ ጽሑፍ መነሻ ናቸው፤ መድረሻ ግን አይደሉም[1]፡፡ አጸፋዎቹንና መወድሶቹን በተመለከተ ጠቅለል ካለ አስተያየት ያለፈ (ያውም ኢርቱዕ በሆነ መንገድ)፣ ዝርዝር ሐተታ አላቀርብም፤ ፋይዳ ያለው ስለማይመስለኝ[2]፡፡

ጌታ ይህቺን ምስኪን ጽሑፍ ባርኮ ዳርቻዋን ቢያሰፋ ግን፣ ምንኛ ደስተኛ እሆን ነበር፡፡ ይህቺ መጣጥፍ፣ “ምስኪን” ያልኋት፣ “በጠባብ ደረት በዐጭር ቊመት” በመወሰኗ ብቻ ሳይሆን[3]፣ በችኰላ የተጻፈች[4] እንዲሁም ከብዙ አንጻር ጽንፈኛ መጣጥፍ ስለመሰለችኝ ነው—በነሂትለር መንደር እማሆይ ትሪሳ ይወደሱ፣ ይንገሡ የምትል የቅስቀሳ ጽሑፍ ቢጤ፡፡ ከብዙ አንጻር ሳየው የዘመኑ መንፈስ ቋሚው የክርስትና ትምህርት በሚቀዝፍበት አቅጣጫ እየቀዘፈ እንዳልሆነ ከገባኝ ሰነባብቶአል፡፡ “ሚስቴን ለመፍታት ፈልጌአለሁ፣ እስቲ ጥሩ ጥቅስ ፈልግልኝ” ወይም፣ “ሊቃውንት የማይወዛገቡበት ርእሰ ጒዳይ ስለሌለ፣ እኔ የምደግፈውን ዐስተሳሰብ አቅጣጫ የሚከተል ምሁር፣ ስሙንና መጽሐፉን ብትጠቁመኝ” ከሚለው ጀምሮ፣ የዘፈን ዜማ የሚያሰርገው[5]፣ “ሜልኮል ትናቀኝ” (2ሳሙ. 6÷21) በሚባለው፣ “ሽብሸቦ” (“መረግድ”) በዐውደ ምሕረቱ ላይ የዘፈን ውዝዋዜ፣ ዳንኪራና ዳንስ እስከ ሚያሾልከው ድረስ፣ የዘመኑ መንፈስ፣ “አትዝፈኑ!” ለሚለው ተግሣጽ፣ ብዙ የተመቸ አይደለም፤ ዞሮ ዞሮ በተለያየ መልክ፣ በደንብ እየተጨፈረ፣ በደንብ እየተረገጠ ነው[6]፡፡

እግዚአብሔር የሚሠራውን ግን ማን ያውቃል? ምናልባት ይህ አሁን የተነሣው ውይይት ቤተ ክርስቲያንም ሆነች ቤተ እምነቶች[7]፣ የዝምታና የምንተዕዳዬን፣ “ፖሊሲአቸውን” ቀይረው፣ በጒዳዩ ላይ የአቋም መግለጫ እንዲያወጡ፣ ሕዝባቸውን እንዲያስተምሩ ምክንያት ሊሆን ይችላል፡፡ ከመጥፎ ነገር ውስጥ መልካም ነገር እንዲሁም፣ እጅ በምታኽል ደመና አገር ማጥገብ የሚችለው ልዑል አምላክ እስካለ ድረስ፣ “ድንቄም” የሚለው ምፀት የእኔን መጣጥፍ ሊያኳስስ፣ ሊመጣ የሚችለውንም ለውጥ ሊያሳንስ አይችልም፡፡ ስለዚህ እሞግታለሁ፡፡

ወንድም ዮናስ ጐርፌ የረጅም ጊዜ ወዳጄ ነው (“ረጅም” የሚለው ቅጽል አንጻራዊ መሆኑ የሚጠፋችሁ አይመስለኝም)፡፡ እስከማውቀው ድረስ ወንድም ዮናስ፣ በሙያውም ሆነ በሥነ ምግባሩ ተወዳጅ ሰው ነው የሚል እምነት አለኝ፡፡ ግልጽነቱና ለጋስነቱ[8] በአብዛኞቻችን ዘንድ እንዲከበር ያደረገው ይመስለኛል (መቼም ሁሉ ይወደኛል ማለት ሞኝነት፣ ሁሉ ይጠላኛል ማለትም ወፈፌነት መሆኑን እናውቃለን፤ ለዚህም ነው፣ “በአብዛኞቻችን” የሚለውን ቊጥብ ቅጽል የመረጥሁት)፡፡ ምናልባትም ብዙ ልንጠቀምበት ሲገባ፣ በተለያየ ምክንያት (ከዐቀራረብ እስከ አስተዳደር፣ ከነገረ መለኮት እስከ ባህል) እንዲሁም ምክንያታዊ በሆነና ባልሆነ ሰበብ፣ የሚገባውን ያህል ያልተጠቀምንበት፣ እርሱም የሚገባውን ያህል ያላገለገለን ሰው ይመስለኛል፡፡

በአንድ ታሪካዊ አጋጣሚ አሠልጥኖ ያቀረባቸው የቡድን መዘምራን፣ ብዙዎቻችንን አስደምመው አስደንቀው ዐልፈዋል፡፡ እኔ በግሌ እንደነዚያ የተዋጣለት የመዘምራን ቡድን፣ ያን ዐይነት ጥዑመ ዝማሬ፣ እንደ ጅረት የሚፈስ ማኅሌተ እግዚአብሔር፣ ብዙ ገጥሞኝ አያውቅም፡፡ ያውም ያለአንዳች የሙዚቃ መሣሪያ እንዲያው በአካፔላ (acappella) ስልት የቀረበ መሆኑ፣ ነገሩን ትንግርት አድርጐት ዐልፎአል፡፡ ያን የመዘምራን ቡድን ያላየ ሰው፣ ብዙ እንዳጋነንሁ ሊጠረጥር ይችላል—ቢያንስ መስመር የሳተ ግነት የለም፡፡ ንባቡ ያመረ፣ ምስጢሩ የጠለቀ፣ ጣዕመ ዝማሬው የረቀቀ መዝሙር እንደ ሰማን አምናለሁ፡፡ ያን የመዘምራን ቡድን እጹብ ድንቅ ዜማ ያየ፣ በወንድም ዮናስ ጐርፌ ውስጥ እጅግ ትልቅ ስጦታና ክሂሎት እንደ ታጨቀ የሚያስተውል ይመስለኛል፡፡ ግን ምን ይደረግ፣ የላመ የጣመ ለመብላት የታደልን አይመስልም፡፡ ተቀባብለን መሥራት አልሆንላችሁ፣ ተረዳድቶ መኖር አላምርባችሁ ብሎን ይኸው እንዳለን አለን፡፡ ጆሮ የሚበጥስ የሙዚቃ ጩኸት፣ የገመረረ ድምፅ፣ ለቅዱሳት መጻሕፍት ባዕድ የሆነ ግጥም፣ ለዐማርኛ ቋንቋ ባይተዋር የሆነ የሰዋስው አሰካክ፣ ግጥምና ትርጒሙ ለአፍታ ተራክቦ በማያደርጉበት መዝሙር፣ እንዲያው በዐጭሩ ሥርና ጫፉ በውል በማይታወቅ፣ “የዝማሬ” ማዕበል ውስጥ ነው ያለነው[9]፡፡ ቅኔ ዘርፎ፣ ግሥ ገሥሦ፣ ወረብ በማዘጋጀት ማኅሌት መቈም ሲበዛ እልም ነው[10]፡፡

የመሞገት መብት አለኝ!

እኔ፣ ዐሳብን ሰላማዊ በሆነ መንገድ መግለጽ፣ የሰብአዊ መብት አንዱ ክፍል መሆኑን አምናለሁ፡፡ ወንድም ዮናስ የመናገር መብቱን ተጠቅሞ፣ መጽሐፍ በመጻፍ ዐሳቡን እንዳንሸራሸረ ሁሉ፣ እኔም መጣጥፍ በማዘጋጀት፣ ከእርሱ የምለይበትን ሙግት የማቅረብ ሙሉ መብት አለኝ፡፡ ስለዚህ ይህን ከአምላክ የተቸርሁትን መብት እውን ማድረጌ፣ ቢሆን ሊያስመሰግነኝ እንጂ፣ ሊያስነቅፈኝ በጭራሽ አይገባም፡፡ “አድበህ ጨምተህ ለምን አትቀመጥም!” የሚለኝ ካለ በብዙ ተሳስቶአል፡፡ ከዚህ ባለፈ በሥልጡን ውይይት አገር እንደሚደረጅ፣ ጨለማ እንደሚበራ፣ ነገረ መለኮት እንደሚጐመራ አምናለሁ፡፡ ይህ እውነት ከሆነ፣ ከባልንጀራዬ ጋር እንካ ሰላንታ እንደ ገጠምሁ ሊታሰብ አይገባም፡፡ የጽሑፉም ይዘት ከእንካ ሰላንታ መራቁ፣ ሰላም ወዳድና ጭቅጭቅ ጥዩፍ ለመሆኔ አንዱ አብነት ይመስለኛል[11]፡፡ እንደ ወትሮው ሁሉ፣ ዐቅም በፈቀደ መጠን ሥነ ምግባርን ተከትዬ አጸፋዬን እሰነዝራለሁ፤ ሒሴን አደራጃለሁ፡፡ “ሰው ሆኖ አይስት፣ ዕንጨት ሆኖ አይጤስ” የለምና ከዚህ የሥነ ምግባር መስፈርት ጐድዬ ብገኝ፣ በአደባባይ ይቅርታ ለመጠየቅ ሙሉ ፈቃደኛ ነኝ፡፡ በምንም ዐይነት መልኩ፣ ከዐሳብ ጋር መጣላት ከግለሰቦች ጋር መጣላት አይደለም፤ ከዐሳብ ጋር መፋጨት ከግለሰቦች ጋር መቧቀስ አይደለም፡፡ እንዲያውም ዐሳቦች ሲላጉ፣ ያሞጠሞጡ ዐሰቦች እየተወቀሩ ቱንቢ ይገባሉ፤ ገለባ የሆኑ ዐሰቦች ይበናሉ፤ ስሑት ሙግቶች ይተናሉ፡፡

ስለዚህ፣ “መርጠን እንዝፈን” የሚለው የወንድም ዮናስ ጐርፌ ነባርና ቋሚ ሙግት፣ ትክክል አይደለም የሚል አቋም አለኝ፡፡ በዚህም ጽሑፍ፣ በምን ምክንያት ወደዚህ ድምዳሜ እንደ ደረስሁ፣ ለመተንተን ሙከራ አደርጋለሁ፡፡ በዐጭሩ ከወንድም ዮናስ ጐርፌ በተቃራኒው አንጻር የቆምሁ፣ ክርስቲያን ወንድም ነኝ፡፡

“ሰጥቶ መቀበል”

ዳር ድንበር ሲጣስ፣ መኻል አገር ወደ ዳርድንበርነት ይቀየራል፡፡ ባላንጣችን ሰይጣንም ሆነ ተገዳዳሪአችን ዓለም፣ ብልኅ ተደራዳሪዎች ናቸው፡፡ “ሰጥቶ መቀበል” የሚባለውን የድርድር ቴክኒክ፣ ከፖለቲከኞቻችን ይልቅ ጠንቅቀው ያውቁታል፡፡ እንዲያው እመር ብለው በአንዴ፣ “የመኻሉ አገር ይገባኛል” የሚል የገልቱ ጥያቄ አያቀርቡም፤ ደረጃውን በጠበቀ ድርድር ግን፣ መኻል አገር መናገሻ ከተማቸው እንደሚሆን ልቦናቸው ያውቀዋል፡፡ በአሜሪካና በአውሮፓ አብያተ ክርስቲያናት ሕይወት የታየው፣ ይኸው የድርድር ስልት ነው፡፡ በአንድ ወቅት የአልኮል መጠጥ መጠጣትና ሲጃራ (ሱረት) ማጤስ፣ የቅድስና ጠር እንደ ሆኑ በብርቱ ይሰበክ ነበር፡፡ ዛሬ ግን እንኳን በምዕመኑ፣ በመጋብያኑም ዘንድ እንደ ቊም ነገር አይታይም፡፡ በአንድ ወቅት በምዕራቡ ዓለም፣ “ሮክ ኤንድ ሮል” የሙዚቃ ስልት፣ በቤተ ክርስቲያን ውስጥ መቅረብ የለበትም የሚል የጦፈ ክርክር ነበር፡፡ ዛሬ በሮክ ኤንድ ሮል የማይውረገረግ ቤተ ክርስቲያን ማግኘት ሲበዛ አስቸጋሪ ነው[12]፡፡ በአንድ ወቅት ክርስቲያን ሰዶማዊ ሊሆን አይገባውም የሚል እሰጥ አገባ ነበር፡፡ ዛሬ የሰዶማውያኑ የቤተ ክርስቲያን ሙሉ አባልነት ጸድቆ፣ ውይይቱ ጠለቅ መጠቅ ወዳለ ደረጃ ተሸጋግሮል፡፡ ይኸውም ብዙ አብያተ ክርስቲያናት ሰዶማውያንን በሙሉ አባልነት መቀበል ብቻ አጥጋቢ አይሆንም የሚል አቋም ስላላቸው፣ ሙሉ አባልነታቸው እንደ ጸደቀ ሁሉ፣ በቅስናና በሊቃነ ጳጳስነት ከማገልገል መብታቸው ሊጐሉ አይገባም እየተባለ ነው፡፡ ስለዚህ የቅስና መንበራቸውን በመያዝ፣ ሙሉ ክህነታዊ ባርኮት ይስጡን፣ ሥርዐተ ቊርባን ይምሩልን፣ እንዲያው በአጠቃላይ አብነታቸውን ያሳዩን፣ ፋናቸውን ያስከትሉን እየተባለ ነው፡፡ ሙግቱ ደረጃውን ተከትሎ እንዴት እንዳደገ ልብ ይሏል፡፡ “ግማሽ ሕይወት ይመር፣ ግማሽ ሕይወት ዑመር”[13] ማለት ከዚህ ውጪ፣ ሌላ ምን ሊሆን ይችላል?

የዘፈን እንዝፈን፣ የዘፈን አንዝፈን ጥያቄ ከግብረ ሰዶም ክርክር ጋር አንድ ዐይነት ነው እያልሁ አይደለም፡፡ እኔ ሰዶማዊነትን የጠቀስሁት፣ ዝግመታዊ በሆነ መንገድ የቤተ ክርስቲያን ሥነ ምግባር እየተጣሰ፣ አስተምህሮዋ እየተማሰ መሆኑን ለማመላከት ያህል ብቻ ነው፡፡ የዚህም ጽሑፍ ከቀዳማይ ዐላማዎቹ መኻል አንዱ፣ ይህ የአስተምህሮ ዝግመተ ለውጥ፣ ተገቢ ያለመሆኑን ወይም ብዙ ጥንቃቄ እንደሚያስፈልገው መውቀስና መዝለፍ ነው፡፡ ዘፈን፣ ጭፈራና ዳንኪራ ለኢትዮጵያ የወንጌላውያን አብያተ ክርስቲያናት አማኞች ሲበዛ ባዕድ ነው[14]፡፡

ባህል እንደሚለወጥ፣ ቋንቋም እንደሚቀየር ዐውቃለሁ፡፡ በዚህ ረገድ ቋሚ ወይም፣ “ዐፅመ ርስት” የሚባል ነገር እንደ ሌለ እረዳለሁ፡፡ ነገረ መለኮት ግን፣ በዚህ ዐይነቱ ዝግመተ ለውጥ ሂደት (ቢያንስ ፈጣን በሆነ መንገድ) ውስጥ ማለፍ አለበት ብዬ በጭራሽ አላምንም[15]፡፡ ፈጣን በሆነ የዝግመተ ለውጥ ሂደት ውስጥ መሆን አለበት ከተባለ ግን፣ በርቱዕ አስተምህሮና በኑፋቄ ትምህርት መኻል ነባራዊ የሆነ ግድግዳ አለ የሚለውን ወሳኝ ትምህርት በብዙ ይሸረሽረዋል፡፡ ይህ እውን ከሆነ ደግሞ፣ የጊዜ ጒዳይ ካልሆነ በቀር፣ የጽድቅ ሰማዕታት ውግዝ አራጥቃ (መናፍቅ) ሊሆኑ ይችላሉ ማለት ነው፡፡ ክርስትና ከእስልምና ጋር የማይቀላቀለው፣ ከቡዲሂዝም ጋር ውሕደት የማያደርገው፣ ከይሁዲ ሃይማኖት ጋር የማይፈጣጠመው፣ በአጠቃላይ መሥዋዕት እንሆንላቸዋለን የምንላቸው አስተምህሮዎቻችን ለድርድር የማይቀርቡት ነባራዊ የሆነ መስፈርት[16] ሲኖር ብቻ ነው[17]፡፡

እውነቱን ለመናገር ዘፈን እንዝፈን ወይስ አንዝፈን የሚለው ጥያቄ፣ የዳር ድንበር ጥያቄ ነው፡፡ የዳርድንበር ጥያቄ የሚሆንበት ቢያንስ ሁለት ዐበይት ምክንያቶች ያሉ ይመስለኛል፡፡ በየትኛውም መስፈርት ርእሰ ጒዳዩ፣ ዐበይት ከሚባሉት ክርስቲያናዊ ትምህርቶች መኻል የሚፈረጅ አይደለም—ከንዑሳን ወይም ከደቂቃን አስተምህሮዎች መኻል እንጂ[18]፡፡

ሁለተኛው ደግሞ፣ በርእሰ ጒዳዩ ላይ ፍርጥም ያለ አቋም ለመውሰድ አስቸጋሪ የሚያደርጉ ሥነ ምግባራዊ፣ ባህላዊና ነገረ መለኮታዊ ጒዳዮች ጋር ተጐድኝቶ መገኘቱ ነው[19]፡፡ አንድም ጐበዝ ተነሥቶ፣ “ዝፈኑ” የሚል ጥቅስ ከመጽሐፍ ቅዱስ ሊያሳየን አይችልም፡፡ በአንጻሩ፣ “አትዝፈኑ” የሚሉትን ጥቅሶች አማራጭ ትርጓሜያቸውን በመወሰን፣ ክፍሉ በመደበኛው አካሄድ ዘፈን የሚለውን ቃል የሚወክል አይደለም ማለት ይቻላል (ወንድም ዮናስም ሆነ አንዳንድ፣ “የነገረ መለኮት ድጋፍ ሰጪዎች” ይህንኑ አድርገዋል)፡፡ እንግዲያው ሙግታችን ፈርጀ ብዙ ጒዳዮችን ማጣቀሱ፣ ጒዟችንን ውስብስብ ያደርገዋል፡፡ ለዚህ ነው ጒዳዩ የዳርድንበር ጥያቄ ነው ማለት አግባብ የሚሆነው[20]፡፡

የእንዝፈንና የእንጨፍር አጀንዳ የቤተ ክርስቲያንን ቅጥር ዐልፎ ከገባ ግን፣ በምንም ሒሳብ ለቤተ ክርስቲያን ክብር ሊሆንላት አይችልም፡፡ ሰዎች በቤተ ክርስቲያን አስተምህሮ ላይ እምነት ሊያድርባቸው አይችልም፡፡ አትዝፈን ሲባል የከረመው ሰው፣ ነገ ዝፈን ከተባለ፣ ዛሬ አትንኩ አትቅመሱ የተባሉ ሥነ ምግባራዊ ጒዳዮች፣ ነገ ላለመለወጣቸው ዋስትናው ምንድን ነው? በምንም ሒሳብ የመሐሙድን ትዝታ ማንጐራጐራችን፣ የቴዲ አፍሮን ጥቊር ሰው መኰምኰማችን ከጥሬነት ወደ ብስልነት አያሻግረንም፡፡ በምንም መልኩ በዚህ መንገድ የውስጥ ፍሥሓና ሐሴት ልንጐናጸፍ አንችልም[21]፡፡ ባለመዝፈኔ ተጐዳሁ፣ ናይት ክለብ (የምሽት ጭፈራ ቤት) ባለመሄዴ ከደስታ ጐድያለሁ ብሎ የሚቈጭና በዐላፊው ጊዜ የሚብከነከን ክርስቲያን ቢኖር፣ በእውነቱ እጅግ እገረማለሁ[22]፡፡ በዚህ ረገድ ለውጥ የሚመጣ ከሆነ (አብያተ ክርስቲያናት ዘፈንን “ግባ” የሚሉት ከሆነ) ለውጡ ከሚያመጣው፣ “በረከት” ይልቅ፣ የሚያስከትለው ጥፋትና መዘዝ ከብዙ አቅጣጫ ሰፊ ነው[23]፡፡

የአልኮል መጠጦችን እንጠጣ ወይስ አንጠጣ የሚለውም ክርክር፣ በይዘትም ሆነ በትንታኔው ከዚህ ርእሰ ጒዳይ ጋር በብዙ መልኩ ኲታ ገጠም ነው፡፡ በነገረ መለኮት፣ አንዱ አስተምህሮ ከሌላው ጋር እንደ ሰንሰለት የመያያዝ ጠባይ አለው፡፡ አንዱ ሲፈታ ሌላው ጸንቶ የሚቈምበት ዐቅም ወይም ባሕርይ የለውም፡፡ ምክንያቱም ክርስቲያናዊ አስተምህሮዎች፣ በአንድም ሆነ በሌላ መልክ የመገናኘት፣ የመደጋገፍ፣ የመሰናሰን ባሕርዮት አላቸውና፡፡ ለዚህም ነው መናፍቃን በአንድ አስተምህሮ ሲስቱ፣ ያን አስተምህሮ በሳቱበት ቅጽበት፣ በበርካታ አስተምህሮዎች መንገድ ጥሰው የሚወጡት፡፡ በርግጥ መዝፈን ከጸደቀ፣ የዘፈን መንታ ወንድም የሆነው መጠጥ፣ እነሆ በደጅ ነው[24]፡፡ ከዚያም ታናናሽ ወንድሞቹ ማጨስና መቃም፣ “ከልጅ ልጅ ቢለዩ ዓመትም አይቆዩ” በሚለው አካሄድ፣ የይገባኛል ጥያቄ የማቅረብ፣ ሙሉ መብት ይጐናጸፋሉ፡፡ አንዱን ፈቅዶ ሌላውን ወግድ ማለት አይቻልም፡፡ ሁሉን ደግፎ የያዘው መሠረት ከተናደ፣ በምን መሠረት ላይ ቆሞ እነዚህን ተጓዳኝ ጒዳዮች፣ ወግድ ማለት እንደሚቻል አይገባኝም፡፡ በዚህ አንጻር ሲታይ ዛሬ እየተሟገትን ያለነው፣ በዘፈን ርእሰ ጒዳይ ላይ ብቻ አይደለም፤ ከእርሱ ጋር ተጓዳኝ በሆኑ ፈርጀ ብዙ ግብረገባዊ ርእሰ ጒዳዪች ጭምር እንጂ[25]፡፡

ዘፈን ወይስ መዝሙር

ቋንቋ የሰዎች ስምምነት ውጤት ነው፡፡ በሬን በሬ ለማለት፣ ግድግዳን ግድግዳ፣ አህያን አህያ ለማለት አንዳችም አመክንዮአዊ ምክንያት የለም፡፡ አንድ ቃል በሚወክለው ዐሳብ ወይም በሚያመለክተው ነገር ስንስማማ ተግባቦት ይፈጠራል፡፡ በዚህ አንጻር የአንድን ቃል ትርጒም የመወሰን እንዲሁም አማራጭ ትርጓሜውን የመለጠጥም ሆነ (እንደ ብር ላስቲክ) የማሳነስ ሙሉ መብቱ፣ የቋንቋው ተጠቃሚዎች ነው፡፡

የዐማርኛ መዝገበ ቃላት፣ ዘፈን እና መዝሙር ለሚሉት ቃላት ያቀረቡላቸው ገለጻ፣ በብዙ መልኩ አንድ ዐይነት ነው፡፡ እንዲያውም በአንዳንድ ዐውደ ምንባቦች ውስጥ፣ ሁለቱንም ቃላት ያለአንዳች የትርጒም ለውጥ እያቀያየርን በተወራራሽነት ልንጠቀምባቸው እንችላለን፡፡

በወንጌላውያን አብያተ ክርስቲያናት አካባቢ ግን፣ ዘፈን እና መዝሙር እጅግ ደማቅ መስመር ተበጅቶላቸዋል፡፡ ይህም የወንጌላውያን አብያተ ክርስቲያናት ስያሜ፣ በማኅበረሰቡ ዘንድ ተቀባይነት አግኝቶአል፡፡ መዝሙር የሚለው ቃል በተለያየ መልኩ ከአምልኮተ እግዚአብሔር (ለአምላክ ከሚቀርብ ማኅሌት) ጋር የሚጐዳኝ ሲሆን፣ ዘፈን የሚለው ደግሞ ከዚህ ውጭ ያለው ሁሉ ነው፡፡ እኔ በዚህ ጽሑፍ ዘፈንና መዝሙር የሚሉትን ቃላት የምጠቀመው፣ የወንጌላውያን አብያተ ክርስቲያናት መደበኛ በሆነው መንገድ ቃላቱን በሚጠቀሙበት ትርጒማቸው ነው፡፡ ስለዚህ በርእሰ ጒዳዩ ላይ የምናካሄደው ውይይት፣ በቃላት መረጣ ላይ የሚደረግ ውይይት፣ እንዲያው ዝም ብሎ የቃላት ጭቅጭቅ ተደርጐ መወሰድ የለበትም—ቃላቱ በሚወክሉት ፅንሰ ዐሳብ ላይ የሚካሄድ፣ ነገረ መለኮታዊ ሙግት እንጂ፡፡

እኔ እስከማውቀው ድረስ፣ በኢትዮጵያ የሚገኙ ሁሉም የወንጌላውያን አብያተ ክርስቲያናት፣ ክርስቲያን ዘፈን መዝፈን የለበትም የሚል ጠንካራ አቋም አላቸው፡፡ ብሔራዊ መዝሙሮች ወይም ለአገራቸው ትልቅ ሥራ ሠርተው ያለፉ ጀግኖችን የሚያሞካሹ ዘፈኖችን በተመለከተ ግን፣ ክርስቲያኑ ማኅበረሰብ የተለያየ አቋም ያለው ይመስለኛል[26]፡፡ አንዳንድ ክርስቲያኖች ብናደርገው ምንም አይደለም ሲሉ፣ አንዳንዶች ደግሞ ዜማ የተቀላቀለበት ነገር፣ ከአድናቆት ወደ አምልኮ የመንደርደር ጠባይ ስላለው፣ ክርስቲያኖች እንዲህ ዐይነቱን ዘፈን መዝፈን የለባቸውም ባዮች ናቸው፡፡ ሌሎቹ ደግሞ በዚህ መልክ ጀግኖችን የማድነቅ አካሄድ፣ ለሰዎች ኅሊናዊ ብያኔ መተው አለበት ይላሉ (ሮሜ 14÷1-6)፡፡ እኔ እስከሚገባኝ ድረስ፣ በኢትዮጵያ ወንጌላውያን አብያተ ክርስቲያናት ዘንድ ያለው ልዩነት ይህ ብቻ ነው፡፡

ወንድም ዮናስ በዘፈንና በመዝሙር መካከል ያለው ግድግዳ፣ ሙሉ ለሙሉ መፍረስ አለበት የሚል አቋም የለውም፡፡ ለዚህ ምክንያቱ ደግሞ በአውስቦ (በፍትወት) የነፈዙ፣ በጦረኝነት የከነፉ፣ በደም የሰከሩ፣ በጥላቻ የተሞሉ፣ በዘረኝነት የጨቀዩ በቀላል አነጋገር፣ ከክርስቲያናዊው ሥነ ምግባር ጋር በእጅጉ የሚጣረሱ በርካታ ዘፈኖች ስላሉ ነው፡፡ በዚህ ምክንያት ክርስቲያኖች፣ “እየመረጡ መዝፈን” ይጠበቅባቸዋል ባይ ነው፡፡ ነገር ግን መጽሐፍ ቅዱስ ሙሉ ለሙሉ ፈቅዷል ብሎ እየሞገተ፣ በአንጻሩ ደግሞ የተወሰኑ ማዕቀቦች መኖር አለባቸው ለምን እንደሚል ለእኔ ግልጽ አይደለም፤ ማለትም በምን ሒሳብ ነው እነዚህ ዘፈኖች ማዕቀብ የሚጥልባቸው? ለማለት ፈልጌ ነው[27]፡፡ የሆነው ሆኖ፣ በዚህ አንጻር ሲታይ ወንድም ዮናስ፣ በሩ ሙሉ ለሙሉ እንዲዘጋ፣ በአንጻሩ ደግሞ ሙሉ ለሙሉ እንዲከፈት አይፈልግም፤ እየመረጥን እንድንዘፍን፣ እየመረጥን እንድንሞዝቅ እንጂ፤[28] በሌላ አነጋገር በሩ ደርበብ ተብሎ እንዲከፈት እንጂ፣ ሙሉ ለሙሉ ወለል ተድርጎ እንዲከፈት አይፈልግም፡፡

የሙዚቃ መሣሪያ ተጫዋቾችም ላይ ያለው አካሄድ፣ “ደርበብ ተብሎ ይከፈት” ከሚለው የተለየ አይደለም[29]፡፡ እኔ ደግሞ ክርስቲያኖች እየመረጡ መዝፈን የለባቸውም፣ የሙዚቃ መሣሪያ ተጫዋቾችም፣ እየመረጡ መሞዘቅ የለባቸውም የሚል አቋም አለኝ፡፡ ከዚህ አንጻር ሲታይ እኔ ሙሉ ለሙሉ ይዘጋ ባይ ነኝ[30]፡፡ ስለዚህ በእኔና በወንድም ዮናስ መካከል ያለው ልዩነት፣ ሙሉ ለሙሉ ይዘጋ በሚለውና[31] በተወሰነ ደረጃ ደርበብ ተደርጐ ይከፈት በሚሉት፣ መሠረታውያን ነጥቦች ላይ ያለ ልዩነት ነው፡፡ ወንድም ዮናስ ሙሉ ለሙሉ አይዘጋ፣ ሙሉ ለሙሉም አይከፈት የሚለው አማራጭ፣ ወዲህ ወዲያ እንዲያጣቅስ ሰፊ የሙግት መላወሻ ስፍራ የሰጠው ሊመስለው ይችላል፡፡ ነገር ግን ከብዙ አንጻር ደርበብ ብሎ መከፈቱ፣ ሙሉ ለሙሉ ወለል ብሎ ከመከፈት ይልቅ፣ ዝርክርክ መሆኑን በስፋት ልሞግት፡፡

አንደኛ፣ መጽሐፍ ቅዱስ ዘፈንን ሙሉ ለሙሉ ስለከለከለ፣ ሙሉ ለሙሉ ልንከፍተው አንችልም (ኋላ እሞግትበታለሁ)፡፡ ሁለተኛ፣ መጽሐፍ ቅዱስ በዚህ ጒዳይ ላይ አንዳችም አስተያየት ባይሰጥ እንኳ፣ አስተያየት ያለመስጠቱ፣ አድርጉት የሚለውን ፈቃድ መስጠቱን በጭራሽ አያሳይም[32]፡፡ ሦስተኛ፣ ዘፈን አትዝፈኑ የሚለው አቋም የወንጌላውያን አብያተ ክርስቲያናት ቋሚ ትውፊት ነው፡፡ ትውፊቱ ደግሞ ከብዙ አንጻር ጠቀመ እንጂ አልጐዳንም፤ ቢያንስ ከወጪ ቀሪ ጥቅሙ አመዝኖ ተገኝቶአል[33]፡፡ አራተኛ፣ በአካሄድ ወይም በአፈጻጸም ደረጃ ሲታይ፣ በተወሰነ ደረጃ ይከፈት የሚለው ዐሳብ፣ ሙሉ ለሙሉ ይከፈት ከሚለው ይልቅ ውስብስብ ችግሮች አሉበት፡፡ ለምሳሌ ዘፈኖችን የምንገመግምበት፣ በሰዎች ሁሉ ዘንድ ተቀባይነት ያለው ወጥ መስፈርት ማዘጋጀት አዳጋች ስለሆነ፡፡ እንዲሁም ቤተ ክርስቲያን ዘፈኖችን ሁሉ አንድ በአንድ ገምግማ፣ በእያንዳንዱ ዘፈን ላይ መግለጫ ልታወጣ አትችልም፡፡

“ስላልተኰነነ መደገፉን ያሳያል”

ወንድም ዮናስ መጽሐፍ ቅዱስ ዘፈንን አልከለከለም፤ ዘፈንን አልኰነነም የሚለውን ሙግት አስታኮ፣ ስላልተኰነነ (ስላልተከለከለ ወይም ስላልተቃወመ) ደግፎአል ማለት ነው፤ የሚል ድምዳሜ ላይ ደርሶአል፡፡ ይህ ሙግት መሠረታዊ የሆነ የአመክንዮ ችግር አለበት፡፡ መጽሐፍ ቅዱስ ያለመኰነኑ (ያለመከልከሉ፣ ያለመቃወሙ፣ ያለማውገዙ)፣ አድርጉ የሚል ፈቃድ መስጠቱን በጭራሽ የሚያሳይ አይደለም (ኰንኗል የሚለውን ሙግቴን በቀጣይነት ዐቀርባለሁ)፡፡ እርሱ፣ “አትዝፈኑ የሚል መከልክል አላኖረም” የሚል ከሆነ፣ በሌላ አንጻር ያለው ሰው ደግሞ፣ “ዝፈኑስ የሚል ፈቃድ መቼ ሰጠ?” የሚል ሙግት ሊያቀርብ ይችላል፡፡ “የይሖዋ ምስክሮች”፣ “‘ኢየሱስ አምላክ ነኝ’ አላለም፤ ስለዚህ አምላክ አይደለም” የሚል ክርክር ይገጥማሉ፡፡ እኔ ደግሞ፣ “‘አምላክ ነኝ’ ብሎ ያለመናገሩ አምላክ ያለመሆኑን የሚያሳይ ከሆነ፣ ‘አምላክ አይደለሁም’ ስላላለ፣ አምላክ ነው ማለት ነው” የሚል አጸፋ ዐቀርባለሁ፡፡ የእኔ ሙግት የእነርሱን ሙግት አካሄድ የተከተለ ቢሆንም፣ በሁለቱም ወገን ይህ የጥሩ ሙግት አካሄድ አይደለም፡፡ መጽሐፍ ቅዱስ የኢየሱስን አምላክነት የሚያስተምረው በራሱ የሙግትና የትንታኔ መንገድ እንጂ፣ እኛ እንዲልልን በፈለግነው መንገድ አይደለምና፡፡ ስለዚህ መጽሐፍ ቅዱስ አልከለከለም ማለት ፈቅዶአል ማለት እንዳልሆነ ሊሰመርበት ይገባዋል፡፡ ወንድም ዮናስ ዘፈንን ይከለክላሉ በመባል የሚጠቀሱትን የመጽሐፍ ቅዱስ ምንባባት በመጥቀስ፣ አለመከልከላቸውን ከመሞገት ባሻገር፣ መዝፈንን ደግፈዋል ወደሚል ድምዳሜ ሙግቱን ጠምዝዞታል (ቀልብሶታል)፡፡ ይህ የተሳሳተ አካሄድ ነው፡፡ በዚህ ዐሳብ ሲታይ፣ ወንድም ዮናስም ሆነ የእርሱን ዐሳብ የሚጋሩ ወገኖች፣ መጽሐፍ ቅዱስ ዘፈንን ደግፎአል የሚል አንዳችም ሙግት እንዳላቀረቡ እንዲሁም አንዳችም መጽሐፍ ቅዱሳዊ ድጋፍ እንደ ሌላቸው፣ ሕዝበ ክርስቲያኑ በግልጽ ሊያውቅ ይገባል[34]፡፡ በዮናስና በደጋፊዎቹ መጽሐፍ ቅዱስ እየተጠቀሰልን ያለው፣ “ዘፈንን ኀጢአት አትበሉ” ለማለት እንጂ፣ “መጽሐፍ ቅዱስ ዘፈንን ይደግፋል” ለማለት አይደለምና፡፡

“የምሁራን አስተያየት”

ወንድም ዮናስ ጐርፌ በግሪክ ቋንቋ ዕውቀታቸው የተመሠከረላቸውን ሰዎች ስለጠቀስሁ፣ መጽሐፍ ቅዱስ ዘፈንን አለመኰነኑን በአሜንታ ተቀበሉ ብሎናል[35]፡፡ የመስኩ ምሁራንን አስተያየት ጠይቆ ሙግት ማደራጀት፣ የትክክለኛ ሙግት አካሄድ ነው[36]፡፡ ወዳጄ ይህን በማድረጉ ችግር የለውም፡፡ የመስኩን ምሁራን አስተያየት ዐውቆ ሙግትን ማዋቀር በተመለከተ ግን፣ ልናውቃቸው የሚገቡ ቢያንስ ሦስት መሠረታውያን ነጥቦች ያሉ ይመስለኛል (ከርእሳችን ጋር በተጐዳኘ)፡፡ አንደኛ፣ በርእሰ ጒዳዩ ላይ የመስኩ ምሁራን አንድ ዐይነት አቋም አላቸው ወይስ የላቸውም የሚለው ጒዳይ በትክክል መመለስ ይኖርበታል፡፡ ለምሳሌ:— ሥነ ፍጻሜን አስመልክቶ የነገረ መለኮት ምሁራን አንድ ዐይነት አቋም የላቸውም፡፡ አንድ ሰው በአንዱ ወገን የተሰለፈውን ምሁር በእማኝነት በመጥቀስ ብቻ፣ የመስኩ ምሁራን ሁሉ አንድ ዐይነት አቋም አላቸው፣ ስለዚህ ሙግቴን ተቀበሉ ቢል ሙግቱ ትክክል አይሆንም፡፡ ሁለተኛ፣ ወንድም ዮናስ እነዚህ ምሁራን ሰጥተውኛል የሚለውን አስተያየት እኔ የምመለከተው በአምስት አቅጣጫ ነው:— (1) ምናልባት የሚፈልገውንና ሙግቴን ያጠናክራል የሚለውን መረጃ ብቻ መርጦ ወስዶ ቢሆንስ? (2) የነገሩትን ነገር በትክክል አላስተዋለው ቢሆንስ? (3) የነገሩትን መረጃ በተሟላ መልክ አልነገረን ቢሆንስ? (4) ግለሰቦቹ ተሳስተው አሳስተውት ቢሆንስ? (5) የነገሩትን መረጃ በትክክል አልተነተነው ቢሆንስ? እነዚህን አማራጭ ትንታኔዎች የማቀርብበት፣ አጥጋቢ ምክንያት አለኝ (ከሦስተኛው ነጥብ በኋላ ያለውን ትንታኔ ይመለከቷል)፡፡

ሦስተኛ፣ አስተዳደጋችን በቅዱሳት መጻሕፍት አተረጓጐማችን ላይ አዎንታዊም ሆነ አሉታዊ ተጽእኖ እንዳለው ማወቅ ይኖርብናል፡፡ በዚህ ረገድ አንድ ናሙና ላቅርብ፡፡ ከተለያየ የሕይወት ተሞክሮና ከተለያየ አገር የመጡ ወጣቶች፣ በሉቃስ ወንጌል ምዕራፍ ዐሥራ አምስት ላይ የሚገኘውን፣ ጠፍቶ የተገኘውን ልጅ ታሪክ አንብበው፣ ያነበቡትን ታሪክ በትረካ መልክ እንዲያቀርቡ ተደረገ፡፡ የሚያስደንቀው ነገር ከአፍሪካ የመጡት ወጣቶች በሙሉ፣ ልጁ በመራቡና በመቸገሩ ጒዳይ ላይ ትልቅ ትኵረት ሰጥተው ሲናገሩ፣ ከሰሜን አሜሪካ ከመጡት ወጣቶች መኻል አንድም ሰው፣ ስለልጁ መራብ አልጠቀሰም[37]፡፡ ይህ ክሥተት አንድ ትልቅ ቊም ነገር ያስጨብጠናል፡፡ ይኸውም:— አስተዳደጋችን፣ በቅድመ ግንዛቤያችንና በአተያያችን ላይ ትልቅ የሆነ አዎንታዊም ሆነ አሉታዊ ተጽእኖ ያለው የመሆኑ ሐቅ፡፡ ወንድም ዮናስ ጥያቄ ያቀረበላቸው ሰዎች አብዛኞቹ፣ ከምዕራቡ አገር የመጡ መሆናቸው፣ አንዳንድ መረጃዎችን እኛ ኢትዮጵያውያን ባየንበት መልክ እንዳያዩ እክል ፈጥሮባቸው ሊሆን ይችላል፡፡ ሁሉም ባይሆኑ እንኳ፣ በምዕራቡ ዓለም ያሉ አብዛኞቹ አብያተ ክርስቲያናት፣ ዘፈንን እንደ ኀጢአት አይመለከቱም[38]፡፡ ይህ አመለካከት ደግሞ ቀስ በቀስ ወደ ምዕራብ አብያተ ክርስቲያናት የገባ፣ ለዳተኛ የሚያደርግ ልዝብ ጅኒ ሊሆን ይችላል፡፡ ስለዚህ መጠየቅ ያለብን ጥያቄ፣ “እናንተ ኢትዮጵያውያን ከምንባቡ አየነው የምትሉት መረጃ፣ በርግጥ በክፍሉ ውስጥ አለ?” የሚለው እንጂ፣ “ምዕራባውያኑ ስላላዩ፣ እናንተም ልታዩ አትችሉም” የሚለው ሊሆን አይገባውም፡፡ የመጽሐፍ ቅዱስ ምሁራን፣ ነገረ መለኮት ዓለም ዐቀፋዊም ሆነ ቀዬአዊ ለዛና ውበት አለው የሚሉት፣ በዚህ አግባብ ነው፡፡ ያየነውን መረጃ ምዕራባውያኑም ሊያዩትና ሊቀበሉት በሚችል መልክ ላብራራ፡፡

“ኮሞስ ዘፈንን አያካትትም”

ነገሩ እንዲህ ነው:— የዐማርኛ የመጽሐፍ ቅዱስ ትርጒሞች፣ “ዘፈን” (ዘፋኝነት) እንዲሁም “ጭፈራ” ብለው የተረጐሙት፣ ግሪኩ[39] “ኮሞስ” (κῶμος) የሚለውን ቃል ነው[40]፡፡ ይህን የግሪክ ቃል፣ የግሪክ መዝገበ ቃላት ሦስት አማራጭ ትርጒሞች ዐቅርበውለታል[41] (ገላትያ 5÷21፤ ሮሜ 13÷13፤ 1ጴጥሮስ 4÷3)፡፡ አንደኛው፣ ቅጥ ያጣ፣ ኢሥነ ምግባራዊ የሆነ፣ ከአውስቦ (ከወሲብ) ጋር የተገናኘ፣ በአልኮል መጠጥ የተደገፈ ጭፈራ[42]፡፡

ሁለተኛ፣ በአረማውያን የጣዖት አምልኮ ወቅት የሚካሄድ ጭፈራና ዜማ[43]፡፡ ሦስተኛ፣ የመንደር ክብረ በዓል፤ ታላቅ ደስታ፣ ፈንጠዝያ[44]፡፡

ወንድም ዮናስ፣ “ኮሞስ” (κῶμος) የሚለው የግሪክ ቃል፣ ሁለት ትርጒሞች እንዳሉት ቢጠቅስም (አንደኛውና ሁለተኛው ትርጒም)፣ የእርሱ ዐላማ ከዳር የሚደርሰው ግን፣ ቃሉ በመጀመሪያው ትርጒሙ ጥቅም ላይ ከዋለ ብቻ ነው፡፡ ነገር ግን አንደኛውና ሦስተኛው ትርጒም ከእርሱ አቋም ጋር በቀጥታ ይቃረናሉ፡፡ በቅድሚያ አንደኛውን ትርጒም እንመልከት፣ “ቅጥ ያጣ፣ ኢሥነ ምግባራዊ የሆነ፣ ከአውስቦ (ከወሲብ) ጋር የተገናኘ፣ በአልኮል መጠጥ የተደገፈ ጭፈራ”[45]፡፡ “ቅጥ ያጣ” የሚለው ገለጻ፣ “ቅጥ ያለው ዘፈን አለ እንዴ?”፣ “እንዲያውስ ዘፈን የሚደምቀው በደንብ ሲረገጥ አይደለም እንዴ?” የሚለውን ትርጒም ይጭራል፡፡ ይህ ግን ለውይይታችን ብዙ እርባና ስለሌለው እንለፈው፡፡ “ኢሥነ ምግባራዊ የሆነ” የሚለው ቃል፣ ከክርስትና ሥነ ምግባር ጋር የሚቃረኑ ብዙ ዘፈኖችን ከመስመር የሚያስወጣቸው ይመስላል፡፡ ከአውስቦ (ከወሲብ) ጋር የተገናኘ የሚለው ሐረግ ደግሞ፣ ሰማንያ በመቶ (የእኔ ግላዊ ስሌት ነው) የሆነውን የኢትዮጵያውያንን ዘፈን ዶግ ዐመድ ያደርገዋል (ያራግፈዋል)[46]፡፡ የአገራችን አብዛኛው ዘፈን የተቃራኒ ጾታን ፍቅር ታሳቢ ያደረገ መሆኑ የሚያከራክረን አይመስለኝም፡፡ “በአልኮል መጠጥ የተደገፈ” የሚለው ሐረግ ደግሞ፣ ዘፈን በአልኮል መጠጥ መታገዝ እንደሌለበት የሚያሳስብ ነው፡፡ ይህ ደግሞ፣ የምሽት ጭፈራ ቤቶች ይዘጉ የሚል ዐዋጅ ዐይነት ነው፡፡

ሁለተኛው ትርጒም ብዙ የሚያከራክረን ስላልሆነ፣ ወደ ሦስተኛው ትርጒም እንዝለቅ፣ “የመንደር ክብረ በዓል፤ ታላቅ ደስታ፣ ፈንጠዝያ”፡፡ ይህ ለወንድም ዮናስም ሆነ “እየተመረጠ ይዘፈን” ለሚሉ ወዳጆቼ ሁሉ የራስ ምታት ነው[47]፡፡ ምክንያቱም ማናቸውንም ዐይነት ፈንጠዝያዎች ወይም ደስታ የማግኛ ጥረቶች ሁሉ ፉርሽ ስለሚያደርጋቸው፡፡ ሙዚቃ ለፌሽታ እንዳይውል ከተከለከለ፣ እንግዲያው ምን ቀረልን? ለአምላክ ጥዑመ ዝማሬ ከማቅረብ በስተቀ፣ አንዳችም አማራጭ ሊገኝ አልቻለም፡፡

ወንድም ዮናስ በዋነኝነት ሊታይልኝ የሚገባው ሁለተኛው ትርጒም ብቻ ነው፣ የሚል ክርክር አለው (አንደኛው ትርጒም ደግሞ በደምሳሳው)፡፡ ይህን አካሄድ የመረጠው ሌሎቹ ትርጒሞች ጥረቱን ሁሉ መና ስለሚያስቀሩበት ይመስለኛል፡፡ እኔ ደግሞ አንደኛውና ሦስተኛው ትርጒሞች በአንክሮ ይታዩልኝ እያልሁ ነው (ዐላማዬን ቤቴ ስለሚያደርሱ)፡፡ እርሱ፣ “ኮሞስ” (κῶμος) የሚለው ቃል፣ እኛ በመደበኛው አነጋገር ዘፈን ብለን የምንጠራውን ቃል የሚወክል አይደለም ከተባለ፣ እኔ ደግሞ እነዚህኑ መዝገበ ቃላት ጠቅሼ (በተለይ አንደኛውንና ሦስተኛውን ትርጒም)፣ “ነው እንጂ ጐበዝ!” ብል፣ የዳኝነት ፍርዱ እንዴት ሊሰጥ ይችላል?

እንግዲያው በዚህ ረገድ ያለው የዳኝነት ፍርድ እንዴት ይሰጥ የሚለው ጒዳይ፣ እጅግ ወሳኝ ጥያቄ ነው፡፡ የአንድን ቃል አማራጭ ትርጒም የሚወስነው፣ ቃሉ የሚገኝበት ዐረፍተ ነገር ወይም ዐውድ እንደ ሆነ ቅቡል ነው፡፡ በዚህ ዐይነቱ ሁኔታ ቃላት አሻሚ ትርጒም ሲኖራቸው፣ በዋነኝነት የምንጠቅሰው ቃሉ የሚገኝበት ዐውድ ወይም ዐረፍተ ነገር የሚያቀርቡትን ማብራሪያ ነው፡፡ ነገር ግን ይህ ቃል የሚገኝባቸው ዐውደ ምንባቦች ሁሉ (ሮሜ 13÷13፤ ገላትያ 5÷21፤ 1ጴጥሮስ 4÷3)[48]፣ ቃሉን ይገልገሉበት እንጂ፣ ቃሉ በየትኛው ትርጒሙ ጥቅም ላይ መዋል አለበት የሚለውን ጒዳይ ለመወሰን የሚያስችል፣ ፍንጭ አልሰጡንም (የእኔንም ሆነ የወንድም ዮናስን የአማራጭ ትርጓሜ መረጣ ለማጽደቅ የሚያስችል ፍንጭ ጠቋሚ ዕገዛ ከዐውደ ምንባባቱ አናገኝም)[49]፡፡ ግራም ነፈሰ ቀኝ፣ ወንድም ዮናስ የጠቀሳቸውን ክፍሎች እንዲሁም መዝገበ ቃላት ጠቅሼ፣ አትዝፈኑ ወይም ዘፋኝነት ኀጢአት ነው ማለት የሚከለክለኝ አንዳችም ምክንያት ያለ አይመስለኝም፡፡ ምክንያቱም ለቃሉ የተሰጡት አማራጭ ትርጒሞች፣ እኛ ዘፈን ብለን ከምንጠራው ቃልና ዐሳብ ጋር የሚጐዳኙ ናቸውና፡፡ የመልእክቶቹ ቀዳማይ ተደራስያን ወይም የመልእክቶቹ ጸሓፍያን በአካል ተገኝተው፣ “እኔ ማለት የፈለግሁት በዚህ ትርጒሙ ብቻ ነው” የሚል ማሳሰቢያ ካልሰጡን በስተቀር፡፡ ልብ በሉ እነዚህን ሦስት አማራጭ ትርጒሞች ያገኘነው፣ ስመ ጥር ከሚባሉትና በነገረ መለኮቱ ዓለም ሙሉ ተቀባይነት ካላቸው፣ መዛግብተ ቃላት ነው፡፡ እነዚህ መዛግብተ ቃላት ደግሞ የዐዲስ ኪዳን ጸሓፍያን ጽሑፋቸውን በሚጽፉበት ወቅት፣ ቃሎቹ የነበሯቸውን ትርጒሞችና የያዙትን አማራጭ ዐሳብ የሚያገልጹ ናቸው[50]፡፡ ስለዚህ ዘፈንን ለመኰነን እነዚህ ጥቅሶች አያስሄዷችሁም የሚባልበት ምክንያት የለም[51]፤ አለ የሚበል ከሆነ፣ ማስረጃውና ሙግቱ በዝርዝር መቅረብ ይኖርበታል፡፡

አንባቢዎቼ እንዲረዱልኝ የምፈልገው አንድ ቊም ነገር አለ፡፡ ይኸውም በእማኝነት የጠቀስኋቸው የግሪክ መዛግብተ ቃላት፣ “ኮሞስ” የሚለውን ቃል የፈቱልን፣ “የዐዲስ ኪዳን ጸሓፍት ጽሑፋቸውን በሚያጠናቅሩበት ጊዜ፣ ቃሉ ምን ትርጒም እንዲሸከምላቸው ፈልገው ነው? የመልእክቱ ቀዳማይ ተደራስያንም ቃሉን ሲያነቡ በአእምሮአቸው የሚያቃጭለው ትርጒም ምንድን ነው?” የሚለውን መሠረታዊ ጭብጥ፣ ታሳቢ አድርገው ነው፡፡ እውነቱ ይህ ከሆነ፣ እነዚህ አማራጭ ትርጒሞች በዋዛ ፈዛዛ ሊታዩ አይገባም፡፡ በዐዲስ ኪዳን መጻሕፍት ውስጥ እነዚህ ሦስት ትንተናዎች፣ “ኮሞስ” የሚለውን ቃል በትክክል ባይወክሉ ኖሮ፣ በአማራጭነት፣ አማራጭ ትንታኔ ወክለው አይቀርቡም ነበር፡፡

ወንድም ዮናስ በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ፣ “ዘፈን” የሚለው ቃል ተቀይሮ ሁለተኛው አማራጭ ትርጒም ብቻ ተብራርቶ ይቀመጥልኝ/ይጻፍልኝ እያለ ነው፡፡ ቊም ነገሩ ግን ቃሉ ሳይሆን፣ ቃሉ የወከለው ዐሳብ ምንድን ነው የሚለው ነው፡፡ “ዘፈን” የሚለው የዐማርኛ ስያሜ አያስፈልግም ከተባለ፣ ሁለተኛው ትርጒም ተብራርቶ ይቀመጥ እንደ ተባለው ሁሉ፣ አንደኛውና ሦስተኛው ትርጒም ተብራርቶ ይቀመጥ የማልልበት ምክንያቱ ምንድን ነው?[52] አንደኛውና ሦስተኛው ትርጒም ደግሞ፣ እኛ ዘፈን የምንለውን ቃል ለመወከሉ የሚያጣላን አይመስለኝም[53]፡፡ እንዲያውም አብዛኞቹ የ“ኮሞስ” (κῶμος) አማራጭ ትርጓሜዎች፣ ክርስቲያኖች በጭፈራ ቤት እንዲገኙም ሆነ፣ በጭፈራው ቤት ውስጥ የሙዚቃ መሣሪያ እንዳይጫወቱ አጥብቆ ይከለክላል (አማራጭ ትርጓሜዎች፣ በርጋታ ይታዩልኝ)፡፡ ይከለክላል ስል ፈጹሞ ይከለክላል ማለቴ እንጂ፣ እየመረጡ ይዝፈኑ እየመረጡ ይሞዝቁ (ይጨፍሩ) የሚለውን አያሳይም፡፡ በዚህ ዐሳብ ሲታይ፣ ወንድም ዮናስ የመጽሐፍ ቅዱስ ተርጓምያን፣ የነገረ መለኮት ሰዎች፣ አንዲሁም የቤተ ክርስቲያን መምህራን አሳስተውናል የሚለው መሪር ክሱ፣ ፍጹም ፍትሓዊ አይደለም፡፡ እንዲያውም እውነቱ ከዚህ ተቃራኒው ነው፤ እርሱና ባልደረቦቹ፣ ክርስቲያኑን ማኅበረሰብ እያሳሳቱ ነው (ይህን የሚያደርጉት ግን ባለማወቅ ይመስለኛል)፡፡ ዘፈን ቢሆን ኀጢአት፣ ባይሆን በክርስቲያኑ ባህልና ትውፊት የተወገዘ፣ ውጉዝ ተግባር ነው፡፡ አራት ነጥብ[54]፡፡

የኮይኔ ግሪክ መዛግብተ ቃላት፣ “ኮሞስ” የሚለውን የግሪክ ቃል፣ “በአረማውያን የጣዖት አምልኮ ወቅት የሚካሄድ ጭፈራና ዜማ”[55] በሚለው ትርጒሙ ብቻ አልተረጐሙትም፡፡ እንድያ ተርጒመውት ብቻ ቢሆን፣ የወንድም ዮናስ ክርክር ሚዛን የደፋ ነበር፡፡ ነገር ግን፣ “ቅጥ ያጣ፣ ኢሥነ ምግባራዊ የሆነ፣ ከአውስቦት/ከወሲብ ጋር የተገናኘ በአልኮል መጠጥ የተደገፈ ጭፈራ”[56] እንዲሁም፣ “የመንደር ክብረ በዓል፤ ታላቅ ደስታ፣ ፈንጠዝያ”[57] ብለው ነው የተረጐሙት፡፡ እግዚአብሔር ያሳያችሁ፣ እኛ ዘፈን የምንለው ከአውስቦ (ከወሲብ) ጋር የተገናኘውን ጭፈራ አይደለም እንዴ? በቡድን ሆኖ ለፌሽታ የሚደረግ ጭፈራ (ዜማ) አይደለም እንዴ? (በመሠረቱ ጭፈራዎች ሁሉ ዐላማቸው ከፊሽታ ውጪ፣ ሌላ ምን ግብ ሊኖራቸው ይችላል?) ይህ ዐይነቱ ግብር በመጽሐፍ ቅዱስ ከተኰነነ፣ ዘፈን በመጽሐፍ ቅዱስ ተኰንኗል የማንልበት ምክንያቱ ምንድን ነው (ሮሜ 13÷13፤ ገላትያ 5÷21፤ 1ጴጥሮስ 4÷3)?

“ናይት ክለብ ጥሩም ነው! መጥፎም ነው!”

ወንድም ዮናስ፣ “የምሽት ጭፈራ ቤቶች ጥሩም ናቸው መጥፎም ናቸው” የሚል ሙግት አለው፡፡ ጥሩ የሚያደርገው ተመርጦ መዘፈኑ፣ መጥፎ የሚያደርገውም ተመርጦ ያለመዘፈኑ እንደ ሆነ ማብራሪያ ዐቅርቧል[58]፡፡ በአንጻሩ ክርስቲያን ሙዚቀኞች (ይኸውም ሙዚቃ መሣሪያ የሚጫወቱም ሆነ፣ መረዋ ድምፅ ያላቸው “ቮካሊስቶች”)፣ ለዳንኪራ የማይመቹ እንዲሁም ከክርስቲያናዊው ሥነ ምግባር ጋር የሚጣጣሙ ወይም በሙዚቃ ብቻ የተቀነባበሩ የሙዚቃ ስልቶችን በናይት ክለብ መጫወት ይኖርባቸዋል የሚል አስተያየት ሰጥቶአል[59]፡፡ ጥያቄዎች አሉኝ፤ ይኸውም:— (1) “በኢትዮጵያ ውስጥ እንዲህ ዐይነት ጭፈራ ቤቶች አሉን?” (ማለትም ተመርጦ የሚዘፈንባቸውና ተመርጦ የማይዘፈንባቸው፤ በሕዝብ ጭፈራ መኻል መራጩ ባለሥልጣንስ ማነው?)፡፡ (2) “ይህን የሙዚቃ ሥልት፣ መሸታ ቤቶች ማለትም በምሽት ጭፈራ ቤቶች ውስጥ ማካሄድ ለምን አስፈለገ (“ፉት” ለማለት እንዲመች ካልሆነ በስተቀር፡፡ የምሽት ጭፈራ ቤቶቹ ደግሞ ዋና፣ ምናልባትም ብቸኛ ገቢያቸው፣ የአልኮል መጠጦችን መሸጥ አይደለም እንዴ? አልኮል መጠጥ የማይሸጡ ከሆነ፣ ትርፋቸው ምን ሊሆን ይችላል)? (3) በርግጥ ቅምቀማንና ጭፈራን ታሳቢ ካላደረግን፣ ይህ ዐይነቱን የሙዚቃ ምሽት በቤተ ክርስቲያን ቅጥር ግቢ ውስጥ ወይም ከመጠጥ በጸዱ ሌሎች ስፍራዎች እንዳናካሂደው የሚከለክለን ነገር ምንድን ነው? ማድረግ የምንችል ከሆነ፣ ናይት ክለብ ለምን በአማራጭነት ይቀርባል?” (4) “አንዱን ዘፈን ከሌላው ዘፈን የምንመርጥበት ቋሚና ሁሉን የሚያግባባ መስፈርት ማዘጋጀት ይቻላልን?” ሕዝበ ክርስቲያኑ ሁሉ መስፈርቱን ይቀበል ዘንድ፣ ዘፈን ኀጢአት ያለመሆኑን ካመነ በኋላ፣ በግምገማ በመስፈርቱ ላይ መወያየትም ሆነ መተማመን ይኖርበታል፡፡ እውነቱ ይህ ከሆነ፣ በርግጥ በዚህ ጒዳይ ሕዝበ ክርስቲያኑን ሁሉ የሚያቅፍ ጉባኤም ሆነ ሱባኤ ማደራጀት ይቻላል? እነዚህ መሠረታዊ ነገሮች በሌሉበት ሁኔታ፣ “እየተመረጠ በሚዘፈንበት ቦታ የሙዚቃ ተጫዋቾቻችንም ሆኑ ድምፀ መረዋዎቹ (“ቮካሊስቶቹ”) ሄደው ሙዚቃ ይሥሩ” የሚለው ነገር ትክክል ነውን? ድፍረት ካልሆነብኝ በስተቀር፣ ወንድም ዮናስም ሆነ እርሱን የሚደግፉ ወገኖች የሚናገሩትን ነገር ቊጭ ብለው እስከ ጥግ የመረመሩት አይመስልም (ዘፈን ከጸደቀልን በኋላ በዝርዝር ጒዳዮቹ ላይ እንወያያለን ለማለት ፈልገው ይሆን? ነገር ግን እንዝፈን አንዝፈን ከሚለው የክርክር ጭብጥ ይልቅ፣ ዝርዝር ጒዳዮቹና አፈጻጸሞቹ ይበልጥ ራስ ምታት እንደ ሆኑ ሊገነዘቡ ይገባል)[60]፡፡

“ችግር የለም እየመረጣችሁ ዝፈኑ”

ምናልባት አንዳንድ ወገኖች፣ “ከእኛ ሥነ ምግባር ጋር የሚጣጣሙ፣ በአንጻሩ አንዳችም የአውስቦ መንፈስ የሌለባቸው ዘፈኖች፣ እንዴት መታየት አለባቸው?” የሚል ጥያቄ ያቀርቡ ይሆናል፡፡ ይህ የሚሊዮን ብር ጥያቄ ነው፡፡ ወንድም ዮናስ ጐርፌም እየመረጥን እንድንዘፍን ዐሳብ አቅርቦልናል፡፡ ይህ አስተያየቱ ከሥነ ምግባራችን ጋርም ሆነ፣ ከነገረ መለኮታችን ጋር የሚጣጣሙ ዘፈኖች መኖራቸውን አጣቅሶ ነው (ለምሳሌ ስለ እናት ፍቅር፣ ስለ አገር ፍቅር፣ ስለ ባልንጀርነት፣ ቀጠሮን ስለማክበር፣ ስለታማኝነት ወዘተረፈ)[61]፡፡ ሥነ ምግባራችንን የሚጋሩ፣ ነገር ግን እንደ አስቴር መጽሐፍ የአምላክ ስም የሌለባቸው፣ በርካታ ጥሩ ዘፈኖች መኖራቸው እሙን ነው፡፡ ነገር ግን እነዚህን ዘፈኖች የማንዘፍንባቸው ቢያንስ ሰባት መሠረታውያን ምክንያቶች ያሉ ይመስለኛል፡፡

አንደኛው፣ ይህ ዐይነቱን ዘፈን መዝፈን የወንጌላውያን አብያተ ክርስቲያናት ትውፊት አይደለም፡፡ ቈይ! ይህ ትውፊት የሚባለው ነገር በወጒ ይብራራ፡፡ ትውፊት ምንድን ነው? ትውፊት ማለት ከእኛ ውጭ ያለ፣ የጥንት አባቶች ይከተሉት የነበረ ሕግ ማለት ነው? መልሱ በተወሰነ መልኩ አዎ፣ በተወሰነ መልኩ ደግሞ አይደለም ነው፡፡ ትውፊት እኛ ነን፡፡ አስተዳደጋችን፣ አስተምህሮአችን፣ አተያያችን፣ የደስታ፣ የፍቅር፣ የሐዘን አገላለጽ ዘዬአችን፣ የሙሾ አወራረዳችን በአጠቃላይ የኢትዮጵያ ወንጌላውያን አብያተ ክርስቲያናት ባህልና ልማድ ነው፡፡ እንዲያው በዐጭሩ የአኗኗር ቅኝታችን ነው፡፡ ለዚህ ነው የሥነ ሰብ ምሁራን፣ “ሰው ሁሉ የባህሉ እስረኛ ነው” የሚሉን፡፡ ይህን ጒዳይ ያብራራልኝ ዘንድ፣ ዐጭር ዐሳብ ወለድ ብጠቀምስ?

እኔና ባለቤቴ የወር አስቤዛ ልንገዛ በሄድንበት ገበያ፣ ለትንሹ ልጃችን የሚሆን መልኩ ያማረ ፖፖ በጥሩ ዋጋ አገኘን፡፡ ከገበያ የተመለስነው ግን ደክሞን ነበር፡፡ ትላንት ራት የተበላባቸው ሳሕኖች አይታጠቡ እንጂ፣ ከራት የተረፈ እጅ የሚያስቈረጥም የዶሮ ወጥ፣ በሸክላ ድስቱ ውስጥ አለ፡፡ ባለቤቴ ይህን የዶሮ ወጥ ስታሞቅ እኔ፣ “የምንበላበትን ሳሕን እጠብ” የሚል የሥራ ድርሻ ተሰጠኝ፡፡ ነገር ግን ድካሙ በርትቶብኝ ስለነበር፣ በተቀመጥሁበት እንቅልፉ ለሽ አደረገኝ፡፡ ከዛ ጣፋጭ እንቅልፍ የቀሰቀሰኝ፣ “ሳሕኖቹ ታጠቡ?” የሚለው ንግግር ነው፡፡ ዐይኔን ስከፍት፣ አንድ መላ አብሮ ከች አለልኝ፣ “ባልታጠበ ሳሕን ከምንበላ፣ የጆጆን[62] ፖፖ በሳሕንነት ብንጠቀምስ”፡፡ “በፖፖ! ፖፖ ነው ያልኸው? እንዴት ምግብ በፖፖ ይበላል? ስንፍናህ ወደር አይገኝለትም፤ በቃ ተወው ቢያንስ አንድ ሳሕን ለቅለቅ አድርጌ ላንጣ” አለች፡፡ “እንዴ ምን ችግር አለው የእኔ እመቤት፤ በአሁኑ ወቅት ቤታችን ውስጥ ካሉ ሳሕኖች ሁሉ፣ ይህ ፖፖ ንጹሕ እንደ ሆነ እንኳን እኛ፣ ጆጆ ራሱ ጠንቅቆ ያውቃል፡፡ ከዛሬ በኋላ መደበኛ ሥራውን ይጀምራል፣ ዛሬ ግን ንጽሕናውን ምክንያት በማድረግ፣ የሳሕን ወግ ብናሳየውስ?” አልኋት፡፡ ባለቤቴ፣ “ኧረ እንዴት አድርገን በፖፖ እንበላለን” ስትል በመኅተሟ ጸናች፡፡ እኔ ደግሞ የፖፖውን ንጽሕና በመጥቀስ፣ ያለማወቋን በመውቀስ እንዲበላበት ቀጭን ትእዛዝ አስተላለፍሁ፡፡ እንዲያውም ይህን ማድረጋችን ዘመናዊ ሰዎች መሆናችንን፣ የተማርን የተመራመርን መሆናችንን ያሳያል ስል ሞገትሁ፡፡ እንደ ወትሮው ሁሉ ባለቤቴ በሙግቴ ስለተረታች፣ ፖፖውን የምግብ ጠረጴዛው ላይ አድርጋው እንጀራውን አነጠፈችበት፡፡ ወጡንም አወጣችበት፡፡ ሁለታችንም እጃችንን ታጥበን ቀረብን፡፡ እኔ፣ የምንበላው በፖፖ ነው የሚለውን ጒዳይ በጭራሽ ማሰብ አልፈለግሁም፤ ፖፖነቱን ካድሁ፡፡ ባለቤቴ ግን፣ “ይህ ነገር የሚሆን አልመሰለኝም፤ እኔ አላደርገውም አሁን የሚታየኝ ዶሮ ወጥ ሳይሆን…አለች”፡፡ እኔም፣ “ካፈርሁ አይመልሰኝ” ሆኖብኝ እንጂ፣ ሽቅብ ሽቅብ እያለኝ ነበር፡፡

ለምንድ ነው በፖፖ ያልበላነው? መልሱ ዐጭር ነው፤ ፖፖ በእኛ ባህል የምግብ መብያ ሳሕን አይደለም፡፡ ቤት ውስጥ ካሉ ሳሕኖች ይልቅ ንጹሕ አይደለም እንዴ? ምንም ጥያቄ የለውም፤ ንጹሕ ነው፡፡ ነገር ግን ሳሕንን ሳሕን የሚያደርገው ንጽሕናው ብቻ ሳይሆን፣ ባህል ወይም የሕዝቡ አኗኗር ዘዬ ጭምር ነው፡፡ ቊም ነገሩ እዚህ ላይ ነው፡፡ እንኳን ነቢያት አምላክ መላእክት ልኮ ዘፈን፣ “ከኮሞስ” ግላጼ ወጥቶአል ቢል፣ ቢያንስ እኔን ጨምሮ ቀደምት ክርስቲያኖች ልንዘፍን እንቸገራለን፡፡ ፖፖው ንጹሕ እንደ ሆነ ሁሉ፣ ጥሩ ዘፈኖች እንዳሉ ቅን ልቦና ያለው ሰው ሁሉ በግልጥ የሚረዳው ጒዳይ ነው፡፡ ነገር ግን ፖፖው ንጹሕ መሆኑ፣ ለሳሕንነት እንዲያገለግል እንዳልረዳው ሁሉ፣ እነዚህ ዘፈኖች ጥሩ መሆናቸው ክርስቲያኑ ማኅበረሰብ እንዲዘፍናቸው ምክንያት ሊሆን አይችልም፡፡ እንኳን እኛ ክርስቲያኖች፣ ዓለማውያኑም የእኛን መዝፈን፣ “የስምንተኛው ሺሕ” ምጽአት እንጂ፣ የነገረ መለኮት ለውጥ አድርገው ሊመለከቱት አይችሉም፡፡ እንዲህ የሚዋዥቅና የሚንሸራተት ሕይወት ይዘን፣ ወጥነት ያለውን ክርስቲያናዊ ሕይወት ዐብረናቸው መኖር እንዴት እንችላለን? ወንድም ዮናስ በግልጽ ያላስተዋለው ሐቅ ይህ ነው፡፡

ሁለተኛ፣ ልክ ነው እነዚህ መዝሙሮች ጥሩ ይዘት አላቸው፣ ነገር ግን ባለመዝፈናችን ምን ተጐዳን? ምን ጐደለብን?[63] እንዲያውም ጊዜያችን፣ ኢኮኖሚያችን ተጠብቋል (በየጭፈራ ቤት እንዲሁም ለሲዲና ካሴት ግዢ የምናወጣው ገንዘብ በኪሳችን ዐድሯል)[64]፡፡ ሦስተኛ፣ የምናደርጋቸውን ማናቸውንም ነገሮች ለእግዚአብሔር ክብር እንድናደርገው ታዘናል (1ቆሮንቶስ 10÷31፤ ሮሜ 12÷1-2)[65]፡፡ ምናልባት እግር ኳስ መጫወት፣ መጽሐፍ ማንበብ ወዘተ ለእግዚአብሔር ክብር እንዴት ሊውሉ ይችላሉ? የሚል ካለ መልሱ ዐጭር ነው፡፡ እግዚአብሔር የሰጠንንና የመንፈስ ቅዱስ ማደሪያ የሆነውን አካላችን ጤነኛ እንዲሆን፣ አእምሮአችንን ንቊ እንዲሆን አምላክ ይፈልጋል፡፡ ስፖርት መጫወትም ሆነ መጻሕፍትን ማንበብ መንፈሳዊ ፋይዳቸው እዚህ ላይ ነው፡፡ አራተኛ፣ እየመረጡ መዝፈን እጅግ ሲበዛ ውስብስብ መሆኑን ወንድም ዮናስ በቅጡ የተረዳው አልመሰለኝም፡፡ መስፈርት ማዋቀሩ አስቸጋሪ የመሆኑን ያህል፣ ጉባኤ ጠርቶ፣ አገር ሰብስቦ፣ “የትኛውን ዘፈን እንዝፈን? የትኛውን ደግሞ አንዝፈን?” የሚለውን ጒዳይ መገምገም፣ ትልቅ አበሳ፣ ትልቅ ዐሳር ነው፡፡ ቤተ ክርስቲያን እንኳን ዘፈንን፣ መዝሙርን እንኳ በቅጡ ለመገምገም ጊዜ አግኝታ አታውቅም፡፡ ይህ ዐይነቱ ወግ ቢኖር ኖሮ፣ ቤተ ክርስቲያን ውስጥ ከዘፈን የማይተናነሱ ዘፈኖችን በመዝሙር ስም ባልዘፈንን ነበር፡፡ ከዚህ ሁሉ ዝርክርክ፣ ሁሉን ዘግቶ መቀመጡ የተሻለ አካሄድ አይደለምን?

አምስተኛ፣ በሩን አንገርብበን (ደርበብ አድርገን) ከከፈትነው፣ “ምን ያህል ይከፈት?” “ምን ያህልስ ይዘጋ?” በሚለው ኅሊናዊ ፍርድ ከምንወዛገብ፣ ሙሉ ለሙሉ መዝጋት፣ ዕዳው ገብስ ነው፡፡ ስለዚህ አማራጩ አንገርብቦ (ደርበብ አድርጐ) መክፈት ሳይሆን፣ ሙሉ ለሙሉ መዝጋት ነው፡፡ መቼም ሙሉ ለሙሉ ይከፈት የሚለውን ጒዳይ፣ ወንድም ዮናስ ራሱ አይስማማበትም፡፡ ምክንያቱም በርካታ ኢሥነ ምግባራዊ የሆኑ፣ ከነገረ መለኮታችን ጋር በቀጥታ የሚጻረሩ ትምህርቶች ስላሉ፡፡ ለዘመናት ዘግተን መቀመጣችን አንዳችም ነገር ካልጐዳን፣ ሕዝባችንም ይህን አሜን ብሎ ከተቀበለው፣ እንዲያውም ይህ የሙሉ ለሙሉ ማዕቀብ አካሄድ፣ ኢኮኖሚያችንንና ጊዜያችንን ከታደገልን፣ ጠቃሚውን ነገር ከማይጠቅም ነገር ጋር ሳይሆን፣ ጠቃሚውን ነገር ከሚጐዳ ነገር ጋር እያነጻጸርነው ነው ማለት ነው፡፡

ስድስተኛ፣ የምሽት ጭፈራ ቤቶች ተመርጠው የሚዘፈንባቸው ቦታዎች አይደሉም[66]፡፡ ይህ እውነት ከሆነ፣ ወንድም ዮናስ ሙዚቀኞቻችን ናይት ክለብ ሄደው ይጫወቱ፣ የሚለን ለምንድን ነው? በአንድ ወቅት ለወንድም ዮናስ፣ “ክርስቲያን ሙዚቃ ተጫዋች የጭፈራ ቤት ታዳሚዎቹ፣ ዘፈኑን ወደ ወሲብ ቢያንደረድሩት ምን ሊያደርግ ይችላል?” የሚል ጥያቄ ጠይቄው ነበር፡፡ “ይህ ዐይነቱ ሁኔታ ከተፈጠረ፣ ክርስቲያኑ ጊታሩን አስቀምጦ መሄድ አለበት” የሚል ምላሽ ሰጥቶኛል[67]፡፡ ምላሹ አላሳመነኝም፤ ምክንያቱም ይህ አካሄድ አስጀምሮ ሳያስጨርሱ መሄድ ነውና፡፡ በተረፈ የጭፈራ ቤቱን ታዳሚዎች በዚህ መልክ ማስቀየም ተገቢ አይደለም፡፡ ስለዚህ ክርስቲያን ቦታው ለእኔ የሚመጥን አይደለም በማለት፣ ከጅምሩም ወደዚያ ስፍራ ዝር ያለማለት፣ ከሄደም ደግሞ ሙሉ ክብሩን ብቻ ሳይሆን፣ የሚያስከትለውንም አበሳ መጠጣት፣ ፍዳውን መብላት ይኖርበታል፡፡

ሰባተኛ፣ ክርስቲያን ዘማርያን ቀጠሮ ስለማክበር፣ ስለወንድማማችነት ፍቅር አስፈላጊነት፣ ስለቤተሰብ ፍቅር፣ ጠንክሮ ስለመሥራት ወዘተ (እንዲዘምሩ ማድረግ፣ የእነዚህ ነገሮች ሁሉ መሠረት አምላካችን እግዚአብሔር እንደ ሆነ በሚያስገነዝብ መልኩ) እንዲዘምሩ ማስቻል፡፡ ችግሩ የአማራጭ መዝሙሮችን ማጣት፣ ወደ ቅልውጥና ወስዶን ከሆነ፣ መዝሙሮቹን እኛው ብናዘጋጃቸው መፍትሔ ሊሆን ይችላል ለማለት ነው[68]፡፡

ማጠቃለያ

አንድ የንጉሥ ልጅ፣ አንድ ዕውቅ ዘፋኝ ታገባለች፡፡ ንጉሡ ከመንበራቸው ሲገረሠሡ፣ የንጉሡ ቤተ ሰቦች ከያሉበት እየተለቀሙ ዘብጥያ ይወረወራሉ፡፡ ዘፋኙ ግን በለስ እየቀናው፣ ተወዳጅነቱ ከዕለት ዕለት እየጋመ ይመጣል፡፡ በአንጻሩ የልዑላኑ ቤተሰብ መከራና ዐሳር እየበረታ ይሄዳል፡፡ በዚህ ጊዜ ነው ዘፋኙና ልዕልቲቱ ተገናኝተው የተጋቡት፡፡ ትዳራቸው ብዙም አልዘለቀም፤ ዘፋኙ ልዕልቲቱን በመፍታት ሌላዋን ባለሳምንት ያገባል፡፡

በአንድ አጋጣሚ የአገሪቱ ብሔራዊ ቴሌቪዥን፣ ልዕልቲቱ ከአርቲስቱ ጋር እንዴት እንደ ተገናኙ ጥያቄ ዐቅርቦላት ነበር፡፡ እርሷም፣ “የተገናኘነው እርሱ ወደ ላይ ሲወጣ፣ እኔ ደግሞ ወደ ታች ስወርድ ነው” አለች ይባለል፡፡ መልእክቱ ወደ ልባችሁ የደረሰ ይመስለኛል፡፡

በምንም ሒሳብ፣ ይህ ርእስ ቤተ ክርስቲያን ወደ ላይ በምትወጣበት፣ የታሪክ ጊዜ ላይ የመጣ ጥያቄ አይደለም፡፡ በድጡ መንገድ እየተንሸራተተች ባለበት የታሪክ ወቅት ያገኛት ዐበሳ ፍዳ እንጂ፡፡ ይህ የእንዝፈን ጥያቄ ከሃያና ከሠላሳ ዓመት በፊት ቀርቦ ቢሆን ኖሮ፣ “ወንድም ዮናስም ሆነ ባልደረቦቹ እግር ከወርች ታስረው አማኑኤል ይወሰዱ ነበር” የሚለው ገለጻ ግነቱ መጠነኛ ነው[69]፡፡ ዛሬ ግን ይህን እንግዳ ዐሳብ፣ አንዳችም ፋይዳ የሌለውን ትምህርት፣ ለቤተ ክርስቲያን ለማስተዋወቅ የትውልዱ ሥነ ምግባር ፈቅዶአል፡፡

ወንድም ዮናስ የመጽሐፉን ርእስ፣ “ቤት ያጣው ቤተኛ” ያለው በምን ሒሳብ ነው? ዘፈን የወንጌላውያን አብያተ ክርስቲያናት ቤተኛ የሆነው መቼ ነው? በመጽሐፉ ሽፋን ላይ፣ አንድ ሰው ቤተ ክርስቲያን በር ላይ እንደ ጒድፍ ተጥሎ ይታያል፡፡ በእውነቱ ምን መልእክት ለማስተላለፍ ተፈልጎ እንደ ሆነ በጭራሽ አልገባኝም፡፡ ባይሆን፣ “ቤት ያላገኘው ነገር ግን ቤተኛ ለመሆን የሚዋደቀው ታጋይ” ቢባል ይሰዳል/ያስሄዳል (የገላትያ 5÷21 ትርጒም ቀይሮ)፡፡ ከዚህ መለስ ግን በምንም ሒሳብ መዝፈንም ሆነ ናይት ክለብ ሄዶ ሙዚቃ መጫወት፣ የወንጌላውያን አብያተ ክርስቲያናት አስተምህሮ፣ ትውፊትም ሆነ ሥነ ምግባር አይደለም፡፡ አትዝፈኑ፣ አትጨፍሩ የሚለውን ትምህርት ከቤተ ክርስቲያን በማስወጣት፣ ባይተዋር እናደርገዋለን፤ ቤተ ክርስቲያን በር ላይ እንደ ጒድፍ እንጥለዋለን፤ ይህም መጽሐፍ የዚህ ዘመቻ አንድ አካል ነው፣ የሚል ምፀታዊ ተምኔት ከሆነ ግን ይገባኛል[70]፡፡ እኔ በዚህ ጽሑፍ ዘፈን ኀጢአት አይደለም የሚለው ሙግት ትክክል ያለመሆኑን፣ መርጠን እንዝፈን የሚለውም ዐሳብ ከብዙ አንጻር የከሰረ ዐሰብ መሆኑን፣ ከዚህ በተረፈ ደግሞ በቤተ ክርስቲያን ላይ ትልቅ የሥነ ምግባር አደጋ እንደ ተጋረጠ ለማሳየት ሞክሬአለሁ፡፡

የግርጌ ማስታወሻ

[1] ለአስተያየትና ለዕርማት የተላከው ረቂቅ፣ በርካታ ስሕተቶችና ግድፈቶች ነበሩበት፡፡ ይሁን እንጂ የጽሑፉ የሙግት ጭብጥም ሆነ ድምዳሜ አልተቀየረም፡፡ የአርትዖት፣ “አዛባው” የተዛቀው በደቦ ቢሆንም፣ በጽሑፉ ላይ የሚታየው ስሕተት (ካለ ማለቴ ነው) እንዲሁም ጽሑፉ የሚያራምደው አቋም፣ የጸሓፊው ብቻ እንጂ የአስተያየት ሰጪዎቹ ወይም ጽሑፉን ያተመው አካል (ተስፋ ዐቃብያነ ክርስትና ማኅበር) አይደለም፡፡ አርትዖቱም ሆነ አስተያየት በመስጠት የተባበሩኝን ወገኖች ሁሉ ከሙሉ ልብ አመሰግናለሁ:— ወንድም ዮናስ ጐርፌ፣ ወንድም ላዕከ ታፈሰ፣ ወንድም፣ ፈቃደ ጥላሁን እስጢፋኖስ፣ ወንድም አፈወርቅ ካራ፣ ዶክተር አማረ መስፍን፣ እኅት ሳባ በየነ፣ ዶክተር ዮሴፍ መንግሥቱ፣ ወንድም ጳውሎስ ፈቃዱ፣ ወንድም መንግሥቱ ታምሬ፣ ወንድም ክሩቤል መኰንን፣ እኅት ዮዲት ኀይሉ፣ ወንድም ይግረም ረታ፣ ጋሼ ሰሎሞን ከበደ፣ ወንድም ዘላለም መንግሥቱ፣ መጋቢ ጽና ይልማ፣ ወንድም ያዕቆብ ዋዩ፣ ወንድም ዓለማየሁ ማሞ፣ ወንድም ተካልኝ ዱጉማ፣ እንዲሁም ዶክተር ገዛኸኝ በቀለ፡፡ ለሁሉም እግዚአብሔር ይስጥልኝ!

[2] “መርጠን እንዝፈን መርጠን እንሞዝቅ” ከሚለውም ሆነ፣ ይህን ዐሳብ አጥብቆ ከሚቃወመው ወገን፣ ጥሩ አስተያየቶች እንደ ቀረቡ ሁሉ፣ በርካታ መስመር የሳቱ ሙግቶችና በጽርፈት የተሞሉ መቈራቈሶችን አንብበናል፡፡

[3] “በጠባብ ደረት በዐጭር ቊመት” የሚለው ገለጻ፣ 272 ገጽ ካለው ከወንድም ዮናስ ጐርፌ መጽሐፍ ጋር በተነጻጸረ መልኩ እንደ ሆነ ልብ ይሏል፡፡

[4] የመጀመሪያው ረቂቅ የተጻፈው በሁለት ቀን ነው፡፡

[5] በርካታ የደርግ ዘፈኖች ዜማቸው እየተዘረፈ፣ መዝሙር እንደ ተሠራባቸው አንድ ወዳጄ አጫውቶኛል፡፡

[6] ምናልባትም አንዳንድ ወገኖች፣ “‘እናንተ’ እያልህ በዚህ መልኩ ስትገሥጽና ስትወቅስ፣ በአንጻሩ ራስህን ብጹዕ ወቅዱስ እያደረግህ አይደለም ወይ” ሊሉ ይችላሉ፡፡ አይደለም፤ መናገሬ ችግሩን መጠቈሜ እንጂ፣ ራሴን ንጹሕ ማድረጌን የግድ (necessarily) የሚያሳይ አይደለም፡፡

[7] ቤተ እምነቶች በጒዳዩ ላይ መክረው አቋም በማውጣት፣ ሕዝባቸውን እንደሚያነቁ (ከእንቅልፍ) ይታሰባል፡፡

[8] መጽሐፉን አሜሪካ ድረስ ለእኔ መላኩ፣ የልግስናው አብነት አይደለምን?

[9] እንዲያውም አንዳንዱ፣ “መዝሙር” በቤተ ክርስቲያን ውስጥ ስለ “ተዘመረ” እንዲሁም፣ “እግዚአብሔር” የሙሉ ቃላት ስለተነሰነሱበት እንጂ፣ “መዝሙር” ከሚለው ይልቅ፣ “ዘፈን” ለሚለው ስያሜ ይበጥ የቀረበ ነው፡፡

[10] ጥሩ ዝማሬ ማኅሌት ለማቅረብ ብዙ ድካም ይፈልጋል ለማለት የቀረበ አስተያት እንጂ፣ በአዘቦቱ ሁሉ ይህ እጅግ አድካሚ አካሄድ እውን ይሁን እያልሁ አይደለም፡፡

[11] እዚህ ቦታ ላይ ግልጽ ማረግ ያለብኝ ጒዳይ ያለ ይመስለኛል፡፡ ዮናስ ጐርፌን ጨምሮ አንዳንድ ግለሰቦች፣ በጽሑፌ ደስተኛ ካለመሆንም ባሻገር፣ ምርር ክርር ሲሉ ይታያል፡፡ ይህ ዐይነቱን አቀራረብ፣ ንቈ ማለፍ ተገቢ አይደለምን?

[12] ሮክ ኤንድ ሮል ለምን ተጠላ የሚለው ጒዳይ ከጥቊር አሜሪካውያን የሙዚቃ ሥልት ጋር ተያይዞ ነው የሚሉ አሉ፡፡ ይህ ግን ለተነሣንበት ጭብት ፋይዳ ስለሌለው እንተወው፡፡ ይህን ስል ግን ሁሉ ቤተ ክርስቲያን ይህን ያደርጋል እያልሁ አይደለም፡፡ እንዲያውም አንዳንድ የሰሜን አሜሪካ ቤተ ክርስቲያናት፣ ዘፈን ኀጢአት ነው የሚል፣ ጠበቅ ያለ አቋም አላቸው፡፡ በዚህ አንጻር ወንድም ዮናስ፣ የሰሜን አሜሪካ አብያተ ክርስቲያናት ሁሉ ዘፈንን አንደ ኀጢአት አይመለከቱትም የሚለው ፍረጃው ትክክል አይመስለኝም፡፡

[13] ከዶክተር አማረ መስፍን የሰማሁት ነው፡፡

[14] ክርስቶስ ኢየሱስን እንደ ግል አዳኜ እስከ ተቀበልሁበት ጊዜ ድረስ፣ እንደ ማንኛውም ኢትዮጵያዊ ስዘፍንና ሳዘፍን የኖርሁ ሰው ነኝ፡፡ የብዙ ቀደምት ዘፋኞን ዘፈኖች፣ ከነሙሉ ቊጥሩ ዐውቃቸዋለሁ ማለት እችላለሁ፡፡

[15] የአንዳንድ መረጃዎች መገኘት፣ አንዳንድ የመጽሐፍ ቅዱስን ምንባባት እንዴት መተርጐም አለብን የሚለውን ጒዳይ፣ በተወሰነ ደረጃም ቢሆን እንደሚቀይረው ዐውቃለሁ፡፡ ክርስቲያናዊ አስተምህሮ በተወሰኑ የመጽሐፍ ቅዱስ ምንባባት ላይ የተንጠለጠለ እስካልሆነ ድረስ፣ ለውጡ መሠረታዊ የሆነ የነገረ መለኮት ለውጥ ሊያስከትል አይችልም፡፡ በሌላ መልኩ በክርስቲያናዊ ትምህርቶች ውስጥ የተለያዩ ግንዛቤዎችና የነገረ መለኮት አተያዮች እንዳሉ ይታወቃል፡፡ ከአንዱ አተያይ ወደ ሌላው አተያይ መሄድ፣ ያለና የተለመደ አካሄድ ነው፡፡ ይህ ጽሑፍ የሚሞግትበት ጭብጥ ግን፣ የአስተምህሮ ለውጡ ብቻ ሳይሆን፣ ትልቅ የሥነ ምግባር ለውጥ ማስከተሉን ልብ ይሏል—ያውም በመላው የወንጌላውያን አብያተ ክርስቲያን አማኝ ላይ፡፡

[16] እውነት አንጻራዊ ናት፣ ነባራዊ የሆነ የሥነ ምግባርም ሆነ የነገረ መለኮት እውነት የለም የሚለው የድኅረ ዘመናዊነት ፍልስፍና ትውልዱን ቀንብቦ ይዞታል፡፡ እውነት ነባራዊ ካልሆነች ነገሮች የሚሰሉት ከእውነት አንጻር ሳይሆን፣ ከአዋጪነትና ከፍላጎት አንጻር ብቻ ይሆናል፡፡ በዚህ ረገድ ቤተ ክርስቲያን መሥራት ያለባት ትልቅ የቤት ሥራ ተወዝፎ የተቀመጠ ይመስለኛል፡፡

[17] መጠነኛ ግነት እንዳለበት እኔም ታውቆኛል፡፡

[18] ዐበይት የሚባሉት ክርስቲያናዊ ትምህርቶች፣ ትምህርተ እግዚአብሔር፣ ትምህርተ ሥላሴ፣ ትምህርተ ሥጋዌ፣ ትምህርተ ክርስቶስ፣ ትምህርተ ድነት፣ ትምህርተ ሰብ ወዘተ ሲሆኑ፣ ደቂቃን የሚባሉት ደግሞ ከድነታችን ጋር የማይጐዳኙ (ክርስቶስ ኢየሱስን በማመን ያገኘነውን ድነት በተመለከተ አንዳችም ተጽእኖ የማያደርጉ) ነገር ግን በክርስቲያናዊ ትምህርትና ሥነ ምግባር ውስጥ ቦታ የተሰጣቸው ጒዳዮች ናቸው፡፡

[19] ይህ ምን ያህል እውነት ነው የሚለውን፣ በተወሰነ ደረጃም እንኳ ቢሆን ኋላ እንመለከተዋለን፡፡

[20] የአልኮል መጠጦችን እንጠጣ ወይስ አንጠጣ የሚለውም ክርክር፣ በይዘትም ሆነ በትንታኔው ከዚህ ርእሰ ጒዳይ ጋር ተጐራባች ነው፡፡ በዘፈን ረገድ የምዕራብ አብያተ ክርስቲያናትን እንምሰል የሚለው አካሄድ፣ በዘፈን ብቻ የሚቋጭ አይደለም፡፡ ነገ እንደ ምዕራባውያኑ እንጠጣ፣ እናጭስ፣ ሰዶማውያንን በሙሉ አባልነት እንቀበል የማይባልበት ምክንያት የለም፡፡ እኛን በእነርሱ፣ “መልክና አምሳል” ጠፍጥፎ ማበጀት ትክክል ነው ተብሎ እስከ ታሰበ ድረስ፡፡

[21] ሙያውን ኑሮ (መተዳደሪያ) ያደረጉ ሰዎችን በተመለከተ፣ ኋላ የተወሰነ አስተያየት ለመስጠት እሞክራለሁ፡፡

[22] ለ38 ዓመት በቤተ ክርስቲያን ኖሬአለሁ፡፡ ባለመዝፈኔ፣ ጭፈራ ቤት ባለመሄዴ፣ ባለመጠጣቴ…ተጐዳሁ የሚል ክርስቲያን፣ በእውነቱ ገጥሞኝ አያውቅም፡፡ ከዘፈኑ ዓለም ወደ ክርስትና የሚመጡ ሰዎችን በተመለከተ ግን፣ ኋላ አጠቃላይ አስተያየት አለኝ፡፡

[23] እኔ በዚህ ጽሑፍ ዘፈን እንዝፈን (መርጠን እንዝፈን) ወይስ አንዝፈን፣ ከሚለው ጒዳይ ጋር ተዛማጅ የሆኑና ክርስቲያኖች ልብ ሊሏቸው የሚገባቸውን ነጥቦች እያወሳሁ ነው፡፡ ምናልባት አንዳንድ ሰዎች፣ እኔ ሙግት ስላነሰኝና የምሞግትበት ጭብጥ ሚዛን እንዲደፋ፣ ተጐራባች የሆኑ ነገሮች ላይ፣ የሙጥኝ እንዳልሁ ሊያስቡ ይችላሉ፡፡ ይህ ትክክል አይደለም፡፡ እኔ ዘፈን መዝፈን ትክክል ለምን እንደማይሆን አጥጋቢ የሆነ መጽሐፍ ቅዱሳዊ ሙግት አለኝ፡፡ ይህ እንዳለ ሆኖ ግን፣ ጒዳዩ ከበርካታ ርእሰ ጒዳዮች ጋር እንደሚጐዳኝ ማሳየት፣ ነገሩን ከሙሉ ጓዙ ጋር በጥምረት ከመመልከትም ባሻገር፣ ኀላፊነት እንደሚሰማው የቤተ ክርስቲያን መሪ ወይም አገልጋይ የበሰለ ውሳኔ ለመወሰን፣ ትልቅ ዕገዛ አለው ብዬ አምናለሁ፡፡ እንዲያውም በተቃራኒ ወገን ያሉ ሰዎች፣ የጒዳዩን ፈርጀ ብዙነት በውል ያስተዋሉት አይመስለኝም፡፡ እነዚህ ነገሮች ኲታ ገጠም አይደሉም የሚል ሰው ግን፣ ሙግቱን በማስረጃ ማጐላበት ይኖርበታል፡፡

[24] መጠጥን አስመልክቶ የሚነሣው ሙግት ከዚህ ጋር አንድ ዐይነት ነው፣ “መጽሐፍ ቅዱስ አትስከሩ አለ እንጂ አትጠጡ መች አለ? ስለዚህ ቊም ነገሩ መመጠን እንጂ አለመጠጣት አይደለም?” የሚል ሙግት ይቀርባል፡፡ ለዚህ ነው የሙግት አካሄዱ አንድ ዐይነት ነው ያልሁት፡፡ ከዚህ በተጨማሪ ዘፈን ባለበት ቦታ ሁሉ መጠጥ አለ፤ ዘፈንን የሚያቀርቡ መሸታ ቤቶች በአብዛኛው መጠጥንም ያቀርባሉ፡፡

[25] ተሟጋቾቻችን፣ “እኔ ስለዘፈን እንጂ ይህ ሁሉ ተያያዥ ጒዳይ አይመለከተኝም” ይሉ ይሆናል፡፡ ይህ ግን፣ “እኔ መንገዱን ልክፈት እንጂ፣ በመንገዱ ላይ በቋሚነት የሚመላለሱት እነማን ናቸው፣ የሚለውን ሞራላዊ ጥያቄ ልጠየቅ አይገባም” እንደ ማለት ነው፡፡ ይህ ስሕተት ነው፡፡ አንድ መድኀኒት አንድን በሽታ የመፈወስ ሙሉ ብቃት ኖሮት፣ ነገር ግን በተጓዳኝ ጠንቅ ትቶት የሚሄደው በሽታ የሚበልጥ ከሆነ፣ መድኀኒቱ በመድኀኒትነት ግልጋሎት ላይ ሊውል የሚችል አይመስለኝም፡፡ ከበረከቱ ይልቅ፣ የጐንዮሽ ጒዳቱ ብዙ ነውና፡፡ ወገኖቼ፣ ዘፈን እንኳ ጥሩ ቢሆን (ጥሩ ነው የሚል አቋም የለኝም)፣ ዘፈንን ተገን አድርገው፣ ዘፈን በቀደደው በር የሚገቡ የዘፈን አጫፋሪዎች፣ ትክክል ሊሆኑ አይችሉም (ወገኖቼ ዘፈንን የምናጸድቅበት አካሄድ፣ እንደ መጠጥና ሲጃራ ማጤስ ያሉ ሌሎች ምግባራዊ ርእሰ ጒዳዮችን ለመኰነን፣ ዐቅም ያሳጣናል እያልሁ ነው)፡፡ በዚህም አካሄድ ነው አብዛኞቹ የምዕራብ አገሮች ሁሉን አጽድቀው ባዶ እጃቸውን የተቀመጡት፡፡

[26] “ኀይሌ፣ ኀይሌ ገብረ ሥላሴ…ቀነኒሳ አንበሳ” ወይም፣ “ባልቻ አባነፍሶ” የሚለውን የቴዲ አፍሮ ዘፈኖችን ያስታውሷል፡፡

[27] መሠረት ከሌለው ደግሞ፣ ማዕቀብ መደረግ አለበት የሚላቸው ጒዳዮች ኅሊናዊ እንጂ ነባራዊ ሊሆኑ አይችልም፡፡

[28] እርሱም ሆነ የእርሱን ዐሳብ የሚጋሩ ሰዎች፣ የመረጣው በስፈርት እንዴት መካሄድ እንዳለበት አልነገሩንም—የገቢር መመሪያ እንሥራለት ብንል እንኳ፡፡

[29] ኋላ በዚህ ጒዳይ ላይ እተቻለሁ፡፡

[30] ምናልባት ብሔራዊ መዝሙሮችና ጀግኖችን ለማሞካሸት ለሚዘፍኑ ሰፈኖች በሩ እጅግ በጠባበ መልኩ (በእነዚህ ሁለት ምክንያቶች ብቻ) ሊከፈት ይገባል የሚለውን ጒዳይ፣ ቤተ ክርስቲያን መግለጫ ልታወጣበት ወይም ማዕቀብ ልታኖርበት ትችላለች፡፡

[31] ብሔራዊ መዝሙሮችን መዘመር ስሕተት ነው ብዬ አላስብም፡፡ በዚህ ረገድ ቤተ ክርስቲያን አቋም ብታወጣ ያወጣችውን አቋም፣ አቋሜ ለማድረግ ሙሉ ፈቃደኛ ነኝ፡፡

[32] እንዳሻን ለማድረግም ቢሆን፣ ቢያንስ የአዋጪነት ሙግት ሊቀርብለት ይገባል፡፡

[33] ጥቅሙና ጒዳቱን የሚወስነው መላው ክርስቲያን ማኅበረሰብ እንጂ፣ እኔም ሆንሁ ወንድም ዮናስ ጐርፌ አይደለም፡፡

[34] ክርስቲያኖችም ሆኑ ቤተ ክርስቲያን፣ “መጽሐፍ ቅዱስ ዘፈንን ኰንኖአል” ለማለት የሚጠቅሷቸውን ጥቅሶች፣ ወንድም ዮናስም ሆነ፣ “የእርሱ የትግል አጋሮች” እነዚያኑ ጥቅሶች በመጥቀስ፣ “መጽሐፍ ቅዱስ ዘፈንን ደግፎአል” ወደ ማለት ሲንደረደሩ ታዝበናል፡፡ መርጠን እንዝፈን፣ መርጠን እንሞዝቅ ለማለት ከመጽሐፍ ቅዱስ የሚጠቀስ ጥቅስ የለም፡፡

[35] በመጽሐፉ እንዲሁም በፊስቡክ ገጹ ላይ፡፡

[36] ይህን ሕግ ስንተላለፍ፣ “Appeal to Unqualified Authority” የሚባለው ተፋልሶ ይከሠታል፡፡

[37] ሥነ ትርጓሜን አስመልክቶ ወንድም ምኒልክ አስፋው ከጻፈው መጽሐፍ ያገኘሁት ዐሳብ ነው፡፡

[38] ወንድም ዮናስ የምዕራብ አብያተ ክርስቲያናት ሁሉ፣ ዘፈንን ኀጢአት አድርገው እንደማይመለከቱት ገልጾአል፡፡ ይህ ሚዛናዊ ንግግር አልመሰለኝም፡፡ ብዙ የሰሜን አሜሪካ አብያተ ክርስቲያናት፣ ለምሳሌ:— አብዛኞቹ ጴንጤቈስጣውያን፣ ጉባኤ እግዚአብሔር ቤተ ክርስቲያን፣ ሜኖናይቶች ወዘተ ዘፈን ኀጢአት ነው ባዮች ናቸው፡፡ በመሠረቱ ሁሉም የምዕራብ አብያተ ክርስቲያናት ኀጢአት አይደለም ቢሉ እንኳ፣ እኛ ማለት የለብንም ወደሚለው ድምዳሜ ሊያመጣን አይችልም፡፡ አንደኛ፤ መሠረታችን ቃለ እግዚአብሔር እንጂ እነርሱ አይደሉም፡፡ ለምሳሌ:— ግብረ ሰዶማዊነት በበርካታ አብያተ ክርስቲያናት ዘንድ ተቀባይነት እያገኘ ነው፡፡ ስለዚህ ግብረ ሰዶም በመጽሐፍ ቅዱስ አልተኰነነም ማለት ይቻላል? ሁለተኛ፤ የምዕራባውያኑ ዘፈንና የእኛ አገር ዘፈን በይዘቱም ሆነ በቅርጹ የሚለያይበት ሁኔታ ሊኖር ይችላል፡፡ በዚህ አግባብ እነርሱ ቢፈቅዱ እንኳ፣ እኛ መፍቀድ አለብን ወደሚለው ድምዳሜ ሊያመጣን አይችልም፡፡ በአጠቃላይ መጽሐፍ ቅዱስንና ትውፊታችንን እንጂ፣ ምዕራባውያንን እንድንከተል አንገደድም፡፡ “West always best!” የሚለው ዐስተሳሰብ ትክክል አይደለም፡፡

[39] ሐዋርያቱ የዐዲስ ኪዳንን መጻሕፍት የጻፉልን በግሪክ ቋንቋ ነው፡፡ ለዚህ ነው እናት ቋንቋ የሆነውን ግሪክን ጠቅሰን የምንነጋገረው፡፡

[40] “ምቀኝነት፣ ስካር፣ ዘፋኝነት፣ እንዲሁም እነዚህን የመሰለው ነው” (ገላ. 5÷21)፡፡ “በቀን እንደምንመላለስ በአግባብ እንመላለስ፡፡ በጭፈራና በስካር አይሁን፤ በዝሙትና በመዳራት አይሁን፤ በክርክርና በቅናትም አይሁን” (ሮሜ 13÷13)፡፡ “አሕዛብ ፈቅደው እንደሚያደረጉት በመዳራት፣ በሥጋዊ ምኞት፣ በስካር፣ በጭፈራ፣ ያለ ልክ በመጠጣት፣ በአስጸያያፊ የጣዖት አምልኮ የተመላለሳችሁበት ያለፈው ዘምን ይበቃል” (1ጴጥ. 4÷3)፡፡

[41] የእንግሊዝኛ ትርጒሞች ቃሉን በተለያየ መንገድ ተርጒመውታል:—

NIV, ESV, BSB, GNT, NAB, NHEB, WEB, “Orgies”

NLT, ISV, “wild parties”

BLB, NASB, NSB (1995/1977), CSB, HCSB, NETB, NRSV, “carousing”

KJB, NKJV, ASV, ABPE, DRB, YLT, “revellings”

Amplified Bible “riotous behavior”

CEV “carry on at wild parties”

WNT, “riotous feasting”

[42] Johannes P. Louw and Eugene Albert Nida, vol. 1, Greek-English Lexicon of the New Testament: Based on Semantic Domains, electronic ed. of the 2nd edition., 772 (New York: United Bible Societies, 1996). በእኔ ግርድፍ ትርጒም የማይስማማ ካለ እነሆ፣ “drinking parties involving unrestrained indulgence in alcoholic beverages and accompanying immoral behavior.”

[43] H.G. Liddell, A Lexicon: Abridged from Liddell and Scott’s Greek-English Lexicon, 460 (Oak Harbor, WA: Logos Research Systems, Inc., 1996). Johannes P. Louw and Eugene Albert Nida, vol. 1, Greek-English Lexicon of the New Testament: Based on Semantic Domains, electronic ed. of the 2nd edition., 772 (New York: United Bible Societies, 1996). A Greek-English Lexicon of the New Testament and Other Early Christian Literature, transl. & ed. William F. Arndt and F. Wilbur Gingrich (Univ. of Chicago, 1957).

[44] Robert L. Thomas, New American Standard Hebrew-Aramaic and Greek Dictionaries: Updated Edition (Anaheim: Foundation Publications, Inc., 1998). ይህ መዝገበ ቃል፣ “ኮሞስ” ለሚለው ቃል ያቀረበው ትርጒም ይህ ብቻ መሆኑን፣ አንባቢ ልብ እንዲለው እፈልጋለሁ፡፡ ትርጒምህ ፍትሓዊ ላይሆን ይችላል የሚሉ ሰዎች ካሉ፣ እነሆኝ እንግሊዝኛው (ቃል በቃል፤ ሳይጨመር ሳይቀነስ):— “κῶμος kōmos; from 2968; a village festival, revel”

[45] Johannes P. Louw and Eugene Albert Nida, vol. 1, Greek-English Lexicon of the New Testament: Based on Semantic Domains, electronic ed. of the 2nd edition., 772 (New York: United Bible Societies, 1996).

[46] ይህ የእኔ ስሌት ነው፡፡ ለአቋሙ አደላ እንዳልባል፣ ሚዛናዊ ለመሆን ስለሞከርሁ እንጂ፣ “90 ከመቶ” ልለው ፈልጌ ነበር፡፡ እናንተ ደግሞ ሚዛናዊ የሚመስላችሁን ስሌት ልትሰጡ ትችላላችሁ፡፡

[47] “የመንደር” የተባለው ቃል፣ “የቡድን” ተብሎ መተርጐምም የሚችል ይመስለኛል፤ ምክንያቱም የተፈለገው መንደርነቱ ሳይሆን ስብስቡ ናውና፡፡ ከቃል በቃል ትርጒም (literal translation) ይልቅ፣ ዐሳብ ተሻጋሪ (dynamic translation) ትርጒም ጥሩ ትርጒም ፍልስፍና ነው በሚለው ዐሳብ እስማማለሁ፡፡

[48] ቊም ነገሩ፣ ቊና ጥቅስ መጥቀሱ ላይ አይደለም፤ እነዚህን ምንባባት የምናብራራው እንዴት ነው በሚለው መሠረታዊ ነጥብ ላይ እንጂ፡፡

[49] አንዳንድ ወንድሞች የእነዚህ ክፍሎች ዐውዳዊ ምንባብ፣ “ኮሞስ” የሚለው የግሪክ ቃል ምን ትርጒም ወክሎ እንደ ገባ ግልጽ መረጃ ይሰጡናል በሚል፣ የክፍሎቹን ዐውዳዊ ምንባባት በመተንተን ብዙ ደክመዋል፤ የእኛንም ጊዜ አባክነዋል፡፡ ነገር ግን ትንታኔያቸው የሰጡንን ተስፋ እውን ሲያደርግ አላየንም፡፡ ጐበዝ፣ “ዐውቃለሁ” ብሎ ጊዜ ከመግደል፣ “አናውቅም” ማለት ቢያንስ ጊዜን ይዋጃል፡፡ እኔ ዐውዳዊ ትርጒማቸውን ለመመርመር ስንፍና ይዞኝ ሳይሆን፣ መርምሬ ፋይዳ እንደ ሌላቸው ስለተገነዘብሁ በዐጭሩ፣ “አናውቅም፤ እንድናውቅም የሚጠቊመን ፍንጭ ሰጪ ነገር አይታይም” ብያለሁ፡፡

[50] የቃላትን አማራጭ ትርጓሜ ስናጠና፣ ማስተዋል ያለብን መሠረታዊ ቊም ነገር ያለ ይመስለኛል (በዚህም ውይይት ውስጥ አንባቢዎቼ ይህን ነጥብ ቢያውቁት ጠቃሚ ነው ባይ ነኝ)፡፡ ቃላት መወለድ ብቻ ሳይሆን፣ የማደግና የመሞት ዕጣ ፈንታም አላቸው፡፡ ታዲያ አንድ ቃል መቼ ተወለደ? በተወለደበት ጊዜ የቃሉ ትርጒም ምን ነበር? ኋላስ በታሪክ ሂደት ውስጥ ቃሉ ምን ምን ትርጒሞችን መወከል ጀመረ? ወዘተ የሚሉትን ጒዳዮች የሚያጠናው “የዲያክሮኒክ ጥናት” (diachronic study) ነው፡፡ ነገር ግን አንድ ቃል፣ በአንድ የተወሰነ የታሪክ ጊዜ ውስጥ ምን ትርጒም ነበረው? የሚለውን ጒዳይ የሚያጠናው ደግሞ፣ “የሴንክሮኒክ ጥናት” (synchronic study) ነው፡፡ ቊም ነገሩ እዚህ ላይ ነው፡፡ እኛ ትልቅ ትኲረት የምናደርገው፣ “በዲያክሮኒክ ጥናት” ላይ ሳይሆን፣ “በሴንክሮኒክ ጥናት” ላይ ነው፡፡ ይኸውም፣ “የዐዲስ ኪዳን ጸሓፍያን ጽሑፋቸውን በሚጽፉበት የታሪክ ወቅት ቃሉ ምን አማራጭ ትርጒሞችን ይወክል ነበር” የሚለው ነጥብ ነው፡፡ አንዳንድ ወንድሞች በክላሲካል ግሪክ፣ “ኮሞስ” የሚለው ቃል ይህንና ያንን ትርጒም ይወክላል የሚለው ትንታኔያቸው፣ መስመር የሚስተው (ስሕተት የሚሆነው) በዚህ ምክንያት ነው፡፡ ከላይ የጠቀስኋቸው የግሪክ መዛግብተ ቃላት፣ “ኮሞስ” የሚለውን ቃል የተነተኑልን፣ ሐዋርያቱ በሚጽፉበት ጊዜ ምን ትርጒም ወክለው ነበር፣ በማኅበረሰቡ ዘንድ ግልጋሎት ላይ የዋሉት እንዴት ነው፣ የሚለውን መሠረታውያን ነጥቦች ታሳቢ አድርገው ነው፡፡ ይህ እውነት ከሆነ ደግሞ አንደኛውና ሦስተኛው ትርጒሞች እኛ ዘፈን የሚለውን ቃል አያመለክቱም ማለት እንዴት ይቻላል? የመዝገበ ቃላቱ ጸሓፊዎች፣ ይህ አማራጭ ትርጓሜ በዐዲስ ኪዳን መጻሕፍት ውስጥ ባይታዩ ኖሮ እነርሱም በአማራጭነት አይጠቅሱትም ነበር፡፡ መጥቀሳቸው መታየታቸውን እሙን ያደርገዋል—ቢያንስ መዝገበ ቃላቱን ባዘጋጁት ሊቃውንት እይታ፡፡

[51] የፈረንጅ አታትያን ወንድም ዮናስ ቃሉን በተጠቀመበት መልክ መጠቀማቸውን እረዳለሁ፤ ነገር ግን የትኛውም ምሁር በዚህ ዐይነቱ አሻሚና አማራጭ ትርጓሜ ወቅት እኔ የመጨረሻ ብያኔ ሰጪነኝ ሊል የሚችል አይመስለኝም (ከዐውደ ምንባቦቹ አጥጋቢ ድጋፍ ካላገኘ በቀር)፡፡

[52] የመጽሐፍ ቅዱስ ትርጒሞች ሁሉ፣ የተርጓምያኑ ማብራሪያ እንዳለባቸው የሚያጨቃጭቅ አይመስለኝም፡፡ በአንጻሩ ግን “ልቅ ትርጒምን” (free translation)፣ ከቊም ትርጒም (literal translation) ወይም “ኢንተር ሊኒየር” ትርጒምን (interlinear)፣ “ከነጻ ትርጒም” (paraphrase) የሚለየው መሠረታዊ ነገር የለም ማለት ስሕተት ነው፡፡ ትርጒም ሁሉ ማራሪያ ነው በሚል፣ በቊም ትርጒምና (literal translation) በትርጓሜ መጻሕፍት (commentaries) መኻል ልዩነት የለም ማለት ስሕተት ነው፡፡ ይህን ጒዳይ ልሞግትበት እችላለሁ፤ ግን ይህ ርእስ ለውይይታችን ብዙ እርባና ያለው አይመስለኝም፡፡ በመጽሐፍ ቅዱስ ትርጒም ፍልስፍናን እንዲሁም በቋንቋ ፍልስፍና ላይ ብዙ ለማወቅ ጒጒቱ ያላቸው ሰዎች፣ የሚከተሉትን መጻሕፍት እንዲያነቡ እመክራለሁ—Gordon D. Fee and Mark L. Strauss, How to Choose a Translation for All Its Worth. William G. Lycan, Philosophy of Language: A Contemporary Introduction. Merrie Bergmann, An Introduction to Many-Valued and Fuzzy Logic፡፡

[53] አንዳንድ ሰዎች፣ ዳዊትም ሆነ ሌሎች የብሉይ ኪዳን ሰዎች ጨፍረዋልና እኛም ይህንኑ ብናደርግስ? የሚል ክርክር ይዘው እንደ ቀረቡ አይቻለሁ፡፡ መጽሐፍ ቅዱሳችን በጥንት ዕብራውያን፣ በግሪካውያንና ሮማውያን ባህል ውስጥ እንደ ተጻፈለን ይታወቃል፡፡ የአምላክ ቃል የሆነው መጽሐፍ ቅዱስ፣ በዚያ ባህላዊ ዐውድ (ማዕቀፍ) ውስጥ ለእኛ መሰጠቱ፣ እነዚያን ባህሎች መከተል አለባችሁ እየተባልን አይደለም፡፡ ለዚህ ነው የመጽሐፍ ቅዱስ አስተማሪዎች፣ “ይህ ባህል ነው ይህ ደግሞ የአምላክ ጊዜ አይሽሬ መልእክት ነው” የሚሉን፡፡ በብሉይ ኪዳን ሰዎች ጀግኖችን ለማወደስ፣ ሰነፎችን ለማኰሰስ ወዘተ ይዘፍናሉ፡፡ እነርሱ አንድን ድርጊት ፈጸሙ ማለት ግን፣ እኛ ማድረግ ይጠበቅብናል ማለት አይደለም፡፡ ንጉሥ ሰሎሞን ያደረገውን ሁሉ እናድርግ የምንል ከሆነ፣ ገደል ገብተናል፡፡ ጥምር ጋብቻን፣ “ቅምቀማን”…እንደ ምግባራዊ አካሄድ ልንከተል ነው ማለት ነው፡፡ ክርስትና ከእስልምና ከሚለይባቸው ምክንያቶች መኻል አንዱ ይህ ነው፡፡ አንድ ሰው እስልምናን ሲቀባል፣ አለባበሱ እንደ ዐረብ፣ ጢም አቈራረጡ እንደ መሐመድ (“ሱና” በሚባለው አካሄድ)፣ አበላሉና የቤት ዕቃ አደራደሩ እንደ ዐረቦች፣ ቋንቋው ዐረብኛ፣ እንዲያው በዐጭሩ ነገር ዓለሙ ዐረብ ይሆናል፡፡ አንድ ሰው እስልምናን ሲቀበል፣ የራሱን ባህል አሽቀንጥሮ በመጣል የዐረብ ባህልን ይቀበላል፡፡ ሃይማኖቱ፣ በዐረብ ባህልና በእስልምና መካከል ልዩነት አያደርግምና፡፡ ለዚህ ነው የባህል ተመራማሪዎች፣ “እስልምና ባህልን የሚገረሥሥ ሃይማኖት ነው?” የሚል ቅሬታ የሚያቀርቡት፡፡ ክርስትና ግን እንደዚያ አይደለም፡፡ የአምላክን ዘላለማዊ መልእክት በባህላችን ውስጥ በማስገባት፣ ሁሉም እንደ ባህሉ እንዲኖር ይፈቅዳል፤ ያበረታታልም፡፡ ባህላችንን መጣል የምንገደደው ባህላችን ኢሥነ ምግባራዊ ከሆነ ብቻ ነው፡፡ ስለዚህ ዕብራውያን ይዘፍኑ ነበር፤ ግሪኮች ይጠጡ ነበር ስለዚህ እኛም እንዲያ ልናደርግ ያስፈልጋል የሚለው፣ ለክርስትና ተረት ነው፡፡ ዳዊትም ሆነ ሌሎች ዘፍነዋል ወዘተ የሚሉት ሙግቶች፣ “ያላዋቂ ሳሚ ንፍጥ ይለቀልቃል” ናቸው፡፡

[54] አንዳንድ ባልንጀሮቼ፣ “ልክ ነህ የ‘ኮሞስ’ አማራጭ ትንታኔ አንተን ሙሉ ለሙሉ ይደግፍሃል” ግን ይህን ድምዳሜ አለዝበው ብለውኛል፡፡ እኔ ወደዚህ ድምዳሜ የደረስሁት ግልጽ ከሆኑት የሙግት ነጥቦቼ ተነሥቼ እንጂ፣ እንዲያው በዘፈቀደ እንጣጥ ብዬ አይደለም (የሙግት ነጥቦቼ ስሕተት መሆናቸው በግልጽ ከተነገረኝ፣ የማልመለስበት ምክንያት የለም)፡፡ አለያ ግን ማስረጃ የማቅረቡ ኀላፊነት በእነርሱ ትከሻላይ ስለሚወድቅ፣ በምን አግባብ እንደ ማለዝበው ማስረጃ ይገለጽልኝ፡፡ (ሲጠነክር በመረጃ እንደ ጠነከረ ሁሉ፣ ሲለዝብም በመረጃ መለዘብ ይኖርበታል የሚል አቋም አለኝ)፡፡ ይህን መንገድ እስከሚያሳዩኝ ግን፣ ዘፈን በትውፊታችን የተወገዘ ምግባር እንደ ሆነ በትኅትና እገልጻለሁ፡፡ አትዝፈን!

[55] Johannes P. Louw and Eugene Albert Nida, vol. 1, Greek-English Lexicon of the New Testament: Based on Semantic Domains, electronic ed. of the 2nd edition., 772 (New York: United Bible Societies, 1996).

[56] ዝኒ ከማሁ፡፡

[57] Robert L. Thomas, New American Standard Hebrew-Aramaic and Greek Dictionaries: Updated Edition (Anaheim: Foundation Publications, Inc., 1998). ትርጒምህ ፍትሓዊ ላይሆን ይችላል የሚሉ ሰዎች ካሉ እነሆኝ እንግሊዝኛው (ቃል በቃል):— “κῶμος kōmos; from 2968; a village festival, revel:—carousing.”

[58] ወንድም ዮናስ፣ የሙዚቃ መሣሪያ የሚጫወቱ ክርስቲያኖች ጭፈራ ቤት (ናይት ክለብ) እንዳይሄዱ ጠንከር ባሉ ቃላት ገልጾአል (ለምሳሌ ገጽ 239)፡፡

[59] የስልክ ውይይት፡፡

[60] ፈረንጆቹ፣ “the devil is in the details” የሚሉት ዐይነት ቢጤ ነው፡፡

[61] ዘሪቱ ከበደ በቅርቡ በሕንጸት ደረ ገጽ ላይ የጻፈችው ጽሑፍ ከዚህ ጋር ተመሳሳይ የሆነ አስተያየት አለው፡፡

[62] ጆጆ፣ የኢዮስያስ የቤት ስም ነው፡፡

[63] ጭፈራ ቤት (ናይት ክለብ) ሄዶ ሙዚቃ ይጫወት የሚባለው ሰው፣ እንጀራው ነው፤ ሙያው ነው ሊባል ይችላል፡፡ ነገር ግን፣ “ኮሞስ” የሚለው ቃል ከግማሽ በላይ የሆነው ትርጒሙ፣ ጭፈራን ቤት ለማሳየቱ ከላይ የቀረበውን ትንተና ይመለከቷል፡፡

[64] ሙዚቃና ሙዚቀኝነት፣ “እንጀራ” የሚሆንበት አግባብ እንዳለ እረዳለሁ፡፡ ይህ ርእስ በዚህ መጠን አከራካሪ የሆነበትም አንዱ (ምናልባትም ዋነኛው) ምክንያት ይኸው ነው፡፡ በእንዲህ ዐይነት ሥራ ተሰማርተው፣ ከዓለም ወደ ጌታ ለሚመጡ ወገኖቻችን፣ ቤተ ክርስቲያን መፍትሔ ሊኖራት ይገባል፡፡ ይህ ጒዳይ ራሱን የቻለ ትልቅ ርእስ ነው፡፡ ቤተ ክርስቲያን ይህን ጒዳይ ጊዜ ሰጥታ ልታስብበትና ዘላቂ እልባት ልታበጅለት ይገባታል፡፡ ጊዜአዊ መፍትሔ ከሆነ፣ በዚህ ጒዳይ የምለው የሚከተለውን ነው:— እነዚህ ወንድሞችና እኅቶች ሊሠሯቸው የሚችሏቸው አማራጭ ሥራዎች ካሉ መምከር፣ ዐብሮ መጸለይ፣ ደቀ መዝሙር ማድረግ፣ ችግሮቻቸውን መጋራት፣ ራሳቸውን እንጂችሉ ማገዝ ወዘተ አስፈላጊ ነው፡፡ ይህ ከክርስቲያኖችና ከቤተ ክርስቲያን አንጻር ያለው የቤት ሥራ ሲሆን እነርሱም፣ “ሁሉን ትተው ጌታን መከተል” እንዳለባቸው በግልጽ ማስገንዘብ ያስፈልጋል፡፡ ክርስትና በክርስቶስ ኢየሱስ የሚገኘውን ዘላለማዊ ፍሥሓ የመቋደስ ሕይወት ብቻ አይደለም፡፡ ክርስትና ከእኛ የሚጠብቀው መስቀል የመሸከም ጣር (የመናኝ ጒዞ) አለ፡፡ ለክርስትናችን የምንከፍለው ዋጋ አለ፡፡ የተጠራነው ለበረከት ብቻ አይደለም፤ ዋጋ ለመክፈል ጭምር ነውና፡፡

ይህን ጒዳይ በብዙ የሞገተኝ፣ ጒዳዩ እጅግ ዐሳሳቢ እንደ ሆነ ያሳየኝ፣ ወዳጄ ላዕከ ታፈሰ ነው፡፡ እግዚአብሔር ይስጥልኝ፡፡

[65] የእኔ ፍላጎት ሳይሆን የቤተ ክርስቲያን ጥቅም፣ የእኔ አተያይ ሳይሆን የቤተ ክርስቲያን አቋም እንዲሁም የምሥራቹ ወንጌል ጒዳይ ይቅደም ማለት፣ ድነት ካገኘ ክርስቲያን ይጠበቃል፡፡ ምናልባት አንዳንድ ክርክር የሚወዱ ሰዎች የግል ፍላጎት ሲከበር የማኅበር ፍላጎት ይከበራል የሚል የፖለቲካ ክርክር ሊያጣቅሱ ይችላሉ፡፡ ቢያንስ የግል ፍላጎትና የማኅበረሰብ ፍላጎት በማይጣጣምበት ጊዜ፣ ክርስቲያን ለቤተ ክርስቲያን ቀኖና መገዛት እንዳለበት ቅዱሳት መጻሕፍት ያስተምራሉ፡፡

[66] መርጦ መዝፈን ትክክል ነው እንኳ ብለን ብናስብ ማለቴ ነው፡፡ በቅርቡ ዘሪቱ ከበደ በሕንጸት ድረ ገጽ ላይ የጻፈችው ጽሑፍ፣ በአብዛኛው የምሽት ክበቦችን የሚያወግዝ ነው፡፡ ቢያንስ በዚህ ረገድ ዘሪቱ ከዮናስ የተለየ አቋም አላት ማለት ነው፡፡

[67] ይህን ያደረገ ክርስቲያን የሆነ ሙዚቃ ተጫዋች ጠቅሶ፡፡

[68] ወንድም ጌታ ያውቃል እና እኅት ቡሩክታዪት፣ ለሰርግ የሚሆን ጥሩ ጥሩ መዝሙሮችን አዘጋጅተው እንዳቀረቡልን ዐውቃለሁ፡፡ ይኸው ጒዳይ ቢበረታታ፣ በሌሎችም ሥነ ምግባራዊ ርእሰ ጒዳዮች ላይ መዝሙሮች ቢዘጋጁ ጥሩ ነበር፡፡

[69] ወንድም ዮናስ፣ “እኔ ይህን መጽሐፍ የጻፍሑት፣ ‘ዘፋኞች…የእግዚአብሔርን መንግሥት አይወርሱም’ እየተባለ ገላትያ 5÷21 ስለሚጠቀስብኝ፣ በሙያዬ ምክንያት ድነት እንደ ማልነፈግ ለማሳየት ነው” የሚል ዐሳብ ሰንዝሮአል፡፡ እኔ ለእዚህ ሦስት ምላሾች አሉኝ፡፡ አንደኛ፣ ወንድም ዮናስ ራሱ፣ “ዘፋኞች” የሚለው ቃል ወጥቶ፣ “ሚኮምሱ (“ኮሞስ” የሚያደርጉ)…የእግዚአብሔርን መንግሥት አይወርሱም” የሚለው፣ የማይነቀስ የማይገሠሥ የአምላክ ቃል እንደ ሆነ ይስማማል፡፡ ይህ እውነት ከሆነ፣ “‘ኮሞስ’ ማለት ምን ማለት ነው” የሚለው ነባሩ ክርክር ተመልሶ መጣ ማለት ነው፡፡ ሁለተኛ፣ ቢያንስ “ኮሞስ” የሚለው ቃል የሚወክላቸው ዘፈኖችና ዳንኪራዎች እንዳሉ ወንድም ዮናስ ይስማማል—ምሳሌ ገጽ 239 ይመለከቷል (ለዚህም ነው ጭፈራ ቤት ለክርስቲያኖች የሚሆን ስፍራ አይደለም፤ ስለዚህ “ከዚያ ውጡ” እያለ ጥሪ የሚያቀርበው)፡፡ በዚህ ትርጒሙ ደግሞ፣ “ሚኮምሱ (“ኮሞስ” የሚያደርጉ)…የእግዚአብሔርን መንግሥት አይወርሱም” የሚለው ቃል የአምላክ ቃል ነው፡፡ ሦስተኛ፣ ወንድም ዮናስ የእግዚብሔርን መንግሥት ለመውረስ “በጽድቅ” እና “በቅድስና” መካከል ያለውን መሠረታዊ ልዩነት በትክክል የተረዳው አይመስልም (ይህ ዐሳብ ግልጽ እንዲሆንለት፣ የነገረ መለኮት ተማሪዎችን ርዳታ እንዲጠይቅ እመክራለሁ)፡፡ በአጠቃላይ ወንድም ዮናስ ራሱ፣ “ሚኮምሱ (“ኮሞስ” የሚያደርጉ)…የእግዚአብሔርን መንግሥት እንደማይወርሱ” ያምናል፡፡ ስለዚህ በእኔና በእርሱ መካከል ያለው ልዩነት የመጠን ጒዳይ (ማለትም ኮሞስ እንዴት ይፈታል? ምን ምን ጒዳዮችን ያካልላል?) ብቻ ነው፡፡ የእኔ ሙግት ትክክል ከሆነ፣ ወንድም ዮናስ ብዕር ያነሣበት ምክንያት አጥጋቢ ያለመሆኑ ብቻ ሳይሆን የተሳሳተ ነው፡፡

[70] ወንድም ዮናስ ወደ ውጭ የተጣለው ክርስቲያን የሙዚቃ ባለሙያ ነው፡፡ ለመጣሉም ምክንያት ሆኖ የሚቀርበው ገላትያ 5÷21 ነው የሚል ዐሳብ ሰንዝሮአል (በስልክ ውይይታችን)፡፡ ወንድም ዮናስ፣ “በተለያየ ደረጃ የቤተ ክርስቲያን አስተዳደር በደል ተፈጽሞብኛል፤ እንደ ጒድፍ የተወረወርሁት እኔ ወንድማችሁ ነኝ” የሚል ከሆነ፣ በደረሰበት የአስተዳደር በደል ከልብ አዝናለሁ፡፡ ነገር ግን የመጽሐፉ ጭብጥና የደረሰበት የአስተዳደር በደል (ካለ ማለቴ ነው)፣ በአገርም በዘመድም የሚያያዝ አልመሰለኝም፡፡

One of the most common objections raised against Christianity in contemporary culture is the moral failure of Christians and the harmful actions allegedly associated with Christianity throughout history. Critics frequently argue that hypocrisy, oppression, intolerance, sexism, colonialism, violence, and other moral failures either disprove Christianity or significantly undermine its credibility. Although such objections are often rhetorically powerful, they are rarely formulated with philosophical precision. This article argues that the immoral behavior of Christians does not logically falsify the truth-claims of Christianity. A distinction must be maintained between the truth-content of Christian doctrine and the inconsistent behavior of its adherents. At the same time, Christian apologetics must acknowledge the genuine credibility problems created by Christian hypocrisy while also defending Christianity from historically inaccurate or exaggerated accusations. The article further argues that Christianity provides substantial moral, social, and cultural resources for human flourishing and that alternative worldviews face similar or greater intellectual and moral difficulties. Finally, the paper emphasizes the apologetic significance of authentic Christian living in supporting the public credibility of the Gospel.

Introduction

Among the most emotionally persuasive objections against Christianity is the argument from Christian hypocrisy and historical wrongdoing. Many critics reject Christianity not primarily because of philosophical arguments against God’s existence or historical objections to the resurrection of Christ, but because they perceive Christians themselves to be morally inconsistent, harmful, oppressive, or hypocritical.

In contemporary secular culture, this objection often functions rhetorically rather than philosophically. Critics may not formally argue that Christianity is false because Christians behave badly, yet they frequently assume or imply such a connection. This assumption is especially common in societies shaped by pragmatic theories of truth in which beliefs are evaluated largely according to their perceived social consequences or practical results.

This article examines the relationship between Christian moral failure and the truth of Christian belief. It argues that although the immoral behavior of Christians may undermine the credibility and attractiveness of Christianity, it does not logically disprove Christian truth-claims. Furthermore, many historical accusations against Christianity are exaggerated, selective, or historically distorted. Finally, the article proposes an apologetic framework for responding to ethical objections against Christianity while maintaining intellectual honesty and moral seriousness.

I. Ethical Objections Against Christianity

A. The Charge of Hypocrisy

Perhaps the most common criticism is the accusation that Christians fail to practice what they preach. Christians are often described as judgmental, dishonest, intolerant, hateful, racist, greedy, abusive, or morally compromised. Critics argue that if Christianity were true and transformative, Christians would exhibit consistently superior moral character.

This objection carries emotional force because Christianity explicitly teaches moral transformation through the work of the Holy Spirit. Consequently, Christian inconsistency appears particularly scandalous.

B. The Charge of Harm

Critics also argue that Christianity has historically produced harmful social consequences. Christianity has been accused of contributing to imperialism, slavery, sexism, anti-intellectualism, religious violence, environmental exploitation, and psychological oppression. In modern secular discourse, Christianity is frequently portrayed as socially regressive or even dangerous.

Some critics extend this argument further by claiming that Christian doctrines such as eternal judgment or exclusive salvation are psychologically harmful and morally offensive.

C. The Self-Defeating Objection

A more sophisticated version of the objection claims that Christianity undermines itself. Christians proclaim that God changes lives through divine grace and spiritual regeneration. If such transformation genuinely occurs, critics argue, Christians should demonstrate moral superiority to non-Christians. Since Christians often fail morally, Christianity’s claims about spiritual transformation are allegedly falsified.

II. Distinguishing Christian Truth from Christian Behavior

A proper response begins by distinguishing between Christianity itself and the imperfect individuals who profess it. This distinction is both philosophically necessary and universally recognized in other contexts. The truth of a worldview is logically distinct from the behavior of those who hold it. The moral failures of Marxists do not disprove Marxism. The personal inconsistencies of secular humanists do not falsify secular humanism. The arrogance or cruelty of scientific naturalists does not invalidate naturalism.

Similarly, Christianity must be distinguished from the conduct of Christians throughout history. Human beings frequently fail to live consistently with their professed beliefs and ideals. This phenomenon is universal because moral inconsistency is a pervasive feature of human existence. Christianity itself explicitly teaches human sinfulness and moral failure. Therefore, Christian inconsistency is not entirely surprising within the Christian worldview itself.

III. The Logical Fallacy Behind the Objection

The claim that Christianity is false because Christians behave badly commits a logical fallacy. More specifically, it confuses the truth-value of propositions with the moral character of those who affirm them.

A proposition is true or false independently of the moral conduct of its adherents. The statement “Jesus Christ rose from the dead” cannot be disproven merely by pointing to hypocritical Christians. Likewise, the existence of dishonest scientists does not disprove scientific truths, nor does political corruption disprove democracy.

There is no necessary logical connection between the truth of a belief and the moral consistency of its believers.

Consequently, arguments against Christianity based solely on Christian hypocrisy fail as rational demonstrations of Christianity’s falsity.

IV. The Genuine Connection: Credibility and Persuasiveness

Although Christian hypocrisy does not falsify Christianity, it does affect Christianity’s public credibility and attractiveness. Human beings naturally evaluate messages partly through the character of their messengers. Integrity increases credibility, while hypocrisy damages trust. Ministers, politicians, educators, and public leaders who fail morally weaken confidence in the ideas they proclaim. In this sense, Christian moral failure creates genuine apologetic difficulties. Hypocrisy often obscures the beauty and moral power of the Gospel. The New Testament itself repeatedly warns against behavior that brings dishonor upon the Christian faith. Therefore, Christians should not dismiss ethical objections carelessly. While such objections may fail philosophically, they often succeed rhetorically and emotionally because Christians sometimes genuinely fail to embody their professed values.

V. Christianity’s Own Doctrine of Human Sinfulness

Ironically, the moral failures of Christians may actually confirm rather than refute central Christian teachings concerning human nature. Christianity teaches that all human beings remain morally fallen and imperfect. Salvation does not instantly eliminate all sinful tendencies, psychological weaknesses, cultural prejudices, or moral failures. Sanctification is progressive rather than instantaneous. The Christian doctrine of sanctification does not promise sinless perfection in this life. Rather, it teaches gradual transformation through divine grace.

Consequently, the existence of sinful Christians does not contradict Christianity’s actual teachings. Christianity predicts ongoing moral struggle among believers. At the same time, Christianity also teaches repentance, moral accountability, and spiritual growth. Christians therefore cannot excuse hypocrisy casually or minimize moral failure.

VI. Defending Christianity from False or Exaggerated Accusations

Many accusations against Christianity are historically selective, exaggerated, or misleading. Christianity is often blamed for social evils whose causes are far more complex than critics acknowledge. Imperialism, slavery, racism, warfare, and oppression frequently resulted from political, economic, tribal, and cultural forces rather than from authentic Christian teaching itself.

Moreover, Christianity has historically contributed profoundly to moral and social progress. The Christian worldview played major roles in the development of:

• Human dignity and universal human rights

• Hospitals and charitable institutions

• Modern education

• The scientific enterprise

• Abolitionist movements

• Care for the poor

• Legal reforms

• Concepts of justice and equality

Many modern moral ideals celebrated by secular societies are deeply rooted in biblical and Christian assumptions concerning the value of human persons created in the image of God.

VII. The Moral Difficulties of Alternative Worldviews

Christian apologetics should also challenge critics to evaluate the moral consequences and internal coherence of their own worldviews. Every worldview faces moral and historical difficulties. Marxism produced totalitarian regimes and mass suffering in the twentieth century. Secular nationalism contributed to catastrophic wars and genocides. Scientific naturalism struggles to provide objective foundations for morality, human dignity, and universal rights. Relativism undermines moral criticism itself.

No worldview can claim perfect historical implementation by its adherents. The relevant question is not whether Christians have failed morally, but whether Christianity provides the most coherent explanation of morality, human dignity, evil, justice, and redemption.

VIII. The Apologetic Importance of Authentic Christian Living

Although Christianity is not falsified by Christian moral failure, authentic Christian character remains apologetically significant. The New Testament consistently teaches that Christian conduct influences how outsiders perceive the Gospel. Compassion, integrity, humility, justice, wisdom, stewardship, and sacrificial love strengthen Christianity’s public credibility. In many cases, personal relationships with sincere Christians prove more persuasive than abstract philosophical arguments alone. Intellectual apologetics and moral witness should therefore function together rather than in opposition. Authentic Christian living cannot replace truth, but it can illuminate truth.

Conclusion

The moral failures of Christians present serious pastoral, ethical, and apologetic challenges. Christian hypocrisy damages credibility, obscures the Gospel, and sometimes causes genuine harm. Christians must therefore respond with humility, repentance, honesty, and moral seriousness. Nevertheless, the sins of Christians do not logically falsify Christianity itself. The truth of Christianity depends ultimately upon the reality of God, the person of Jesus Christ, divine revelation, and the historical truth of the Gospel—not upon the moral perfection of Christians. Indeed, Christianity uniquely explains why humans, including Christians, remain morally flawed while simultaneously affirming the possibility of forgiveness, transformation, and redemption through divine grace. The proper response to Christian hypocrisy is therefore not the rejection of Christianity, but the recovery of authentic Christianity.

Subscribe now

Subscribe now

This article examines one of the central debates in philosophy of religion: whether divine foreknowledge is compatible with human free will. Drawing primarily from Edward Wierenga’s discussion in The Philosophy of Religion, the article explains the “harder objection” based on the fixity of the past and the concept of accidental necessity. It also presents major responses from Alvin Plantinga and William of Ockham, especially the distinction between hard and soft facts about the past. The purpose of the article is to introduce these complex philosophical discussions in a clear and accessible manner for readers without formal philosophical training.

Introduction

One of the most difficult questions in the philosophy of religion is this: If God already knows what we will do tomorrow, are we really free to do otherwise? Many Christians feel the force of this question immediately. If God already knew eighty years ago that Jones would mow his lawn tomorrow, how could Jones avoid doing it?[1] Wouldn’t God’s knowledge make the future fixed?

In his discussion of omniscience and free will, Edward Wierenga explains one of the strongest philosophical arguments against the compatibility of divine foreknowledge and human freedom, and then examines several important replies to it. The purpose of this article is to explain Wierenga’s discussion in a simple and accessible way for readers who do not have formal philosophical training.[2]

I. The Main Problem

Christians traditionally affirm two truths:

1. God knows all things, including future events.

2. Human beings are genuinely free and morally responsible.

But some philosophers argue that these two claims cannot both be true.

The argument begins with a simple intuition:

The past is fixed.

No one can now change what happened yesterday. If something became true in the past, it seems settled forever.

Suppose:

• Eighty years ago God believed that Jones would mow his lawn tomorrow.

If God cannot be mistaken, then Jones will mow his lawn tomorrow.

The question is: Can Jones still freely choose not to mow? This is the heart of the debate.

II. Accidental Necessity

Wierenga explains that medieval philosophers such as William of Ockham used the expression accidental necessity to describe the “fixity” of the past. A proposition becomes “accidentally necessary” when it is already settled by past events.

For example:

• Right now it is true that you have never visited Paris.

• Tomorrow you could still go there.

• But if you eventually visit Paris, it will forever afterward be true that you have visited Paris.

• Nothing can later change that past fact.

Thus, some truths become fixed simply because they belong to the past. Wierenga’s harder argument depends on this idea.

III. The Harder Argument Against Free Will

The argument can be simplified into several steps.

Step 1: God Had a Past Belief

Suppose: Eighty years ago God believed that Jones would mow his lawn tomorrow.

That belief is now part of the past.

Step 2: The Past Is Fixed

Since God’s past belief belongs to the past, it is now “accidentally necessary.” No one can change it.

So: No one can now make it false that God believed this eighty years ago.

Step 3: God Cannot Be Mistaken

If God believed Jones would mow tomorrow, then Jones really will mow tomorrow.

God’s belief guarantees the truth of the event.

Step 4: Therefore the Future Is Fixed

If God’s past belief cannot now be changed, and if God cannot be mistaken, then Jones cannot avoid mowing his lawn.

Thus:

Jones is not free regarding that action.

The argument concludes that divine foreknowledge and libertarian free will are incompatible.

This is why many philosophers consider this one of the strongest forms of theological fatalism.

IV. Alvin Plantinga’s Response

Alvin Plantinga proposed an important reply.

Plantinga argues that even if God believed long ago that Jones would mow his lawn, Jones may still possess the power to refrain from mowing.

How?

Because if Jones were to refrain, then God would always have known that instead.

In other words:

• God’s belief depends on what Jones freely does.

• Jones’ action does not depend on God’s belief.

This reverses the direction of dependence. God’s foreknowledge tracks the future; it does not force the future.

A helpful illustration is often used: A barometer tracks the weather but does not cause the weather.[3] Likewise: God knows future free actions because they will occur; they do not occur because God knows them. Plantinga therefore argues that divine knowledge is not causally determinative.

V. Ockham’s Important Distinction: Hard Facts and Soft Facts

Wierenga then discusses an influential reply associated with William of Ockham. Ockham distinguished between:

1. Hard Facts About the Past

These are completely settled facts about the past.

Examples:

• “Socrates was seated.”

• “Caesar crossed the Rubicon.”

These facts are entirely about the past.

2. Soft Facts About the Past

These statements mention the past but partly depend on the future. For example: “Last week Smith correctly believed that Jones would mow his lawn tomorrow.” This statement is not merely about the past. Its truth also depends on what happens in the future. If Jones never mows the lawn, then Smith’s belief was not correct. Thus, the statement partly depends on future events.

VI. Applying Ockham’s Idea to Divine Foreknowledge

Ockhamists argue that statements about God’s past beliefs are not purely “hard” facts about the past.

Consider: “Eighty years ago God believed Jones would mow tomorrow.” This proposition includes reference to a future event. Therefore, it is not completely fixed in the same way ordinary past facts are fixed.

According to the Ockhamist response:

• God’s past belief is a “soft fact.”

• Soft facts depend partly on future free actions.

• Therefore they are not accidentally necessary in the fatalistic sense.

So the crucial premise of the fatalistic argument fails.

VII. Why This Debate Matters

This discussion is not merely abstract speculation. It affects several important Christian doctrines:

• Divine omniscience

• Human responsibility

• Prayer

• Moral accountability

• Judgment

• Providence

• Predestination and free will[4]

If human actions are not genuinely free, moral responsibility becomes difficult to explain. But if God does not know the future, traditional omniscience seems threatened. Christian philosophers therefore attempt to preserve both truths:

1. God infallibly knows future free actions.

2. Human beings nevertheless act freely.

VIII. A Simpler Way to Understand the Debate

The debate can be summarized in one question:

Does God’s knowledge cause human actions?

Most classical Christian philosophers answer: No.

God knows future free acts because those acts will occur freely. His knowledge is perfect and infallible, but it does not force human decisions. Knowledge follows truth. Truth does not follow knowledge.

IX. Conclusion

Edward Wierenga’s discussion presents one of the most sophisticated arguments against the compatibility of divine foreknowledge and human freedom. The argument appeals to the fixity of the past and the idea of accidental necessity to claim that if God already knew future actions, those actions cannot be free. However, philosophers such as Alvin Plantinga and William of Ockham offer important replies. Plantinga emphasizes that God’s knowledge depends upon future free actions rather than causing them. Ockham distinguishes between hard and soft facts about the past, arguing that propositions concerning God’s foreknowledge are not fixed in the same way as ordinary past facts.

The debate remains one of the central discussions in philosophy of religion because it touches the relationship between divine sovereignty and human responsibility. Although the problem is difficult, many Christian philosophers maintain that God’s omniscience and human freedom can consistently coexist.

The issues surrounding determinism, divine foreknowledge, and human freedom remain among the most profound discussions in philosophy and theology. In future research, I plan to explore these subjects more extensively in a two-volume work: Causal Determinism and Free Will and Theological Determinism and Free Will: God’s Sovereignty and Human Freedom. These works are intended especially to introduce Ethiopian readers to major philosophical and theological debates concerning freedom, responsibility, and divine sovereignty.

Bibliography

Eleonore Stump and Norman Kretzmann, “Eternity,” The Journal of Philosophy 78, no. 8 (1981): 429–458.

Ockham, William of. Predestination, God’s Foreknowledge, and Future Contingents. Translated by Marilyn McCord Adams and Norman Kretzmann. Indianapolis, IN: Hackett Publishing Company, 1983.

Pike, Nelson. “Divine Omniscience and Voluntary Action.” The Philosophical Review 74, no. 1 (1965): 27–46.

Plantinga, Alvin. “On Ockham’s Way Out.” Faith and Philosophy 3, no. 3 (1986): 235–269.

Wierenga, Edward. The Nature of God: An Inquiry into Divine Attributes. Ithaca, NY: Cornell University Press, 1989.

Wierenga, Edward. The Philosophy of Religion. Belmont, CA: Wadsworth Publishing, 2003.

Zagzebski, Linda Trinkaus. “Foreknowledge and Free Will.” In The Stanford Encyclopedia of Philosophy. Edited by Edward N. Zalta. Stanford, CA: Stanford University, 1985.

[1] The “Jones mowing his lawn tomorrow” example is most famously associated with Nelson Pike. He used it in his landmark article: Nelson Pike, “Divine Omniscience and Voluntary Action,” The Philosophical Review 74, no. 1 (1965): 27–46. After Pike, the same example (sometimes slightly modified) was repeated and discussed by many philosophers, including: Alvin Plantinga, “On Ockham’s Way Out,” Faith and Philosophy 3, no. 3 (1986): 235–269. Edward Wierenga, The Philosophy of Religion (Belmont, CA: Wadsworth Publishing, 2003), 99–104. Linda Trinkaus Zagzebski, The Dilemma of Freedom and Foreknowledge (New York: Oxford University Press, 1991). William Hasker, God, Time, and Knowledge (Ithaca, NY: Cornell University Press, 1989).

[2] My article, “Omniscience, De Re and De Dicto Modality: From Alvin Plantinga to Edward Wierenga,” is related to the subject of this paper. I recommend reading it on Substack.

[3] As William Lane Craig explains, God’s foreknowledge no more determines human choices “than an infallible barometer determines the weather. The weather determines the barometer.” William Lane Craig, The Only Wise God: The Compatibility of Divine Foreknowledge and Human Freedom (Grand Rapids, MI: Baker Book House, 1987).

[4] In my forthcoming two-volume work on determinism and free will, I will discuss these topics in greater detail.

አንዳንድ ወገኖች ጽሑፉን አጥፋው (አንሣው) ሲሉኝ፣ በተከታታይ የለጠፍሁትን ሁለት ጽሑፍ ያነሣሁት፣ በርእሰ ጒዳዩ ላይ መወያየት ስሕተት ስለሆነ ሳይሆን፣ አንዳንድ ወገኖች ውይይቱን ካልወደዱት እንዲሁም ውይይቱ ወቅታዊ ካልሆነ፣ ቢቀር መልካም ነው የሚለውን ዐሳብ ታሳቢ አድርጌ ነው። በውስጥ መስመር አጥፋው ያሉኝ ወገኖች፣ እኔ ጽሑፌን እንዳጠፋ ካደረጉ በኋላ፣ እነርሱ በተደጋጋሚነት ሙግቱን ማብጠልጠል ጀመሩ። ሰዎች የእኔን ጽሑፍ መለስ ቀለስ እያሉ እንዳያነቡ እንዲሁም ከእነርሱ ዐጸፋ ጋር ዐውዱን ጠብቀው እንዳያነጻጽሩ እኔን፣ “አጥፋው፤ እኛም እናጠፋለን” ካሉ በኋላ፣ ተደጋጋሚ ትችት ማቅረባቸው ስሕተት ነው፤ ክሕደትም ነው። የእነርሱን ጽሑፍ የሚያነብ ሰው፣ አጥፋው እኛም እናጠፋለን ብለው፣ ተስፋዬ በትክክል የተናገረው ምንድን ነው የሚለውን ሰው እንዳያውቅ ዕድል ነሥተው፣ በሙግቱ መቀጠል የሙግት ሥነ ምግባር አለመሆኑ ብቻ ሳይሆን ስሕተት ነው፤ ክሕደትም (betrayal) ነው። እንዲያውም አንዳንዶቹ ተሳዳቢዎችን በልብ ምልክት ቺርስ ከማለት ባሻገር ተስፋዬ፣ “ለሐሳውያኑ ጋሻ ለመሆን የተሸጠ” ሰው ነው ሲሉ ጽፈዋል። ይህ በእነዚህ ግለሰቦች ልብ ጥሩ አለመሆኑን ከማመልከት ባሻገር፣ ባጠፋ እንኳ ከጥፋቴ ሊመልሰኝ የሚችል ንግግር አይደለም።

የዚህ ጽሑፍ ቀዳማይ ዐላማ፣ ክርስቶስን ማዕከል ባደረገ፣ ጌታን በሚያከብር መንገድ፣ ዐሳብህ አልገባንም ላሉ ወንድሞቼና እኅቶቼ፣ አቋሜን ለመግለጽ ያዘጋጀሁት የአቋም መግለጫ ጽሑፍ ነው። ይህ ጽሑፍ የልብን ጥመት አይመልስም፤ የተሳሳተ መረጃ ያላቸውን ግን እንደሚያቀና እምነት አለኝ።

(1) ግብረ ሰዶምን እጅግ አጥብቄ እቃወማለሁ።

በመጀመሪያውም ሆነ አስከትዬ በለጠፍሁት በፊስቡክ ጽሑፍ፣ ሰዶማዊነት እጅግ እኲይ ምግባር እንደ ሆነ፣ በቅዱሳት መጻሕፍት እንዲሁም በምግባራዊ ፍልስፍና እጅግ ውጒዝ ተግባር መሆኑን ገልጫለሁ። ዶክተር ሥዩም አንቶኒዮስም ሆነ በሥነ ምግባር ላይ የሚያስተምሩ ብዙ ወንድሞች፣ በውርጃና በግብረ ሰዶም ላይ የሚያስተምሩበት ጽሑፍ፣ ከሃያ አራት ዓመት በፊት፣ እኔ ያዘጋጀሁት የማስተማሪያ ሰነድ እንደ ሆነ እንዲታወቅ እሻለሁ። እንዲያውም በአንድ ወቅት ይህ ጽሑፍ የወንጌላውያን አብያተ ክርስቲያናት እንዲሁም የኢትዮጵያ ቃለ ሕይወት ቤተ ክርስቲያን አቋም ተደርጎ ለቀድሞው የአገሪቱ ጠቅላይ ሚኒስትር ለክቡር መለስ ዜናዊ ቀርቦ ነበር። በሰሜን አሜሪካ፣ በሲውዘርላንድ (በመጋቢ ብርሃኑ ቸርነት ጋባዥነት) እንዲሁም በኢትዮጵያ በተለያዩ ጉባኤዎች ላይ፣ ሰዶምዊነትን ኢምግባራዊ አካሄድ እንደ ሆነ መጽሐፍ ቅዱሳዊ፣ ሳይንሳዊና ፍልስፍናዊ ክርክር አቅርቤአለሁ። በዐጭሩ ግብረ ሰዶምን የምጸየፍ ብቻ ሳይሆን፣ ከማንም ባላነሰ መንገድ ግብሩ እኲይ እንደ ሆነ የተሟገትሁ ሰው መሆኔን ያላወቀ ይወቅ፤ የዘነጋም ያስታውስ።

ሁለተኛው ጽሑፍ በዚህ ረገድ መጽሐፍ ቅዱሳዊ ምንባባትን ጠቅሷል:— “ግብረ ሰዶም ኢምግባራዊ እንዲሁም እጅግ ውጒዝና ጸያፍ ተግባር እንደ ሆነ ብሉያትም ሆኑ ሐዲሳት በግልጽ ያስተምራሉ (የሚከተሉትን ክፍሎች ይመለከቷል ዘሌዋውያን 18÷22፤ 20÷13፤ ዘፍጥረት 2÷24፤ 19፤ ሮሜ 1÷26-27፤ 1ቆሮንቶስ 6÷9-10፤ 1ጢሞቴዎስ 1÷9-10፤ ማቴዎስ 19÷4-6)። መጽሐፍ ቅዱስ ምግባራውያን ሕግጋት ነባራዊ እንደ ሆኑ ከዚህም የተነሣ አስገዳጅ ሕግጋት (Obligatory) ናቸው”።

(2) የክርክሩ ጭብጥ ምግባራዊ ውስኔ እንዴት እናካሂድ የሚለው ሳይሆን፣ አስተዳደራዊ ተራክቦን (አሠራሮችን) እንዴት እናሳልጥ የሚለው ነጥብ ነው።

ለውይይት ባቀረብሁት ጽሑፍ፣ ያነሣሁት ሰዶማዊነት ትክክል ነው ወይስ ስሕተት ነው የሚለውን ርእሰ ጒዳይ የሚመለከት አይደለም። በኢትዮጵያ የሚገኙ አብያተ ክርስቲያናት ሁሉ ሰዶማዊነትን በጽኑ የሚያወግዙ ናቸው። ውይይቱ ትኲረት ያደረገው፣ ሰዶማዊነት ምግባራዊ ስሕተት (ውድቀት) እንደ ሆነ ከማይቀበሉ አብያተ ክርስቲያናት የገንዘብ ድጋፍ መቀበል ትክክል ነው ወይስ ስሕተት ነው የሚለውን ጭብጥ ብቻ የሚመለከት ነው። ሰዶማዊነት ቅቡል ነው ወይስ አይደለም የሚለው ጒዳይ ምግባራዊ ርእሰ ጒዳይ ነው። ይህ ዐይነት አቋም ያላቸው ሰዎች ለቤተ ክርስቲያን የሚሰጡት ርዳታ እንዴት ይታያል የሚለው ግን አስተዳደርና ፋይናንስ እንጂ፣ ምግባራዊ ጥያቄ አይደለም (ቢያነስ በአብዛኛው)።

(3) ችግሩ ቀድሞ የተነሣባቸው ቤተ ክርስቲያናት የወሰኑት ውሳኔ ለውይይት አልቀረበም።

በዚህ ረገድ በመካነ ኢየሱስና በመሠረተ ክርስቶስ አብያተ ክርስቲያናት የተነሣው ሁኔታ ለውይይቱ መነሻ እንጂ፣ መድረሻ እንዳልሆነ መታወቅ አለበት። እነዚህ አብያተ ክርስቲያናት ጒዳዩን በራሳቸው አግባብ አይተው ውሳኔ ሰጥተውበታል። እኔ ለውይይት ያቀረብሁት ጽሑፍ ይህን ውሳኔ የሚቃረንም ሆነ የሚደግፍ አይደለም። የውይይቱ ጭብጥ፣ ነገ መሰል የገንዘብ ጥያቄዎች በሌሎችም ቤተ ክርስቲያናት ቢከሠቱ፣ ጒዳዩን ልንፈታው የምንችለው በምን አግባብ ነው የሚለውን ብቻ የሚመለከት ነው። ስለዚህ የመካነ ኢየሱስና የመሠረተ ክርስቶስ አብያተ ክርስቲያናት ያስተላለፉት ውሳኔም ሆነ፣ የሄዱበት መንገድ ለውይይት አልቀረበም። ስለዚህ ተስፋዬ እነዚህ ቤተ ክርስቲያን የወሰኑትን ውሳኔ አይቀበልም፣ የሚለው የአንድ ግለሰብ ክስ መስመር የሳተ ነው። እኔ የሁለቱንም ቤተ እምነቶች አስተዳደራዊ ውሳኔ ለውይይት አላቀረብሁም። ውይይቱም የእነርሱን ጒዳይ የሚመለከት አይደለም።

(4) ድጋፍ መቀበል ስሕተት የሚሆነው በሚከተሉት ቅድመ ሁኔታዎች ነው።

በፌስቡክ ለውይይት ያቀረብሁት ጽሑፍ፣ ድጋፍ መቀበል ስሕተት የሚሆንባቸው አግባቦች እንዳሉ በግልጽ ተቀምጦአል። ስለዚህ ድጋፉን መውሰድ ስሕተት የሚሆነው፣ “የሚከተሉት ቅድመ ሁኔታዎች ካሉ ብቻ ነው:— (1) ድጋፍ ሰጪው አካል፣ የእነርሱን አውስቧዊ ሥነ ምግባር (sexual ethics) ደግፉ የሚል ከሆነ! (2) ድጋፍ ሰጪው አካል፣ አስተምህሮዬን (ንጽርዖተ ዓለሜን) ተቀበሉ የሚል ከሆነ! (3) ድጋፍ ሰጪው አካል የሥነ ሰብዕ (anthropology) ትምህርቴን ተቀበሉልኝ የሚል ዐሳብ ካለው [የሥነ ሰብዕ ትምህርቱን ርዳታ የተቀበሉ ሰዎች ገንዘባቸው እንዲያደርጉት የሚገፋፋ ከሆነ]!”።

(5) ድጋፍ መስጠትና ድጋፍ መቀበል የራሱ የሆኑ መጽሐፍ ቅዱሳዊ አካሄዶች አሉት።

በሁለተኛው ጽሑፍ ይህ ዐሳብ በሚከተለው መንገድ ተብራርቶአል:—

□ “ሰጪው አካል የሚሰጠውን ነገር በደስታ፣ በልግስና፣ በሙሉ ፈቃደኝነት፣ ምላሽን ባለመጠበቅ፣ እግዚአብሔርን በሚያከብር መንገድ ወዘተ ስጦታውን መስጠት ይኖርበታል (2ቆሮንቶስ 9÷7፤ ማርቆስ 12÷41-44፤ ማቴዎስ 6÷1-4፤ ገላትያ 6÷10 )”።

□ ተቀባዩ አካል ደግሞ:— “ምጥን ሕይወትን ታሳቢ ባላደረገ መንገድ በስግብግብነት ስጦታ መቀበል የለብንም፤ ስጦታውን ማግኘታችን ነገረ መለኮታችንንና ቅንነታችንን መሸርሸር የለበትም…ገንዘብ እግዚአብሔርን ማገልገያ እንጂ እግዚአብሔርን የሚተካ መሆን የለበትም፣ በፍቅር መስጠት በፍቅርም መቀበል አለብን (1ጴጥሮስ 5÷2፤ ሮሜ 14÷16፤ ማቴዎስ 6÷24፤ 1ቆሮንቶስ 13÷3)”።

(6) “የትም ፍጪው ዱቄቱን አምጪው” የሚለው ዐሳብ በስሕተት ተጠቅሷል።

አንዳንዶች ባለማወቅ ሰዶማዊነት ኢምግባራዊ ተግባር እንደ ሆነ ከማይቀበሉ አብያተ ክርስትያናት ርዳታ መቀበል፣ “የትም ፍጪው ዱቄቱን አምጪው” ዐይነት አካሄድ ነው የሚል ወቀሳ አቅርበዋል። አንዳንዶች ባለማወቅ ይህን ዐሳብ ያለቦታው ተገልግለውበታል። ይህ ትክክል አይደለም። የእኔ አካሄድ ይህን ምግባራዊ ፍልስፍና ታሳቢ ያደረገ አይደለም።

(ሀ) “የትም ፍጪው ዱቄቱን አምጪው” የሚለው ምግባራዊ ፍልስፍና የተሳሳተ ነው። ይህ ስሑት ፍልስፍና በተለያየ ስያሜ ይጠራል (ውጤት ተኰር አካሄድ፣ ገቢራዊነት፣ የበለጠ መልካምነት ለበለጠ ቊጥር)። ይህ ነባቤ ቃል በሙያዊ ስያሜው፣ “ዩቲሊቴርያኒዝም” (Utilitarianism) ፖለቲካ ክንፉ ደግሞ ገቢራዊነት (pragmatism) ነው። “የትም ፍጪው ዱቄቱን አምጪው” የሚለው አካሄድ አንድን ምግባር በመንሥኤው (በምክንያት) እና በውጤቱ (በተገብሮቱ ማለትም ምግባሩ ባስከተለው ውጤት) አነጻጽሮ ውጤቱ መልካም ስለሆነ፣ ግብሩም መልካም ነው የሚል አካሄድ ነው።

(ለ) በዚህ ውይይት ወቅት ተሟጋቾቹም ሆኑ ብዙ ሰዎች የተሳሳቱት ስሕተት በመንሥኤና በውጤት (በተገብሮት) ግንኙነት የሌላቸውን ነገሮች በአንድ ቀይጠው ማቅረባቸው ነው። የተደረሰበት ውጤት የተሄደበትን አካሄድ አለማጽደቁ እሙን ነው። እኔ በመጻፎቼ[1] ይህ ውጤት ተኰር ምግባራዊ ፍልስፍና ስሕተት እንደ ሆነ እንዲሁም መርሖ ተኰር አካሄድ ብቻ ትክክል መሆኑን በሰፊው ሞግቻለሁ። ይህ ዐሳብ ስሕተት እንደ ሆነ የእኔን ሙግት፣ “በዩቲሌቴርያን” ነባቤ ቃል ጋር መቀየጥ ስሕተት ነው። እኔ መርሖ ተኰር (Deontology) አካሄድ የምከተል ሰው ነኝና።

(ሐ) አንድን ምግባር ውጤቱን በማየት ብቻ ትክክል ነው ማለት ስሕተት ነው። “የትም ፍጪው ዱቄቱን አምጪው” የሚለው የፍልስፍና አካሄድ ስሕተት የሚሆነው በዚህ ምክንያት ነው። አንድ ሰው ከቱጃሮች (ከባለ ሀብቶች) ገንዘብ ሰርቈ ለድኾች ቢመጸውት፣ ድኾችን መርዳቱ (ውጤቱ) ጥሩ መሆኑ፣ ስርቈሹ (መንሥኤው)፣ “ትክክለኛ የሆነ ምግባራዊ ግብር ነው” እንድንል አያደርገንም። እንዲያውም ቤተ ክርስቲያን በዚህ ዐይነቱ ምግባር ውስጥ ብትገባ፣ የሌባ ተቀባይ እንድትሆን ከማድረጉ ባሻገር፣ የወንጀለኛ መቅጫ ሕግ ይህን ተግባር፣ “የሌባ ተቀባይ”፣ “የሌባ ዐባሪ ተባባሪ” ስለሚያደርጋት፣ ሌባውም ሆነ ከሌባው የተሰረቀውን ገንዘብ የተቀበለች ቤተ ክርስቲያን፣ በወንጀል መጠየቅ ይኖርባቸዋል። በዚህ አግባብ፣ “የትም ፍጪው ዱቄቱን አምጪው” የሚለው “የዩቲሌቴሪያኒዝም” ፍልስፍና ስሕተት መሆኑን ልብ ይሏል።

ሌላ አስረጅ እነሆ፣ በባሪያ ፍንገላ አውሮፓና ሰሜን አሜሪካ ከፍተኛ የሆነ የምጣኔ ሀብት ዕድገት እንዳስመዘገቡ ይታወቃል። በየአገሮቹ ምጣኔ ሀብታዊ ዕድገት መታየቱ ጥሩ ቢሆንም፣ ሰዎችን በባርነት እያገቱ አገርን ማሳደግ ግን ስሕተት ነው፤ ኢምግባራዊ አካሄድ ነው። የውጤቱ ማማር ወደ ውጤቱ የተደረሰበትን መንገድ ሊያጸድቀው በጭራሽ አይችልምና። አንድ ሰው አደንዛዥ ዕፅ እየሸጠ የቤተ ክርስቲያንን የወንጌል ሥራ በገንዘብ ደግፋለሁ ቢል፣ ይህ ዕገዛ ተቀባይነት ሊያገኝ አይችልም፤ ኢምግባራዊ ተግባር ነውና። አስረጅ ተደርገው በቀረቡት ምሳሌዎች ሁሉ፣ ውጤቱ መልካም መሆኑ ግብሩን መልካም እንዲሆን አላደረጉትም። በእነዚህ ምሳሌዎች ውስጥ፣ “ሊፈጭ” በቀረበውና “በተፈጨው እህል” መካከል ልዩነት የለም (ሁለቱም አንድ ናቸው)።

ተጨማሪ አስረጅ:— አንድ ሰው የውርጃ ክሊኒክ ከፍቶ ለቤተ ክርስቲያን ገንዘብ ቢሰጥ፣ ቤተ ክርስቲያን ስጦታውን ልትቀበል አይገባም። ምክንያቱም የገንዘቡ ምንጭ ኢምግባራዊ የሆነው የውርጃ ሥራ ነውና። አንዲት እኅት አረቄ እየሸጠች፣ የቤተ ክርስቲያንን ሥራ ልደግፍ ብትል፣ ቤተ ክርስቲያን ይህን ገንዘብ መቀበል አይኖርባትም። ምክንያቱም የገንዘቧ ምንጭ የአልኮል መጠጥ ሽያጭ ነውና። በደቡብ ኢትዮጵያ የጫት ዕርሻ ያላቸው ሰዎች፣ ጫት እየሸጡ ለቤተ ክርስቲያን ስጦታ እንሰጣለን ይላሉ። ቤተ ክርስቲያን ይህን ጒዳይ ትቃወማለች። ምክንያቱም የገንዘቡ ምንጭ ጫት ሽያጭ (ኢምግባራዊ ጒዳይ) ነውና። ብዙ ክርስቲያኖች በቡና ቤታቸው የአልኮል መጠጥ አይሸጥም የሚሉት፣ ባለሱቆች ሲጃራና ጤናን የሚጐዱ መሰል አደንዛዥ ዕፆች አንሸጥም የሚሉት፣ ይህን መሠረታዊ የሆነ ምግባራዊ አካሄድ ተከትለው ነው።

ከላይ ያየናቸው ምሳሌዎች ውስጥ በተሠራው ሥራና በተገኘው ውጤት መኻል ጥብቅ ተያያዥነት አለ። ከዚህም የተነሣ ቤተ ክርስቲያን ይህ ዐይነቱን ገንዘብ ልትቀበል አይገባም። ይህን ሥራ የሚሠሩም ክርስቲያኖች ከድርጊታቸው እንዲታቀቡ ቤተ ክርስቲያን ዐቅሟ የፈቀደውን ሁሉ በማድረግ፣ እነዚህ ግለሰቦች ከገቡበት ኢምግባራዊ አካሄድ ልታወጣቸው ይገባታል።

(መ) ሰዶማዊነት ትክክል ነው ብለው የሚያስቡ ሰዎች ምግባራዊ በሆነ በትክክለኛ መንገድ ላባቸውን ጠብ አድርገው ያመጡትን ገንዘብ፣ ለመልካም ሥራ እንቀበል ወይስ አንቀበል የሚለው ጒዳይ ግን፣ ሰዶማዊነትን ከመቀበልና ካለመቀበል ርእሰ ጒዳይ ጋር መቀላቀል የለበትም። ርዳታውን የሚሰጡ ሰዎች ገንዘቡን ያገኙት ሰዶማዊነትን ተጠቅመው እስካልሆነ ድረስ (እንደ ሴተኛ ዐዳሪ)። በዚህ መንገድ የተገኘ ገንዘብ ከሆነ ግን ቤተ ክርስቲያን በዚህ እኲይ በሆነ ምግባር የተገኘውን ገንዘብ ወግድ ማለት ይኖርባታል። ክርስቶስ ኢየሱስን እንደ ግል አዳኙ ያልተቀበለ ሰው ወይም መሠረታውያኑ የክርስትና ትምህርቶች ስሕተት ናቸው ብሎ የሚያስብ ሰው፣ ለቤተ ክርስትያን ሕንፃ ማሠሪያ ገንዘብ እሰጣለሁ ቢል፣ የሚሰጠውን ገንዘብ ትክክለኛ በሆነ መንገድ እስካገኘው ድረስ፣ ቤተ ክርስቲያን ገንዘቡን መቀበል የለባትም ልንል አንችፍልም። በዐጭሩ ለውይይት የቀረበው ጽሑፍ የተሳሳተ ዐሳብ ካላቸው ሰዎች ጥረው ግረው ያገኙትን ንጹሕ ገንዘብ አለአንዳች አስገዳጅ ቅድመ ሁኔታ፣ ለቤተ ክርስቲያን መስጠታቸው ተቀባይ ነው ወይስ አይደለም የሚለውን የሚመረምር ጽሑፍ ነው።

(7) ለውይይት የቀረበ ጽሑፍ ከሆነ አቋም መያዝ አልነበረብህም።

ጽሑፍህ ለውይይት ከቀረበ፣ ለምን አቋም ያዝህ የሚሉ ሰዎች ይኖራሉ። ይህ ጥያቄ አቋም ያለው ሰው፣ አቋሙን ለውይይት አያቀርብም (ሊያቀርብ አይገባውም) የሚለውን የተሳሳተ መቅድመ ልባዌ ተሳቢ ያደረገ ነው። ለውይይት አቅርቤአለሁ፤ በአንጻሩ አቋም አለኝ። አቋሜ ስሕተት ሆኖ ከተገኘ አቋሜን ለመለወጥ አላንገራግርም። ለእውነት መሸነፍ ለአምላክ መሸነፍ ነውና። እግዚአብሔር እውነት ስለሆነ። በመሠረቱ ሰዎች ወና ቤት አይደሉም። አዎንታዊም ሆነ አሉታዊ በሆነ መልኩ በአንድ ርእሰ ጒዳይ ላይ የየራሳቸው አቋም አላቸው። ከመቅድመ ልባዌ (ከዝማሜ) የጸዳ ሰው አለ ማለት ሸፍጥ ነው። ነገር ግን ቅድመ ግንዛቤአችን እየባረቀ እንዳያጠፋን ቃታ የሚጠብቅልን መረጃና ሙግት ነው። ልባችንን ለሙግትና ለመረጃ ማጋለጥ አለብን። በዐጭሩ አቋም አለኝ፤ አቋሜ ግን የማይለወጥ የዐደራ ገንዘብ አይደለም። አቋም አለኝ በአንጻሩ ጽሑፉ ለውይይት የቀረበ ጽሑፍ ነው።

(8) ለሁሉ ዐይነት ስሕተት ንስሓ አይገባም

ይህን ዐሳብ ለውይይት በማቅረቤ ተስፋዬ፣ “ንስሓ ይግባ” ያሉ አሉ። ይህ ስሕተት ነው:—

አንደኛ፤ “እንወያይበት” ማለት ንስሓ ለምን እንደሚያስገባ አላውቅም። የተሳሳተ ዐሳብ ካለኝ ስሕተቱ የቱ እንደ ሆነ አሳማኝ አጽድቆት በማቅረብ ሙግቱን መጣል ይቻላል። አእምሮአዊ ውይይትን መካሄድ በምን አግባብ ንስሓ ይግባ ያሰኛል? ያጠቃሁት ወይም የበደልሁት ሰው በሌለበት ሁኔታ፣ ንስሓ የምገባው ይቅርታ የምጠይቀው በምን አግባብ ነው?

ሁለተኛ፤ ጒዳዩን ለውይይት ማቅረቤ ስሕተት ቢሆን እንኳ፣ ለስሕተት ሁሉ ንስሓ አይገባም። ንስሓ ምግባራዊ ስሕተትንና ዶክትሪናዊ ጒዳዮችን የሚመለከት ሃይማኖታዊ (ነገረ መለኮታዊ) ፅንሰ ዐሳብ ነው። አንድ ሰው፣ “ሁለት ከሁለት ጋር ሲደመር ውጤቱ ሰባት ነው” ቢል ወይም፣ “‘ዋሽንግተን ዲሲ’ የኢትዮጵያ መናገሻ ከተማ ነች” ቢባል ለዚህ ስሕተት፣ “ጌታ ሆይ ኀጢአቴ ይቅር በል፤ መተላለፌን ደምስስ” እንዲል አይጠበቅም። ስሕተቱ ምግባራዊ ዝንፈት ወይም ዶክትሪናዊ ሕጸጽ ሳይሆን፣ አእምሮአዊ (cognitive) ምልከታ ነውና። እኔ ምግባራዊ ሕግጋት ሁሉ የማይነቀሱ የማይገሠሡ ነባራውያን ሕግጋት ናቸው ባይ ነኝ። እንዲሁም መሠረታውያኑን ክርስቲያናዊ አስተምህሮዎች ከሙሉ ልብ የምቀበል፣ ሰዎች እንዲቀበሉ ጠንክሬ የምሠራ ክርስቲያን ወንድም ነኝ። አንድ ተቋም ከሌላ ተቋም ጋር ያለው የመደጋገፍ ግንኙነት ምን መምሰል አለበት የሚለውን ጒዳይ የሚያወያይ ጽሑፍ ማጋራት፣ ንስሓ ግባ የሚያሰኝ አይደለም። ከዚህ ባለፈ የተስፋዬን መጻሕፍት አታንብቡ አገልግሎቱን አትጠቀሙ የሚለው ዘመቻ፣ ፍጹም የተሳሳተ ነው። ለምሞግታቸው መናፍቃን ድጋፍ የሚሰጥ ስለሆነ፣ የአገልግሎቴ ተጠቃሚ ሁሉ ይህን ስውር ደባ በሚያስፈልገው ሁሉ፣ በጌታ ስም ሊቃወመው ይገባል።

ሦስተኛ፤ ውይይቱ እንዳይካሄድ በውስጥ መስመር ሰዎች ጽሑፍህን አንሣ ብለው ጠይቀውኛል። እኔም ውይይቱ የሚጠቅም ቢሆን እንኳ፣ ሰዎች አልወደድነውም ካሉ፣ ቢያንስ ውይይቱ ወቅቱን የጠበቀ አይደለም በሚል የለጠፍኋቸውን ሁለት ጽሑፎች አንስቻለሁ። ቢሆን ይህ ትኅትና ነው። እነዚህ ተሟጋቾች ውይይቱ እንዳይካሄድ ጽሑፍህ መነሣት አለበት እያሉ፣ አለአንዳች ውይይት ለንስሓ መጋበዝ (ያውም ንስሓ በማይመለከተው ርእሰ ጒዳይ) ትክክል ሊሆን እንዴት ይችላል?

በዐጭሩ:— (ሀ) አልተሳሳትሁም። ምንም ዐይነት ቅድመ ሁኔታዎች ያልተጫኑትን ንጹሕ ስጦታ መቀበል ስሕተት የሚሆንበት አግባብ አይታየኝም። (ለ) ብሳሳት እንኳ አስተዳደራዊ ጒዳይን የሚመለከት የውይይት ጽሑፍ ማጋራቴ ምግባራዊ ወይም አስተምህሮአዊ ሕጸጽ (እንከን) እንደ ተገኘበት ሰው፣ “ንስሓ ግባ” የሚያሰኝ አይደለም።

(9) No free lunch

አንዳንድ ተሟጋቾች “no free lunch” የሚለውን የፈረንጅ ብሂል በተጥቀስ፣ ፈረንጅ ሲሰጥ ጥቅም ዐስቦ ነው፤ ስለዚህም ከስጦታው ጋር የተያያዘ ግዳጅ ወይም ሰጥቶ መቀበል አለ የሚል ክርክር አቅርበዋል። በመሠረቱ ከምዕራቡ ዓለም ወደ ኢትዮጵያ መጥተው ወንጌልን የሰበኩ ሚስዮናውያን የወንጌል ጒዳይ ግድ ብሏቸው እንጂ (ቢያንስ በአብዛኛው) አንዳች ረብ (ጥቅም) ፈልገው (lunch) አይደለም። የኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያን በተለይ ደግሞ የፕሮቴስታንቱ ዓለም ከምዕራባውያን ጋር የነበረው ግንኙነት፣ “ይህን ሰጥሃለሁ በምላሹ ይህን ስጠኝ” በሚል ሰጥቶ በመቀበል መርሕ ላይ የተመሠረተ አይደለም፤ ቢያንስ በአብዛኛው። ስለዚህ ስጦታዎችን (በተለይ የሚስዮናውያኑንና የምዕራባውያኑን አብያተ ክርስቲያናት) ሁሉ ሰጥቶ ከመቀበል አንጻር ብቻ መሰፈር አለበት የሚለው አካሄድ፣ ቢያንስ በአብዛኛው ስሕተት ነው። በስጦታው ውስጥ አንዳች ረብ ተፈልጎ ወይም የእነርሱን ርእዮተ ዓለም እኛ ውስጥ ለማስረጽ ከሆነ ግን፣ ከላይ በዝርዝር እንደ ተቀመጠው፣ የተሰጠበትን ምክንያት መርምሮ ስጦታውን ወግድ ማለት ይቻላል። በዐጭሩ አንዳችም ቅድመ ሁኔታ ያልተቀመጠበትን፣ በፈቃደኝነት ላይ መሠረት ያደረገን ስጦታ መቀበል ችግሩ አይታየኝም። ይህ ደግሞ ተቀናጅቶ የመሥራት አስተዳደራዊ ጒዳይ እንጂ ምግባራዊ ጥያቄ አይደለም።

(10) ተግሣጸ ቤተ ክርስቲያን ትክክልኛ ርምጃ ከሆነ ከእነዚህ ተቋማት ርዳታ ለምን እንቀበላለን?

ቤተ ክርስቲያን አባሎችዋ ምግባራዊ ውድቀት ሲታይባቸው፣ በተግሣጸ ቤተ ክርስቲያን ከቤተ ክርስቲያን አባልነት ትለያቸዋለች። ይህ እውነት ትክክለኛ አካሄድ ከሆነ፣ ርዳታ ከሚሰጡ ነገር ግን ምግባራዊ ውድቀት ካለባቸው አብያተ ክርስቲያናት ጋር ዘላቂ ግንኙነት ለምን ታደርጋለች የሚል ዐሳብ ሊሰነዘር ይችላል።

አንደኛ፤ ቤተ ክርስቲያን ከእነዚህ የርዳታ ሰጪ ድርጅቶች ጋር ያላት ግንኙነት የግለሰብ ግንኙነት ሳይሆን፣ የተቋማት የትብብር ግንኙነት ነው። እኛ መጋቢዎቻቸው እነርሱም ምዕመኖቻችን አይደሉም። በመሠረቱ ገንዘባቸውን እንጂ ግለሰቦቹን በአካል ላናውቃቸው እንችላለን። የምንኖርበትም አገር ለየቅል ነው። ስለዚህ መጽሐፍ ቅዱስ ስለ ተግሣጸ ቤተ ክርስቲያን የሚናገረውን ክፍል፣ በድርጅቶች መኻል ካለ ግንኙነት ጋር አያይዘን መተርጐም አንችልም። መተርጐም አለብን ከተባለ የምንባቡ ዐውድ ከሚያስተላልፈው ዐሳብ ውጪ ክፍሉን መለጠጥ ይሆናል። ይህ ደግሞ፣ ክፍሉን በዚህ መጠን ማብራራት ተገቢ የሆነበትን ምክንያት መግለጽ ያለባቸው፣ ክፍሎቹ በዚህ መንገድ ሊተረጐሙ ይገባል የሚለው አካል ነው (1ቆሮ. 5÷5፤ ኤፌ. 5÷27፤ ማቴ. 18÷15-17፤ ቲቶ 3÷10፤ 1ጢሞ. 5÷20፤ ዕብ. 12÷6)። “የይሖዋ ምስክሮች” መጽሐፍ ቅዱስ ደም አትብሉ ብሏል፣ የሚለውን በመጥቀስ፣ በሕክምና ውስጥ የሚካሄደውን ደም መስጠትና ደም በቀበል፣ ትክክል አይደለም ይላሉ። መጽሐፍ ቅዱስ ደም አትብሉ ሲል፣ የእንስሳትን ደም ታሰቢ ባደረገ መንገድ ነው። እንዲሁም የሚበላው ደም በአፍ የሚወሰደውን ምግብ ነው። ይህ ጒዳይ ስለ ሰው ደም እንዲሁም በደም ሥር ከሚሰጠው ደም ጋር ለምን እንደሚነጻጸር ማስረጃ የማቅረቡ ኀላፊነት የራሳቸው “የይሖዋ ምስክሮች” ነው። ክፍሉ ታሳቢ ያላደረገውን ትምህርት ለሌላ ዐላማ ተጠቅመውበታልና።

ሁለተኛ፤ የተግሣጸ ቤተ ክርስቲያን ዐቢይ ዐላማ ግለሰቡ ተጸጽቶ ንስሓ እንዲገባ፣ ወደ ቤተ ክርስቲያንም እንዲመለስ ነው። ይህ ሊሆን የሚችለው አንድ ግለሰብ ከቤተ ክርስቲያን ጋር ባለው ግንኙነት አንጻር የሚብራራ እንጂ፣ ተቋም ከተቋም ጋር በሚያደርገው ግንኙነት አይደለም። ሦስተኛ፤ የተግሣጽ ቤተ ክርስቲያን ዐላማና ግብ፣ ግለሰቡ ኀጢአቱን ወደ ሌሎች አካላት እንዳያስተላልፍ ለመገደብ ነው። ስለዚህ ይህን ክፍል ተቋም ከተቋም ጋር ባለው ግንኙነት ውስጥ እንዴት ሊተረጐም እንደሚችል እኔ በግሌ አላውቅም። አራተኛ፤ ተግሣጸ ቤተ ክርስቲያንን ታሳቢ ካደረግን፣ መለየት ብቻ አይደለም ለግለሰቡ መመለስ ምክንያት የሚሆነው፣ ከኀጢአተኛውም ጋር በመቈየት እንጂ። ይህ ደግሞ እንደ ችግሩ ጠባይ የሚወሰን አንጻራዊ አካሄድ ነው።

(11) “ሀሌታ ቲቪ” የተባለ ቻናል አንድ ተጠያቂ ስለ እኔ የሚከተሉትን ነጥቦች ብሏል:—

(ሀ) “ከመሠረተ ክርስቶስ መሪዎች ጋር ግንኙነት አለው…ይህን ሙግት ይዞ የመጣው እነርሱን ለመደገፍ ነው”

(ለ) “ብር ማግኘትና መጠቀም ኖርማል ነው ካለ፣ ይህ ሰው ከአሁን በፊት ከእንዲህ ዐይነት ድርጅቶች ጋር በአንድም በሌላ መልኩ…ግንኙነት አለው”

በመጀመሪያው ነጥብ ላይ ሁለት ዐሳብ አለኝ። አንደኛ፤ እኔ ሰዎችን፣ “ለመደገፍ” ስል ብቻ ከምግባራዊ ሕይወቴ የምንሸራተት ሰው አይደለሁም። ይህን የተናገረው ሰው ዐውቀዋለሁ ይበል እንጂ፣ እንደማያቀኝ ይህ ጥሩ ማሳያ ነው። ሁለተኛ፤ እኔ የመሠረተ ክርስቶስ ቤተ ክርስቲያን መሪዎችን በአካል አላውቃቸውም፤ እነርሱም የሚያውቁኝ አይመስለኝም። ስለዚህ በግምት የክርስቲያን ወንድምን ስም ማጥፋት ተገቢ አይደለም። በቊጥር ሁለት ላይ የቀረበውም ግምት ነው። በመገናኛ ብዙኃን ቀርቦ የሰውን ስም ማጥፋት አገልግሎት ማበላሸት ስሕተት ነው። በመሠረቱ በሰሜን አሜሪካ አገልግሎቴን ማን እንደሚደግፍ ለማወቅ አትላንታ ያሉትን ክርስቲያኖች መጠየቅ ተገቢ ነው። በግምት የሰውን ሕይወትና አገልግሎት ከማበላሸት በፊት፣ ግምቴ ትክክል ነው ወይ የሚለውን ጒዳይ ማጣራት ያስፈልጋል።

ማጠቃለያ

አንዳኛ፤ እኔ ግብረ ሰዶምን አጥብቄ የምቃወም ሰው ነኝ። ይህን ምግባራዊ አካሄድ ተቃውሜ ብዙ አስተምሬአለሁ፤ ብዙ ጽፌአለሁም። ወደ ፊትም ይኸው ተግባር ተጠናክሮ ይቀጥላል። ሁለተኛ፤ ለውይይት ያነሣሁት ርእስ አስተዳደራዊና የፋይናንስ ግንኙነት እንጂ ምግባራዊ ጒዳይን እንቀበል ወይስ አንቀበል የሚለውን ጥያቄ የሚመልስ አይደለም። ሦስተኛ፤ በመካነ ኢየሱስና በመሠረተ ክርስቶስ አብያተ ክርስቲያናት የተነሣው ችግር፣ የተወያዩበት እንዲሁም የወሰኑት ውሳኔ ልውይይት አልቀረበም። አራተኛ፤ አንድ ሰው በላቡ ያገኘውን አንጡራ ሀብት፣ በልግስና መስጠት ቢፈልግ እንዲሁም ከስጦታው ጋር ምንም ዐይነት ቅድመ ሁኔታ የማያያይዝ ከሆነ፣ ስጦታውን መቀበል ስሕተት የሚሆንበት አግባብ ለጊዜው አይታየኝም። አምስተኛ፤ መጽሐፍ ቅዱስ ድጋፍ ስለመስጠትና ድጋፍን ስለመቀበል ሰፊ ትምህርት አለው። ከእነዚህ ትምህርቶች መኻል ሰጪው አንዳች አሉታዊ ቅድመ ሁኔታ ሳያደርግ ስጦታውን በልግስና መስጠት አለበት። ተቀባዩም ከስግብግብነት በጸዳ መንፈስ ስጦታውን በመቀበል የአምላክን ሥራ መሥራት አለበት። ከጅምሩም በዚህ መስፈርት ያልተሰፈረ መስጠትና በቀበል ስሕተት ነው። ስድስተኛ፤ በዚህ ውይይት ድርጊትና ውጤት አልተያያዙም። ስለዚህ፣ “የትምህ ፍጪው፣ ዱቄቱን አምጪው” የሚለውን ብሂል ከምንወያይበት ርእሰ ጒዳይ ጋር በአገርም ሆነ በዘመድ አይገናኝም። ሰዶማዊነት ምግባራዊ ጭብጥ፣ ስጦታ መቀበልና ያለመቀበል ድግሞ አስተዳደራዊ (የፋይናንስ) ውሳኔ ነው። ሰባተኛ፤ ለምግባራዊና ለዶክትሪናዊ ጒዳይ እንጂ፣ ለአእምሮአዊ እውነት ይቅርታ አይጠየቅም፤ ንስሓ አይገባም። በዚህ አግባብ የምጠይቀው ይቅርታ፣ ይቅርታ የምለውም ሰው እንዲሁም በአምላክ ፊት ንስሓ የምገባበት አንዳችም ጒዳይ የለም። አንድ ሰው አእምሮአዊ (cognitive) ጒዳይ ላይ ይቅርታ ሊጠይቅ የሚችለው፣ ጒዳዩ የሰዎችን ሕይወትና ኑሮ አበላሽቶ ከተገኘ ነውና። ስምንተኛ፤ ምዕራባውያኑ ሚስዮናውያን የሚያደርጉትን ድጋፍ (ቢያንስ) ሁል ጊዜ “no free lunch” በሚለው አባባል መተርጐም የለበትም። የኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያን ከምዕራባውያኑ አብያተ ክርስቲያናት ብዙ “free lunch” እንዳገኘች ብዙዎቻችን የምናውቀው ሐቅ ነው። ዘጠነኛ፤ ተግሣጸ ቤተ ክርስቲያን በቤተ ክርስቲያንና በምዕመናን መኻል ያለውን ጒዳይ የሚመለከት እንጂ፣ ድርጅት ከድርጅት ጋር የሚካሄደውን ግንኙነት የሚጠቅስ አይደለም።

ይህ ጽሑፍ የተፈጠረውን ግራ መጋባት እንዲሁም ጥያቄ ግልጽ የሚያደርገው ይመስለኛል። እነዚህ ቅድመ ሁኔታዎች ሁሉ ተሟልተው፣ ቤተ ክርስቲያን ርዳታ መቀበል የለባትም የሚል ሰው ካለ ማስረጃውንና ሙግቱን ብሰማ ደስ ይለኛል። ለዚህም ነው ጒዳዩን ለውይይት ያቀረብሁት። ዐሳቤ የተሳሳተ ከሆነ ደግሞ፣ ወንድማችን ተሳስቶአል ብሎ ጒዳዩን ማለፍ ይቻላል። ይህን ዐሳብ ካልተቀበላችሁ ትሞታላችሁ አላልሁምና። ጥሩ ከመሰላችሁ ተቀበሉት፤ ስሕተት ከሆነም ወግድ በሉት። ይህ እንዳለ ሆኖ ፍቅርን ተከተሉ የሚለውን ትእዛዝ መመሪያችን እናድርግ። ሥነ ምግባርን የምናስተምረው በሥነ ምግባር እንጂ፣ በጠብ አይደለምና።

ከዚህ በተረፈ በማኅበራዊ ሚዲያ የስድብ ቃል እየተናገራችሁ፣ የእኔን የአገልጋያችሁን ልብ የምታደሙ ሰዎች ከተግባራችሁ እንድትመለሱ በጌታ ፍቅር እጠይቃችኋለሁ። እኔን በመስደባችሁ ልቤን ማሳዘኑ ብቻ ሳይሆን፣ የምሞግታቸውን መናፍቃንና ሰይጣንን በብዙ የሚያስደስት ነው። ተሳስቼ እንኳ ብሆን፣ ከስሕተቴ የምትመልሱኝ በፍቅር ቃል እንጂ በስድብ አይደለም።

እግዚአብሔር ይባርካችሁ!

ሠናይ ውእቱ!

[1] ከ22 ዓመት በፊት በወጣው፣ “የሥነ ምግባር መርሖ” እንዲሁም በቅርቡ፣ “ዲበ ምግባር” በሚል ርእስ ለንባብ የቀረበው መጽሐፍ

This article examines the distinction between de dicto and de re modality in the works of Alvin Plantinga and Edward Wierenga and explains its importance for discussions of divine omniscience and human freedom. It argues that many objections to libertarian free will confuse propositional necessity with essential necessity. Properly understood, God’s foreknowledge is epistemic rather than causal and therefore compatible with genuine human freedom.

Introduction

One of the most important distinctions in modal philosophy and philosophy of religion is the distinction between modality de dicto and modality de re. Although the distinction has roots in Aristotle and medieval philosophy, it received renewed clarity and philosophical sophistication in contemporary analytic philosophy through the works of Alvin Plantinga and later Edward Wierenga[1].

This distinction is especially important in discussions concerning divine omniscience, foreknowledge, necessity, and human free will. Many theological determinist arguments depend upon a failure to distinguish de dicto necessity from de re necessity. Plantinga clarified the distinction in The Nature of Necessity, while Wierenga further developed and applied it in discussions of divine foreknowledge and human freedom in The Nature of God and The Philosophy of Religion.

Personally, I first encountered the distinction through Plantinga’s The Nature of Necessity. Later, Edward Wierenga’s writings and personal email correspondence helped me grasp the issue more clearly. I remain deeply thankful to Professor Wierenga for his generous and relentless support in my academic journey as a Christian apologist and philosopher.

I. The Meaning of De Dicto and De Re Modality

The Latin phrase de dicto means “about what is said” or “about the statement,” while de re means “about the thing.” The distinction concerns the location of the modal operator (“necessarily,” “possibly,” etc.). Is the necessity attached to a proposition, or to a thing possessing a property?

1. Modality De Dicto

A de dicto modal statement attributes necessity to an entire proposition.

Plantinga gives the example:

Necessarily, nine is composite.

The necessity operator governs the whole proposition:

This means:

“It is necessarily true that nine is composite.”

The necessity belongs to the truth of the proposition itself.

Another example:

Necessarily, all bachelors are unmarried.

This is a proposition true in every possible world because bachelorhood analytically includes being unmarried.

Thus, de dicto modality concerns the modal status of propositions.

2. Modality De Re

A de re modal statement attributes necessity to a thing possessing a property essentially. Plantinga explains that we may say not merely that a proposition is necessarily true, but that an object possesses some property necessarily or essentially.

For example:

Nine is necessarily composite.

Here the claim is not merely about a proposition but about the number nine itself.

(“For every possible world w, 9 is composite in w.”)[2]

The point is:

The number 9 could not possibly fail to be composite.

The necessity belongs to the object’s possession of the property.

Similarly:

Socrates is essentially human.

This means Socrates could not exist without being human. Humanity belongs essentially to Socrates.

Thus:

• De dicto: necessity of propositions.

• De re: essential properties of things.

II. Plantinga’s Explanation of the Distinction

In The Nature of Necessity, Plantinga argues that many philosophical confusions arise because philosophers fail to distinguish these two kinds of modality.

He illustrates the distinction through Aristotelian examples.

Consider:

1. Every human being is necessarily rational.

2. Every animal in this room is a human being.

3. Therefore, every animal in this room is necessarily rational.

Plantinga argues that statement (3) should not be read as:

Necessarily, every animal in this room is rational.

That would be false, because the animals in the room might have been different creatures. Instead, the correct reading is:

Each animal in this room possesses rationality essentially.

That is a de re interpretation.

Plantinga therefore shows that modal logic requires careful attention to whether necessity modifies propositions or modifies objects and their properties.

III. Wierenga’s Clarification

Wierenga develops this distinction with remarkable clarity in his discussion of divine foreknowledge and human freedom.

The classical argument against free will runs roughly as follows:

1. If God foreknows that S will do A tomorrow, then S must do A.

2. If S must do A, then S is not free regarding A.

3. Therefore, if God foreknows A, S is not free.

Wierenga argues that the key ambiguity lies in the word “must.”

There are two possible readings.

1. The De Dicto Reading

The first reading is:

Necessarily, if God foreknows that S will do A, then S will do A.

Where:

• K = God foreknows A

• A = S does A

This statement is true because knowledge entails truth. It is impossible for God to know falsely.

But this does not imply:

Necessarily, S does A.

The modal operator governs the entire conditional proposition, not the action itself.

Thus, the argument becomes invalid.

2. The De Re Reading

The second reading is:

If God foreknows A, then A is necessary.

K→ □A

This interpretation would indeed threaten freedom because the action itself becomes necessary.

However, Wierenga argues this premise is false.

God’s foreknowledge does not transform contingent truths into necessary truths.

God may know contingently true propositions without making them necessary.

For example:

• God knows Peter will deny Christ.

• But Peter’s denial remains contingent.

• Peter could have acted differently.

Thus divine knowledge tracks truth without causing or necessitating it.

IV. Why the Distinction Matters for Divine Foreknowledge

The distinction solves much confusion concerning omniscience and freedom. Without the distinction, people slide from:

Necessarily, if God knows X, then X is true

to:

X is necessarily true.

But this is a modal fallacy.

The first is de dicto necessity:

The second is de re necessity:

These are radically different claims. The first merely states the infallibility of divine knowledge. The second claims that the action itself could not have been otherwise. Plantinga and Wierenga both insist that the first does not entail the second.

V. Omniscience and Human Freedom

The distinction allows one to affirm simultaneously:

1. God infallibly knows future actions.

2. Human beings act freely.

God’s foreknowledge does not force human actions any more than my present knowledge that someone is sitting forces that person to sit. Knowledge depends upon truth; truth does not depend upon knowledge.

Thus:

• God knows future free acts because they will occur.

• They do not occur because God knows them.

Foreknowledge is epistemic, not causal. This preserves both divine omniscience and libertarian freedom.

As Eleonore Stump explains in the Boethian-Thomistic tradition, God does not know future events as future in a temporal sense. Rather, all moments are immediately present to God in an eternal “now.” Consequently, divine foreknowledge does not impose metaphysical necessity upon human actions, since God’s knowledge is not temporally prior to them.[4]

William Lane Craig offers a helpful analogy: a barometer indicates or tracks the weather but does not cause the weather. Similarly, divine foreknowledge does not causally determine future actions; rather, it infallibly reflects what free agents will in fact do. Hence, God’s omniscience is compatible with libertarian freedom[5].

Conclusion

The distinction between de dicto and de re modality is one of the most significant contributions of contemporary analytic philosophy to discussions of divine omniscience and human freedom. Alvin Plantinga clarified the distinction with analytical precision, while Edward Wierenga applied it effectively to the problem of divine foreknowledge and libertarian freedom. Plantinga’s modal metaphysics revived serious philosophical interest in essential properties, while Wierenga showed how modal distinctions illuminate classical theological questions.

A de dicto necessity concerns the necessity of propositions, whereas a de re necessity concerns the essential possession of properties by things themselves. Much of the argument against the compatibility of divine foreknowledge and human freedom rests upon confusing these two forms of modality. The determinist argument illicitly moves from the claim that necessarily, if God foreknows an event, then the event will occur, to the much stronger claim that the event itself is necessary and therefore unavoidable. Plantinga and Wierenga demonstrate that this inference is invalid.

Consequently, one may consistently affirm both exhaustive divine omniscience and genuine human freedom. God’s foreknowledge does not causally determine human actions; rather, it infallibly reflects what free creatures will in fact do. As William Lane Craig helpfully illustrates, a barometer tracks the weather but does not determine the weather. Similarly, divine foreknowledge tracks future free actions without causing them. God knows future events because they will occur, not vice versa. Divine foreknowledge is therefore epistemic rather than causal.

Thus, the de re/de dicto distinction remains indispensable for a coherent account of omniscience, modality, and libertarian human freedom. In my forthcoming two-volume Amharic work on determinism and free will, I plan to discuss these issues in greater detail in order to help Ethiopian readers engage more deeply with contemporary philosophical and theological debates surrounding divine foreknowledge, modality, and human freedom.

Suggested Reading for Further Study

Adams, Robert Merrihew. Finite and Infinite Goods. New York: Oxford University Press, 1999.

Adams, Robert Merrihew. The Virtue of Faith. New York: Oxford University Press, 1987.

Craig, William Lane. Assessing the New Testament Evidence for the Historicity of the Resurrection of Jesus. Lewiston, NY: Edwin Mellen Press, 1989.

Craig, William Lane. Divine Foreknowledge and Human Freedom. Leiden: Brill, 1991.

Craig, William Lane. God, Time, and Eternity. Dordrecht: Kluwer Academic Publishers, 2001.

Craig, William Lane. Reasonable Faith: Christian Truth and Apologetics. Wheaton, IL: Crossway, 2008.

Craig, William Lane, and J. P. Moreland. Philosophical Foundations for a Christian Worldview. Downers Grove, IL: IVP Academic, 2003.

Craig, William Lane, and J. P. Moreland. The Coherence of Theism. Grand Rapids, MI: Baker Book House, 2003.

Craig, William Lane. Time and Eternity: Exploring God’s Relationship to Time. Wheaton, IL: Crossway, 2001.

Flint, Thomas P. Divine Providence: The Molinist Account. Ithaca, NY: Cornell University Press, 1998.

Flint, Thomas P., and Michael Rea, eds. The Oxford Handbook of Philosophical Theology. Oxford: Oxford University Press, 2009.

Helm, Paul. Eternal God: A Study of God without Time. Oxford: Oxford University Press, 1988.

Helm, Paul. The Providence of God. Downers Grove, IL: InterVarsity Press, 1994.

Kripke, Saul A. Naming and Necessity. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1980.

Leftow, Brian. God and Necessity. Oxford: Oxford University Press, 2012.

Leftow, Brian. Time and Eternity. Ithaca, NY: Cornell University Press, 1991.

Lewis, David. On the Plurality of Worlds. Oxford: Blackwell, 1986.

Loux, Michael J. Metaphysics: A Contemporary Introduction. 3rd ed. New York: Routledge, 2006.

Molina, Luis de. On Divine Foreknowledge (Part IV of the Concordia). Translated by Alfred J. Freddoso. Ithaca, NY: Cornell University Press, 1988.

Plantinga, Alvin. Does God Have a Nature? Milwaukee, WI: Marquette University Press, 1980.

Plantinga, Alvin. God, Freedom, and Evil. Grand Rapids, MI: Eerdmans, 1974.

Plantinga, Alvin. Knowledge and Christian Belief. Grand Rapids, MI: Eerdmans, 2015.

Plantinga, Alvin. The Nature of Necessity. Grand Rapids, MI: Eerdmans, 1974.

Plantinga, Alvin. Warranted Christian Belief. New York: Oxford University Press, 2000.

Sennett, James F. Modality, Probability, and Rationality. New York: Peter Lang, 1992.

Stump, Eleonore. Aquinas. London: Routledge, 2003.

Stump, Eleonore. Wandering in Darkness: Narrative and the Problem of Suffering. Oxford: Oxford University Press, 2010.

Wierenga, Edward. Religion and Reasoned Belief. Cambridge: Cambridge University Press, 1991.

Wierenga, Edward R. The Nature of God: An Inquiry into Divine Attributes. Ithaca, NY: Cornell University Press, 1989.

Wierenga, Edward. The Philosophy of Religion. Belmont, CA: Wadsworth Publishing, 2003.

Zagzebski, Linda Trinkaus. The Dilemma of Freedom and Foreknowledge. New York: Oxford University Press, 1991.

Endnotes

[1] This is not to deny the important contributions of many other philosophers to discussions of modality, omniscience, and free will; rather, Plantinga and Wierenga are the thinkers through whom I personally came to understand the distinction most clearly.

[2] Or more naturally: “In every possible world, the number 9 is composite.” The symbol meanings are:

o ∀ = “for all” or “for every”

o w = a possible world

o “9 is composite in w” = the number 9 has the property of being composite in that world

So the whole statement expresses a de re necessity:

The number 9 could not possibly fail to be composite.

In modal notation, this is equivalent to:

[3] It is read: “If God knows A, then A is necessary.” Or more formally: “If K is true, then necessarily A.”

Where:

o K = “God foreknows that A will happen”

o → = “implies” or “if…then”

o □ = “necessarily”

o A = some future action or event

So:

means that once God knows the event, the event itself becomes necessary or unavoidable. This is the de re interpretation that threatens libertarian free will.

By contrast: is read:

“Necessarily, if God knows A, then A occurs.”

That only states that divine knowledge cannot be mistaken. It does not mean the event itself is necessary.

[4] Eleonore Stump and Norman Kretzmann, “Eternity,” The Journal of Philosophy 78, no. 8 (1981): 429–458. Eleonore Stump, Aquinas (London: Routledge, 2003), 95–120.

[5] As William Lane Craig explains, God’s foreknowledge no more determines human choices “than an infallible barometer determines the weather. The weather determines the barometer.” William Lane Craig, The Only Wise God: The Compatibility of Divine Foreknowledge and Human Freedom (Grand Rapids, MI: Baker Book House, 1987), see also Craig’s lectures on divine foreknowledge and Molinism.

1. Introduction

The nature of truth is one of the most important philosophical and theological issues in our postmodern society. Questions concerning objective truth, morality, rationality, meaning, and reality are no longer merely academic discussions confined to universities and seminaries; they now shape politics, education, culture, religion, ethics, and even everyday personal identity.

Because of the central importance of these issues, I have attempted to address the doctrine of truth in several of my recent books, including Logic, Metaethics, and Introduction to Apologetics (አባይ ነባይ). In fact, I am presently planning a book-length project devoted specifically to defending the Correspondence Theory of Truth against various forms of relativism, subjectivism, skepticism, and postmodern anti-realism.

The rise of postmodernism has intensified confusion about the nature of truth. Many people today assume that truth is merely personal, socially constructed, culturally conditioned, or politically motivated. Others continue to embrace modernism’s confidence in autonomous reason, scientific naturalism, and technological progress. Both perspectives contain important insights, yet both also suffer from serious weaknesses and internal tensions.

Christian apologetics must therefore engage both modernism and postmodernism carefully and critically. Christians should neither surrender objective truth to relativism nor place unlimited trust in autonomous human rationality. The Christian worldview provides a more balanced and realistic understanding of reality, knowledge, morality, and human existence because it grounds truth ultimately in the nature and revelation of God.

2. Abstract

Modernism and postmodernism have profoundly shaped contemporary discussions about truth, rationality, morality, religion, and human identity. Modernism placed enormous confidence in autonomous human reason, scientific progress, and universal truth-claims, while postmodernism emerged largely as a critique of those optimistic assumptions. Yet postmodernism often collapses into relativism, skepticism, and the denial of objective truth altogether. This article explores the strengths and weaknesses of both modernism and postmodernism from a Christian apologetics perspective. It argues that the Christian worldview offers a more coherent and balanced understanding of truth, rationality, morality, and human nature—affirming universal truth while recognizing human finitude, fallibility, and perspectival limitations. Finally, the article proposes apologetic strategies for engaging both modernist and postmodernist audiences in a culturally fragmented age.

In this article, I will examine the major characteristics of modernism and postmodernism, evaluate them from a Christian perspective, and propose an apologetic approach for engaging contemporary culture with both intellectual seriousness and theological faithfulness.

3. Apologetics, Modernism, and Postmodernism

Modern culture has not remained intellectually static. Over the last several centuries, Western civilization has passed through major philosophical shifts that continue to shape theology, ethics, politics, education, and even the way ordinary people think about truth and reality. Among the most influential of these movements are modernism and postmodernism. Christian apologetics cannot effectively address the contemporary world without understanding both.

4. The Spirit of Modernism

Modernism emerged largely from the Enlightenment’s confidence in human rationality. It was built upon two foundational assumptions.

First, modernism believed that human reason—through science, philosophy, and ethics—could achieve reliable knowledge concerning the nature of reality, morality, and the meaning of life. Religion was viewed as unnecessary at best and irrational at worst, though some modernists tolerated religion if it could be harmonized with reason.

Second, modernism embraced extraordinary optimism about human progress. Through science, technology, political reform, education, and economic development, humanity supposedly could build a better world and perhaps even solve the deepest human problems. This confidence inspired dreams of utopian societies, Marxist revolutions, technological salvation, and global political orders promising peace and prosperity.

Even today, modernism remains very influential. Scientific naturalism continues to function as a dominant worldview. Many people assume that genetics, neuroscience, evolutionary theory, and technological innovation will eventually explain human existence and solve the world’s problems.

Yet history has severely wounded modernism’s optimism. Two world wars, genocides, totalitarian regimes, nuclear weapons, moral collapse, and ongoing social fragmentation have demonstrated that technological advancement does not necessarily produce moral improvement. Human beings became more scientifically advanced without becoming morally wiser.

5. Late Modernism: The Weakening of Rational Confidence

As confidence in modernism declined, a modified form emerged—what some call “late modernism.” Late modernism still values reason, but it no longer views reason primarily as a tool for discovering ultimate truth. Instead, reason becomes practical and functional. Truth is increasingly defined by what “works,” what produces results, or what helps societies function. Philosophical movements such as pragmatism, utilitarianism, Marxism, and existentialism reflect aspects of this shift.

Late modernists usually continue to affirm universal truths in limited areas such as mathematics, logic, science, and basic human rights. However, they often deny that reason can establish universal religious truths, objective moral systems, or universally binding cultural standards.

This transition opened the door for postmodernism.

6. What Is Postmodernism?

Postmodernism is often misunderstood. It is not one unified philosophy but rather a collection of reactions against modernism’s excessive confidence in reason and universal truth-claims.

At its core, postmodernism questions the ability of any worldview, ideology, religion, or philosophical system to explain reality comprehensively and objectively.

Some forms of postmodernism merely emphasize humility and perspectival limitations. Others move toward radical relativism.

7. Several Forms of Postmodern Thought

One version argues that reality is too complex to be fully captured by any single perspective. Human viewpoints are always partial and limited.

A more radical version claims that objective reality either does not exist or cannot truly be known. According to this view, truth becomes socially constructed, culturally conditioned, or individually interpreted. Facts become “readings” rather than realities. In practice, truth becomes whatever individuals or groups sincerely believe.

This radical relativism is perhaps the most dangerous aspect of postmodernism because it undermines the possibility of universal truth altogether.

8. The Two Moods of Postmodernism

Postmodernism generally expresses itself in two attitudes.

8.1 Optimistic Postmodernism

Some believe that the plurality of perspectives enriches humanity. Diversity, openness, inclusion, and dialogue are celebrated as the path toward mutual understanding and peace.

8.2 Pessimistic Postmodernism

Others believe that all truth-claims are merely disguised power struggles. Society becomes a battlefield where competing groups seek dominance over one another. Public discourse degenerates into suspicion, tribalism, and ideological warfare. Modern Western culture often displays both moods simultaneously.

9. The Great Contradiction of Postmodernism

One of the central problems of postmodernism is that it critiques every worldview while pretending not to be a worldview itself. Postmodernism insists that universal truth-claims are oppressive or impossible. Yet this very claim is itself presented as universally true. In attempting to escape meta-narratives, postmodernism inevitably creates its own meta-narrative. Human beings cannot live without worldview commitments. Even relativists live according to assumptions about morality, justice, identity, meaning, and reality. Complete neutrality is impossible.

10. Christian Reflections on Modernism

Historic Christianity has long criticized modernism’s excessive rationalism and unrealistic optimism. Thinkers such as Blaise Pascal, Søren Kierkegaard, and C. S. Lewis exposed the limitations of autonomous human reason long before postmodernism became fashionable.

At the same time, Christianity can affirm some positive aspects of modernism:

• The existence of objective truth

• Universal moral standards

• Confidence that reality is intelligible

• The belief that humans can genuinely know truth

Ironically, many of modernism’s commitments to rationality, morality, and human dignity are historical inheritances from the Christian worldview itself.

11. Christian Reflections on Postmodernism

Christianity also finds both strengths and weaknesses in postmodernism.

11.1 The Strengths

Postmodernism correctly recognizes:

· The misuse of reason and power

· The limitations of human perspective

· The complexity of human existence

· The influence of culture and personal commitments on interpretation

· The importance of narrative, community, and non-scientific forms of knowledge

The Christian tradition has long acknowledged that humans are not purely rational creatures. Sin affects the intellect, emotions, desires, and social structures.

11.2 The Weaknesses

However, postmodernism ultimately collapses into relativism and skepticism if taken consistently. Christianity cannot accept the idea that truth is merely personal or socially constructed.

11.3 Christian Claims:

The Christian Gospel proclaims truths that are universally true for all people in all cultures:

· God exists

· Christ rose from the dead

· Humans are sinners

· Salvation is found in Christ alone

· God will judge the world

These are not merely “community narratives.” They are claims about reality itself.

12. The Christian Worldview: Beyond Modernism and Postmodernism

The Christian worldview avoids the extremes of both systems. Christianity affirms objective truth while recognizing human fallibility. It acknowledges rationality while recognizing the corruption of human reason. It celebrates diversity while affirming universal moral and spiritual realities.

Christianity recognizes:

1. Universal truth exists.

2. Humans interpret reality from differing perspectives and commitments.

3. Cultures and personalities legitimately differ.

4. Human reason is often distorted by sin, pride, and self-interest.

5. Common grace allows humans across cultures to share many important moral insights.

6. Genuine dialogue across worldviews is possible.

In this sense, Christianity offers a more balanced and realistic account of humanity than either modernism or postmodernism.

13. Apologetics in a Modern and Postmodern World

Christian apologetics must adapt its approach depending on the worldview of its audience.

13.1 Apologetics to Modernists

Modernists respect rationality, evidence, science, and logic. Apologists should engage these concerns seriously while exposing the hidden faith commitments of naturalism and secular humanism.

The key challenge is to show that modernism itself rests upon unprovable assumptions:

• Why trust reason?

• Why believe the universe is rationally intelligible?

• How can scientific naturalism justify objective morality or human dignity?

Modernism often borrows moral capital from Christianity while denying Christianity’s foundations.

13.2 Apologetics to Postmodernists

Postmodernists recognize the limitations of human perspective and the dangers of oppressive uses of reason. Christians can affirm these insights while resisting relativism.

The challenge is to demonstrate that pluralism alone is insufficient. Reality ultimately matters. Truth matters. Contradictory claims about God, salvation, morality, and human destiny cannot all be equally true.

Either there is a God who cares, or there is not.
Either Christ rose from the dead, or He did not.
Either there is eternal judgment, or there is not.

These are not merely personal preferences. They are questions about reality itself.

14. Final Thoughts

Modernism trusted too much in autonomous human reason. Postmodernism trusts too little in humanity’s ability to know truth at all. Christianity offers a better path. It affirms that truth exists because God exists. It recognizes that human reason is valuable but limited. It explains why humans seek truth yet distort it. And it proclaims that ultimate truth is not discovered merely through autonomous rationality but revealed by God in history, supremely through Jesus Christ and Scripture. The task of Christian apologetics today is therefore not merely intellectual defense. It is the proclamation of truth in a confused age—an invitation for modernists and postmodernists alike to encounter the God who is Truth itself.

15. Important Books:

William P. Alston, A Realist Conception of Truth (Ithaca, NY: Cornell University Press, 1996).

Diogenes Allen, Christian Belief in a Postmodern World: The Full Wealth of Conviction (Louisville, KY: Westminster/John Knox Press, 1989), 1–20.

Diogenes Allen and Eric O. Springsted, Philosophy for Understanding Theology (Downers Grove, IL: InterVarsity Press, 2007).

D. M. Armstrong, Truth and Truthmakers, Cambridge Studies in Philosophy (Cambridge: Cambridge University Press, 2004).

Jamin Asay, Truthmaking, Cambridge Elements series (Cambridge: Cambridge University Press, 2023).

Helen Beebee and Julian Dodd, eds., Truthmakers: The Contemporary Debate (Oxford: Clarendon Press, 2005).

Simon Blackburn, Truth: A Guide (Oxford: Oxford University Press, 2005).

Alexis G. Burgess and John P. Burgess, Truth, Princeton Foundations of Contemporary Philosophy (Princeton, NJ: Princeton University Press, 2011).

Norman L. Geisler, Christian Apologetics (Grand Rapids, MI: Baker, 2013).

Douglas Groothuis, Christian Apologetics: A Comprehensive Case for Biblical Faith (Downers Grove, IL: InterVarsity Press, 2011), 95–115, 117–152.

Douglas Groothuis, Truth Decay: Defending Christianity Against the Challenges of Postmodernism (Downers Grove, IL: InterVarsity Press, 2000).

Paul Horwich, Truth, 2nd ed. (Oxford: Oxford University Press, 1998).

Richard L. Kirkham, Theories of Truth: A Critical Introduction (Cambridge, MA: MIT Press, 1992).

Michael P. Lynch, ed., The Nature of Truth: Classic and Contemporary Perspectives (Cambridge, MA: MIT Press, 2001).

Michael P. Lynch, Truth as One and Many (Oxford: Oxford University Press, 2009).

Lee McIntyre, Post-Truth (Cambridge, MA: MIT Press, 2018).

Andrew Newman, The Correspondence Theory of Truth: An Essay on the Metaphysics of Predication (Cambridge: Cambridge University Press, 2002).

Joshua Rasmussen, Defending the Correspondence Theory of Truth (Cambridge: Cambridge University Press, 2014).

James W. Sire, The Universe Next Door (Downers Grove, IL: InterVarsity Press, 2004).

IN ETHIOPIA [1]

Many people are familiar with the missionary work of the Jehovah’s Witnesses in their own neighborhood[2]. Faithfully they walk the streets and knock on doors, looking for opportunities to share their message with those who will listen. And they are best known for their door-to-door preaching, distribution of literature such as “The Watchtower” and “Awake”[3]. What many do not know is that the Jehovah’s Witnesses have a worldwide outreach program, with missionaries and local preachers working in 239 countries or lands (Yearbook 2014, 176). This paper is a study of the History of Jehovah’s Witness in one particular country: Ethiopia. To better understand the story of what happened in Ethiopia, however, some background on the history of Jehovah’s Witnesses will be presented. This will be followed by a survey of the growth of the Witnesses in Ethiopia.

BACKGROUND: THE MISSION WORK OF THE JEHOVAH’S WITNESSES

“All Jehovah’s Witnesses Preach.” This statement made by the overseer of a local Kingdom Hall is a good summary of what it means to be a Jehovah’s Witness, for a person cannot be an active Witness unless he is “publishing” the Jehovah’s Witness message; indeed, active members of the congregation are called “publishers.” Publishers are encouraged to spend at least ten hours a week sharing this message with others, and some put in twenty or more hours a week[4]. Publishers who work full-time (at least ninety hours a month) preaching the message are called “pioneers.” Neither publishers nor pioneers receive any salary for their service.

Because every active Jehovah’s Witness is, in a sense, a missionary, it is easy for them to understand and appreciate the need for sending missionaries to other countries. The worldwide missionary work of the Jehovah’s Witnesses is organized through the Watchtower Society’s headquarters in Brooklyn, New York, and almost all missions work centers around that office. There are two ways that the average, local Kingdom Hall congregation is involved in overseas missions. The first is financial[5]. At the back of each Kingdom Hall are two contribution boxes. One box is for the construction of Kingdom Halls around the world. The other box is for supporting the worldwide missionary work of the Jehovah’s Witnesses. Witnesses are encouraged to make donations to these two boxes, and the funds are sent to Brooklyn for use in missionary outreach.

The second way the average Kingdom Hall congregation is involved in overseas missionary work in through information about what Jehovah’s Witnesses are doing in other countries. Every week each Kingdom Hall holds a “Service Meeting.” Part of this Service Meeting includes sharing news about the work of Jehovah’s Witnesses around the world, sometimes through a column called “Theocratic News” in a newsletter entitled “Our Kingdom Ministry.”[6] Every week each Kingdom Hall throughout the United States studies the same topic, and so is exposed to the same news about foreign missionary work. No Kingdom Hall puts any special emphasis on becoming informed about or reaching a particular ethnic group, nor do Kingdom Halls maintain any special financial support or organic connection with particular Jehovah’s Witness missionaries. Missionaries may keep contact with their home congregations, but the contact is purely informal. The headquarters in Brooklyn is responsible for all formal missionary support and the distribution of all missionary news, though individual Witnesses are welcome to send gifts to friends who are overseas. The only time any funds are targeted to any special location by a local Kingdom Hall is when there is a local disaster and funds are donated to physically assist the Jehovah’s Witnesses in that area.[7]

Going overseas to engage in missionary work is not stressed as a mandatory obligation of each Jehovah’s Witness. “It’s basically up to the individual and what their heart moves them to do.” If an individual Witness feels an interest in personally going to another country to serve, he will fill out a missionary application and send it to headquarters in Brooklyn. Applicants who are accepted generally wait a year to a year and a half to be called to service after completing this application. The person might be accepted for service in the Watchtower headquarters in Brooklyn, or might be asked to serve overseas. If accepted for overseas work, the applicant then spends five months at Gilead, the organization’s missionary training school in Wallkill, New York.[8]

Gilead was opened in 1943 with the purpose of training “experienced full-time pioneer ministers to serve as missionaries in foreign countries”.[9] The curriculum at Gilead is primarily an intensive study of the Bible. Other studies include preaching skills and Jehovah’s Witness organization and administration. After graduation, the applicant receives an assignment to serve in another country. Gilead is currently able to train about fifty students at one time. An expanded Gilead facility which will double the capacity for training missionaries is currently under construction at Patterson Farm, New York.[10]

Missionaries are sometimes assigned to countries which speak a language that they have already learned. However, missionaries that do not speak the local language must put in a time of language learning after they arrive at their assigned location. They are expected to continue in language study throughout their time of service until they are proficient in the language. Missionaries have their transportation to their field of service paid by the Watch Tower Society, which also provides their housing, meals, and “a small allowance for personal expenses.” They are expected to “devote at least 140 hours a month to preaching from house to house and conducting Bible studies with interested people”.[11] Officially Jehovah’s Witnesses missionaries do not “target” other Christian groups for outreach, but seek to reach anyone who is not a Jehovah’s Witness. Barring emergencies, missionaries are expected to serve for an initial three year term. The Watchtower Society will then pay for a return trip to the missionaries’ home country so they can visit their families. The Society encourages missionaries to view their work as a “lifetime commitment”.[12]

The Jehovah’s Witnesses in Ethiopia

A. The First Publisher

The first known Jehovah’s Witness in Ethiopia was Krikor Hatzakortzian. Hatzakortzian was an Armenian, and it is unclear where he came from or how he first become a Jehovah’s Witness himself. He may have been a member of Ethiopia’s large Armenian community who came into contact with a Jehovah’s Witness, or who read Jehovah’s Witness literature. Or he may have become a Witness outside of Ethiopia and entered the country on his own specifically to publish Jehovah’s message. What is known is that he was not an authorized missionary sent by headquarters in Brooklyn and that he found himself in Ethiopia in 1935 as the only known Jehovah’s Witness. He spoke Armenian, Greek and French, and, as he began to publish, he encountered immediate persecution. He described his early work in a letter published in the November 1, 1935 edition of the Witness international magazine, the Watchtower:

At noon I was coming home from my work, and one of the agents of Satan, suddenly coming out of his hiding place, struck me twice on the head with a big staff; he hit me so hard that the staff broke to pieces. But by the Lord’s help, and to the astonishment of the neighbors my wound was not very serious. I stayed in bed only two days. On another occasion the representatives of the enemy attacked me with knives; but the very moment they were going to stab me, by the influence of some unknown power they threw their knives and left me alone.[13]

But [they] continue their persecution. This time they made up false statements about me, and sent me to the capital (Addis Abba) to appear before the emperor. During my stay (four months) there in the capital, I went everywhere and gave witness from house to house, as well as in the hotels and café houses. At last I was brought before the emperor. He heard me; and not finding any fault, he sent me free and commanded me to go home. Praise the Lord for this victory![14]

Hatzakortzian was the only known Jehovah’s Witness publisher in Ethiopia before and during World War 2, during which time no word was heard from him. When Jehovah’s Witness expatriate missionaries arrived in Ethiopia in 1950, they heard “rumors about a man in Diredawa (Dire Dawa)[15] ‘who talks like you.’” Haywood Ward traveled to Dire Dawa and “found an old man who spoke no English. As the missionary identified himself, the old man broke down in tears, looked toward the heavens, and mumbled something in Armenia including Jehovah’s name. It was brother Hatzakortzian!” He then showed the missionary old copies of the Watchtower he had been saving. Hatzakortzian died before the missionaries were able to return to Dire Dawa. They never learned where he came from or how he had become a Jehovah’s Witness, but he holds the reputation for being the first Witness publisher in Ethiopia.[16]

B. The First Organization Missionary Work

The first planned outreach of Jehovah’s Witnesses to Ethiopia began when three single missionaries who had been trained at Gilead, including Dean Haput and Haywood Ward, arrived in Addis Ababa on September 14, 1950[17] and established the “Watch Tower Mission”[18]. The goal of these first three missionaries was “each one find one”. They hoped to have six publishers reporting from Ethiopia within a year. But they exceeded their goal, and by the end of the year, there were sixteen publishers.[19]

The first publisher was a young man whom one of the missionaries met on the street and who, when he found out the Witness “was a missionary, he asked, ‘please sir, tell me about Jesus Christ.’” He was invited to their home and they began a study of the book Let God Be True. The next day the young Ethiopian brought a friend to his time of study. By the end of the year they were both “zealous, active Witnesses” with one leading his own weekly Bible study with over 20 participating.[20]

The beginning of Jehovah’s Witness work in Ethiopia was not without opposition. The missionaries reported:

The oldest and strongest mission in Ethiopia, the Sudan Interior Mission, has been perhaps our strongest oppose, but its actions have certainly resulted in a witness. The [SIM] mission has a school in Addis Ababa where they train missionaries during the week and then send them out on Saturday and Sunday afternoon to preach for the Sudan Mission. Rather than going out to preach, many of the students come to the [Jehovah’s Witness] missionary home to learn the truth. One of them was expelled from the [SIM] mission because of his stand for the truth and was so happy that he reported over 40 hours in his first month of service.[21]

Because of the constant flow of people coming to the Witness missionaries’ homes asking for literature and for someone with whom they could study the Bible, one of the Witness missionaries stayed at home at all times. The missionaries found that the Ethiopians readily accepted the Bible as the word of God, and many of their contacts wanted to study the Bible with them every day,[22] for two to three hours at a time. The missionaries ended the year very encouraged, finishing their report with the prayer, “may our assignment continue here after Armageddon.”[23]

The excellent initial response continued into 1953, when the first Kingdom Hall was opened. The Witness missionaries were continually impressed with the eagerness of the Ethiopians to study and share what they were learning.

It is not unusual for a person to be contacted on the street in the morning, come to the home for a study that afternoon, come to the company meeting in the Kingdom hall that evening, start preaching to his neighbors the next day, and bring two or three new persons to the missionary home for Bible studies the next day. Studies have also been held with people for only two or three weeks after which they have moved to the interior and started Bible studies of their own.[24]

Through the 1950s and 1960s, Ethiopia’s Emperor Haile Selasie used Expatriate missionaries to begin schools throughout Ethiopia. The Jehovah’s Witnesses were no exception. Their entry into the country had been conditioned on their beginning a commercial school in Addis Ababa. Though “this was an exception to [their] regular policy”[25] the school opened in 1952. The school taught typing, bookkeeping and English, and was soon full with 125-130 students, each paying only a nominal fee. The year 1952 also saw the arrival of eight new missionaries, all of whom had recently graduated from Gilead.[26] The missionaries enjoyed a two day assembly together before moving on to different locations.[27] One of the couples, the Zimmermans, immediately began teaching in the evening commercial school. Two other couples, the Brumleys and the Lucks, moved to the town of Harrar[28], an Islamic stronghold, and opened an elementary school. Two of the single men opened a similar school in Dire Dawa, Ethiopia’s third largest city and the town where Krikor Hatzakortzian had carried on his faithful witness. The missionaries followed a pattern of not trying to introduce religious teaching into any of the academic subjects that they taught at these schools. Rather, they would invite interested students for meetings held either in their homes or in the classes of the commercial school after regular class hours.[29] The school teaching was tolerated by the missionaries, who much preferred to work full-time in more traditional missionary work, because it allowed them to remain in the country. One wrote, “Although we prefer regular pioneer service to school-teaching, we have accepted this requirement in order to reach the people of this country with the Kingdom message.”[30]

By 1953, the Witness missionaries were discovering that the interest of many of the Bible students they met on the street and who came to their homes was rather limited. Some had ulterior motives in wanting to spend time with expatriates. Others enjoyed talking about the Bible at length, but were not really interested in taking the step to become Jehovah’s Witnesses themselves. As a result, the missionaries changed their strategy to limit the number of hours they would spend studying with any one individual unless he was truly responsive. They also began to concentrate more on door-to-door visitation in order to find a wider group of potential responders. This, plus the presence of more women missionaries, led to greater interest among Ethiopian women. The first Ethiopian Witness sister was baptized during a 1953 visit to Ethiopia by Nathan Homer Knorr, President of the International Governing Body of Jehovah’s Witnesses.[31]

Jehovah’s Witnesses have always been noted for their extensive literature production and their use of literature to attract new converts and teach their own people. In 1953 the local Witness missionaries for the first time began to produce mimeographed material in the Amharic language[32] to be used for follow-up study. The first printed booklets, God’s Way is Love and This Good News of the Kingdom were translated and produced in 1955.[33]. This gave the missionaries material that they could leave at the homes of those who were interested in their message.[34]

Besides literature, one of the most effective tools in attracting people to hear the message was the film “The New World Society in Action.” In 1956 the Witnesses arranged for a showing of the film in Ethiopia’s largest cinema, right in the center of Addis Ababa. Posters were put up all over town, and on the night of the showing, hundreds showed up to see the film. Local police stepped in to assist with crowd control. A thousand people, including one hundred who had to stand because of a lack of seating, saw the first showing, in Amharic. A second showing in English followed, attended by six hundred. Everyone who attended received a copy of a tract and an invitation to attend a lecture the following night. The crowd at the films was so large that the police even assisted in distributing the booklets.[35] Over a thousand people later viewed the film when it was shown in three other cities: Gondar, Dessie, and Asmara.[36]

During the mid-1950s the Witness missionaries were largely forbidden to preach outside of Addis Ababa and a few other large towns where their schools were located. Instead, at the encouragement of the international headquarters in Brooklyn, they concentrated on training the new Ethiopian Witnesses and sending them to outlying areas of the country as pioneers. By the end of 1954, nineteen Ethiopian publishers were preaching in thirteen different towns and villages. In one town, at the end of six weeks of preaching, two Ethiopian pioneers were conducting thirty home Bible studies, ten people had joined them in their preaching work, and a congregation had been established.[37] Sometimes these Ethiopian publishers were sent to towns that had written to the Witness headquarters in Addis Ababa requesting more information. In one such town with a population of 15,000, a congregation of eight active publishers was soon established. A Protestant missionary in this area confronted the Ethiopian pioneer and accused him of following a new religion. But the pioneer told him that Jehovah’s Witnesses were not new: Abel had been a witness of Jehovah. When the missionary accused him of following the religion of two men, Russell and Rutherford, the Ethiopian answered that he had never head of these people. The expatriate Jehovah’s Witness missionaries commented about this incident: “Though not knowing much about the Watch Tower Society’s history he did know the truths of God’s Word upon which his solid faith was based.” The end result of this confrontation was that the local Witnesses organized a group to reach out to the Oromo speaking people in the area.[38]

Another new area of outreach in the mid-1950s was Eritrea, then federated with Ethiopia. Two active publishers from Ethiopia moved there for health reasons and began the first work. By 1956 there was a small congregation which was attracting a number of Ethiopians and Eritreans who had been teachers and students in Protestant mission work. Fifty were involved in Bible study with Jehovah’s Witnesses.[39] Also in 1956, the first expatriate missionary moved from Ethiopia to Eritrea, formally establishing the mission and receiving permission to distribute literature there.[40]

The first eight years of organized Jehovah’s Witness missionary work in Ethiopia and Eritrea were a time of hard work and slow, steady growth. By 1958 there was a peak of 128 active Ethiopians publishers in the country meeting in eight congregations, mostly presided over by Ethiopian instead of Western missionaries.[41] Nineteen Ethiopians were giving considerable time to spreading their faith by engaging in pioneer work themselves.[42] An excellent circuit assembly[43] was held in Addis Ababa in April 1957 with Ethiopians taking a leading role, and prospects for future growth looked good.[44]

C. The First Persecution: The Orthodox Church

As early as 1954 the Witnesses had begun to experience limited government opposition to their work in Ethiopia. In that year they had tried, but failed, to get permission to bring more missionaries into the country and had difficulty in renewing permissions for those already present. They attributed this primarily to “pressure brought by other missionary groups working through the government.”[45] This resistance, government restrictions and the realization that many Ethiopians were more interested in simply talking about religion or seeing what they could get from the missionaries changed the early euphoria (“may our assignment continue here after Armageddon”) to the more realistic assessment that “Ethiopia is a difficult territory in which to work”[46] and that, in Ethiopia, “Kingdom preaching [is] rather hard at times.”[47]

But in 1957 these initial challenges gave way to full scale opposition from the established government and religious powers of Ethiopia. From the time they entered the country, the Witnesses had found themselves in conflict with the Ethiopian Orthodox Church. The Orthodox Church was opposed to all outside missionary work, but was especially hostile to the Jehovah’s Witnesses because of their rejection of the doctrine of the Trinity, a doctrine the Orthodox Church holds especially dear. In one incident in 1953, a student priest had met a Witness publisher and began to debate the doctrine of the Trinity. The priest was shocked when the Witness showed him that his favorite verse on the Trinity, 1John 5:7, was not in his Ge’ez Bible.[48] The student priest consequently left the seminary and began to live with a Jehovah’s Witness, but seminary officials came and dragged him back and locked him up for four days. He was eventually released but fled to Addis Ababa where he was baptized as a Jehovah’s Witness.[49] Needless to say, this kind of incident did not endear the Witnesses to the Orthodox Church, and they often met Church-inspired opposition to their preaching, especially in the countryside.

On Sunday morning in April 1957, An Ethiopian Orthodox deacon began denouncing the Jehovah’s Witnesses in the main city square of the town of Debre Markos.[50] He said that they “were haters of Mary and trampling her pictures underfoot, were followers of Arius and should be driven out of the country.” A crowd grew and soon turned into an angry mob that moved toward the home in which a group of Witnesses were meeting. The local police intervened to protect the little group, but as a result of the incident, an Ethiopian government committee was formed to investigate the doctrine and the work of the Jehovah’s Witnesses.[51] As a result of this committee’s investigation, on May 28, 1957, the Ethiopian Public Security Department issued the following order:

Because the Watch Tower Mission has been investigated and found to be dangerous to the public security, all foreign missionaries of this society must leave the country by June 10^th and all activity within the country must cease by the above date.[52]

The Witness missionaries tried every means possible to overturn the order. One hundred twenty-eight students from the commercial school in Addis Ababa signed a petition to the Ministry of Education and Fine Arts stating that the school was providing an essential service to the country and asking that even more teachers be allowed to come into the country. Several meetings were scheduled with government officials. Some admitted that the Jehovah’s Witnesses were “within their legal rights” under the 1955 Constitution which guaranteed freedom of religion. One Vice Minister said, however, that freedom of religion was like a razor. It could be used safely by a grown man, but a child would cut himself with it. His analogy meant that the Ethiopian people were not yet ready from freedom of religion. Several officials admitted that the expulsion order was a direct result of pressure from the Ethiopian Orthodox Church.[53] The order was not to be overturned; all the Jehovah’s Witness expatriate missionaries were forced to leave Ethiopia.[54]

Initially, however, Witness missionaries were allowed to remain in Eritrea. The closing of the Watchtower office in Addis Ababa led to moving the supervision of the Eritrean work to the Brooklyn office. The first tract in Tigrinya,[55] Life in a New World, was published in 1957, and the Watchtower became available in Tigrinya in 1958. The first pioneers were sent outside of the main city of Asmara, and by 1958, there were four congregations in the countryside. In Eritrea, the main problems in the late 1950s were not related to persecution but to superficial interest. As in Ethiopia, many people showed a great deal of initial enthusiasm, studying the Bible and preaching to others, But after two or three months, they abandoned their new commitment. As in Ethiopia, the missionaries countered this with a new emphasis on door-to-door preaching to find “those of honest heart condition, who will be our future dependable publishers” as opposed to “curiosity seekers.”[56]

By 1959, however, opposition was also building in Eritrea. In order to avoid trouble with local authorities, pioneers would visit interested people for “tea” and then quietly conduct Bible studies during the visit. In one home, an Orthodox priest suddenly entered the home during the study and began to disagree loudly with what the pioneer was saying, but the pioneer used the priest’s own Bible to disprove him. The disturbance attracted the police, but when the police arrived, the police chief released the pioneer and those studying with him, saying the church could not object to the priest’s work, since the pioneer had been teaching with the priest’s own Bible.[57]

In general, however, the work in Eritrea became much more difficult in 1959. At this time the Ethiopian government began to confiscate Witness literature and enforce its expulsion order in Eritrea. All Western missionaries were forced to leave Eritrea by 1960, and police began arresting, beating and imprisoning Eritrean Witnesses.[58]

Initially, in both Ethiopia proper and Eritrea, most of the Ethiopian national Witnesses continued to meet faithfully and preach after the departure of the expatriate missionaries. In fact, the peak number of publishers for 1958 was actually higher than for 1957 (128 to 119; see Appendix 1). However, as persecution increased, the number of active publishers began to drop. Jehovah’s Witnesses suffered police surveillance, imprisonment, being driven out of their homes, confiscation of their literature and beatings. A particular problem was Witnesses who turned against the faith. Some former Witnesses who had been disfellowshiped[59] went to the authorities and denounced other Jehovah’s Witnesses, accusing them of “working for an illegal organization” or of “blaspheming the Ethiopian church and government.” In one case, the accused Witnesses were arrested and spent forty-two days in leg irons. They were finally released with warnings to stop preaching and threats of further violence if they continued.[60]

Throughout this period, Witnesses suffered both violent attacks and more subtle pressure to abandon their faith. In Eritrea, during the Orthodox festival honoring the baptism of Christ, a priest announced the excommunication of local Jehovah’s Witnesses from the Orthodox Church, he ordered the Orthodox not to greet the Witnesses, employ them or allow them to bury their dead. Subsequently, Witnesses were not welcomed in homes; some were fired from their jobs. Others were jailed on charges of “insulting the Orthodox Church.” In some places, officials brought a steady stream of elderly relatives before imprisoned Witnesses. The family members would fall on their faces and beg them with tears to deny their faith. In other places, people refused to rent homes to Witnesses and parents threw their own children out of their houses if they became Jehovah’s Witnesses. By 1962, the number of active publishers throughout all of Ethiopian was down to 76. [61]

The period of persecution also saw a number of stories of individual Witnesses who continued to preach. One Jehovah’s Witness used his stay in a hospital to preach to others on his ward. One man responded and was baptized as soon as he left the hospital (Yearbook 1959, 152-153). In Eritrea, a young woman noticed that a young man did not get off the bus with his friends to participate in the entertainment they were enjoying. When she asked him why, he answered that he was a Jehovah’s Witness. The young woman was soon a part of a Witness Bible study (Yearbook 1963, 296). Visiting expatriate Jehovah’s Witnesses also had an impact on the country. One European teacher was delivering a lecture on “The Faith of Evolutionists” and mentioned that the Jehovah’s Witnesses were the true religion “that God is using to make men happy.” That remark set one student out on a search for Ethiopian Jehovah’s Witnesses. Though warned by his friends that his search would lead to trouble and discouraged by a Protestant missionary who told him the Witnesses were false teachers, he continued his search, Entering a tea room, he asked a total stranger if he had ever met a Jehovah’s Witness. The man knew one, and directed the seeker to him.[62]

Between 1961 and 1966 neither the Watchtower nor the Yearbook published any official figures as to the number of active publishers in Ethiopia. This may be indicative of the persecution that made it difficult and dangerous to publish accurate figures, or of the drop in numbers. The information that did come out of the country, however, made it clear that a number of people fell away.[63] Those who remained active, however, seem to have agreed that the desertions were not all bad for the organizations, as it left it with “more stability.”[64] One wrote that “some [of those who have left] have had a problem of breaking completely free from their old-world ties and keeping a neutral position[65] with regard to political and military affairs in order to be found working whole-souled in Kingdom interests with Jehovah’s approval.”[66] Clearly, for those who remained as faithful Witnesses, absolute commitment was seen as important as numerical growth. In 1964 international oversight of the work in Ethiopia was transferred to Kenya because of the continued difficulties in Ethiopia. When branch representatives from the Kenya office paid a visit on the congregations still meeting in Ethiopia, they found debates over Watchtower theology and dissension in several congregations. At least one overseer had to be replaced.[67]

In spite of the internal problems and external opposition during these years, the work of publishing Jehovah’s kingdom did not stop. Throughout this period, many home groups met quietly and peacefully.[68] A small Kingdom Ministry School[69] was held in Eritrea in 1961.[70] Let God Be True was published in Amharic, and a few copies were smuggled into the country. New congregations were established in Masawa and Asab.[71] Overall, however, 1958-1965 were harsh years for Jehovah’s Witnesses in Ethiopia.

D. Interlude: Limited Freedom and Growth

Sometime in the mid-1960s the Jehovah’s Witnesses began to enjoy an increased amount of freedom. There was no official government proclamation; indeed, applications for official registration of the Witnesses continued to be turned down.[72] However, there was at least one significant court decision of 1965 that might have played a part in the change of atmosphere. Some Jehovah’s Witnesses in Eritrea had lost their jobs because they had refused to take a loyalty oath. On appeal, however, their jobs were restored and the loyalty oath was itself deemed unconstitutional.[73] The following year was relatively peaceful, and a Kingdom Ministry School was held without incident. The school dealt with many of the problems that had sparked so much debate and dissension in the congregations. Significant numerical growth was recorded in 1967, and the Ethiopian Witnesses themselves attributed this growth to the Ministry School held the previous year.[74] One Orthodox Priest began attending Witness Bible studies out of disgust over the doctrinal controversies that often raged within the Orthodox Church. He soon began bringing other priests to hear this new teaching.[75]

The year 1967 brought significant growth and even more freedom. There were 253 peak publishers that year, indicating that there had been slow but significant growth since 1962. Even more exciting for the Witnesses, the film “God Cannot Lie” was quietly shown to 585 people during the year. Some government officials, and even Orthodox priests, unobtrusively contacted individual Witnesses and praised them for doing the kind of work that they said they themselves should be doing.[76]

In the following years, Jehovah’s Witnesses were able to enter public life and publish their faith with a moderate degree of openness. Between 1967 and 1976 the number of “peak publishers”[77] in all of Ethiopia rose from 253 to 1,903. Many stories were told of the way in which this increase took place. One Jehovah’s Witness was overpaid the equivalent of $100 in interest by his bank. When he returned the money, the bank auditor was so shocked that the man would return the money that he expressed an interest in the man’s religion and began a study of Witness materials with him.[78] One Witness girl was so well-trained in public speaking at a Theocratic Ministry School that she won a speaking contest and was chosen to represent her school as a speaker.[79] An Orthodox priest became fascinated with the teaching of the Jehovah’s Witnesses and held discussions that lasted up to twelve hours with some of them. When he became a Witness himself, he shared his new faith with an Orthodox nun, who then arranged a formal debate between a member of her family who was an active member of the Orthodox Church, and one of the local Witnesses. As a result of the debate and follow up discussions, the woman’s entire family began Bible study with the Witnesses and fifteen became Jehovah’s Witnesses themselves.[80] One of the most interesting stories is of a young man who was an international cycling star. Born in 1947 in Eritrea, he was raised by his grandfather, an Ethiopian Orthodox priest.[81] He began to prepare for the priesthood himself, asking God for a sign if he wanted him to become a priest. When no sign came, he left school and began work as a bicycle mechanic. He was soon dreaming of becoming a bicycle racer and built his own bike. Others were impressed with his ability and gave him a better bike so he could race. He soon had an Italian trainer and was winning races in Ethiopia, Europe and Mexico. But inside he felt a dissatisfaction with his life. In 1970 he began attending Bible studies led by Jehovah’s Witnesses. Whenever he traveled, he continued to meet with and study with local Witnesses. Finally, he decided that the Pan African Games of 1973, held in Lagos, Nigeria, would be his last race. He won two gold medals at the Games, and when he returned to Ethiopia, Emperor Haile Selasie offered him land and money to continue to race. He refused, and two weeks after he had raced in Lagos, he was preaching the message of the Jehovah’s Witnesses.[82]

The increased openness made it possible for Ethiopians to travel to international meetings of Jehovah’s Witnesses. In 1969 thirty-three delegates attended the “Peace on Earth” assemblies in New York and London,[83] and in 1973 a group attended the “Divine Victory” International Assembly in Nairobi. The relative freedom also made it possible for increased publication and distribution of local language literature. In 1973 The Truth That Leads to Eternal Life and True Peace and Security—From What Source? were published in Amharic and Organization for Kingdom-Preaching and Disciple-Making was published in Tigrinya. A special permit was obtained in 1975 and 40,000 books were imported.[84]

These years were not entirely peaceful, however. In some places the police ordered Jehovah’s Witnesses to stop their preaching. Most refused, and on Sunday, August 27, 1972, trucks pulled up to places where several groups were meeting and arrested 208 Witnesses. Of these, 96 were sentenced to six months in prison, but were released on bail pending appeal. The other 112 were sentenced to six months in prison for “establishing an illegal religious association.” They, too, were released on bail pending appeal after spending one month in prison. The Ethiopian High Court heard the appeal a year later and upheld the decision of the lower court but suspended the sentences after giving the Witnesses “stern warnings.” In Asmara, Eritrea’s leading city, the local Kingdom hall was closed by government officials in 1971.[85]

Most of the difficulties were, again, sparked by the conflicts between the Witnesses and the Ethiopian Orthodox Church. In 1974 a number of Witnesses were imprisoned at the instigation of the Orthodox Church for their preaching.[86] In that same year the Witnesses’ international magazine, Awake, took the opportunity to be critical of the Ethiopian Orthodox Church for demanding that the peasants who lived on Church land pay their rent even though they were suffering from a severe famine.[87] The Witnesses saw the famine as an example of fulfilled biblical prophecy.[88]

Besides these external persecutions, the Jehovah’s Witnesses faced some internal problems. Ethiopia’s Protestant churches were, at this time, experiencing an influx of Pentecostal practices and some of these practices apparently spilled over into the local Jehovah’s Witness congregations. A younger, more emotional group claimed to be anointed with a heavenly hope[89]. According to Witness observers, their meetings included “noisy manifestations of the ‘holy spirit’”, and they stood to take the emblems during the Memorial celebration of Christ’s death, a shocking display of pride. Missionary William Nisbet of the Nairobi office traveled to Ethiopia to deal with these problems, which resulted in some who left the Witnesses.[90]

In general, however, the late 1960s and early 1970s were years of moderate persecution and steady growth for the Jehovah’s Witnesses in Ethiopia. This period was climaxed in 1975 when the first Kingdom Ministry School since 1966 was held.

E. The Second Persecution: The Marxists

In September of 1974 Ethiopia’s ancient regime came crashing down in a military coup. Emperor Haile Selasie was deposed and murdered and a military dictatorship was soon in place. Mengistu Haile Mariam, a former army officer, emerged as the new strongman and soon was steering his country toward a Marxist-Leninist ideology. By the late 1970s, churches of all descriptions were suffering persecution, and the Jehovah’s Witnesses were no exception.

The story of what happened to the Jehovah’s Witnesses during these years of Marxist persecution could not be told on a year-to-year basis. Not only was much of the information not known, but it was not safe to publish information that was known. As in the early 1960s, from 1980 through 1989, no statistics from Ethiopia were published in either the annual Yearbook nor in the Watchtower.[91] It was not until the Marxist period ended in 1991 that many of the stories could be told.

Much of the persecution directed against the Witnesses came because of the demands that all citizens chant pro-government slogans (such as “Let Ethiopia Be First” and “Forward”), contribute food and money to the war being fought against separatists in Eritrea, vote, and accept the draft into the military. These were all things that the witnesses could not do because of their insistence on “neutrality” in government affairs. As one Witness publication stated it, “The political and social climate was not a healthy one for the Witnesses.”[92] In one noteworthy instance, a Witness named Worku Abebe was arrested in Debre Zeit, a small town about an hour’s drive outside of Addis Ababa, because he refused to be involved in certain government activities. He was sentenced to death, but before the sentence was carried out, twenty other Jehovah’s Witnesses in a nearby town were also arrested. The officials in this town requested that Worku be handed over to them so that they could execute him, hoping to break down these twenty others. His transfer required a hearing, during which time he spoke for four hours and shared his convictions. Once he was handed over, he and the twenty others were marched to a riverside where they were ordered to renounce their faith. When they refused, they were severely beaten, then taken back to prison. Separated, the Witnesses heard shots through the night and were told it was the other Witnesses being executed. They were told, “‘You will see their dead bodies on the streets tomorrow. And if you do not compromise, you will be killed as well.’” None of them renounced their faith. Worku and others with him were beaten through the night, throughout the next day and the next night, then were left in prison without food or drink. Another execution was scheduled and overturned, and the Witnesses were finally released. Werku immediately went to another Jehovah’s Witness home and was then rearrested and, again, sentenced to death. Again his captors tried to convince him to shout pro-government slogans, but he refused and instead, shouted “his own Bible slogans in favor of the true God.” He was finally released after having been sentenced to death eight times. Other stories did not have such a happy ending. In December 1982 six Witnesses were arrested for refusing to be involved in government activities. All “disappeared” and are presumed to have been executed.[93]

Besides their refusal to be involved in government affairs, some Witnesses suffered simply because of their faith in God.

In March of 1978, Wubie Ayele was beaten to death for his adherence to Scriptural principles. During the following months, Ayele Zelelew, a pioneer and elder, and Hailu Yemiru, a publisher, were killed, and their bodies were left lying on a street of Addis Ababa for a whole day, exposed for all to see.

The Witnesses suffered attacks in the press, on the radio and by the police. Hundreds of Witnesses were imprisoned, sometimes suffering torture. Some lost their jobs because of their faith. Younger Witnesses were not allowed to take their school examinations. Sometimes they were denied hospital treatment. Demas Made, a school teacher, spent five years in prison suffering hard labor, solitary confinement, chains, no medical care, and exposure to other prisoners with typhoid. He was only released when it was discovered that his own body was racked with cancer. He died in 1991. In some of the smaller towns, the Orthodox Church used the open door to launch their own attacks against the Witnesses.[94]

Witnesses in Eritrea also suffered because of the constant civil war that raged around them. In some cases, their association with the Jehovah’s Witnesses actually spared them trouble. During the civil war in Eritrea, the city overseer of Asmara, Gebregziabher Woldetnsae was arrested and accused of spying for the Eritrean rebels. He told them that he was a Jehovah’s Witness and would have nothing to do with such activities. “How can we be sure?” came the response. Gebregziabhere produced his identify card that read “No Blood Transfusions” on it.[95] That was all the proof they needed, and Gebregziabher was released. In another instance, a Witness was arrested and accused of being an anti-government guerrilla fighter. He spent the night preaching to the other prisoners. When the officials heard how he had spent then night, they were convinced he was not a guerrilla fighter, and they immediately released him.[96]

During the early years of Marxist control, the pressures and persecutions led many to disassociate themselves with the Witnesses and the number of publishers dropped significantly.[97] But others remained faithful and even quietly preached their faith during the persecution. Right from my conversion to Christianity in the late 1985 and met a Jehovah’s Witness taxi driver. He was eager to talk about religion. When we arrived at my destination he turned off the engine of his taxi to extend the conversation. There is at least one account of an imprisoned Jehovah’s Witness convincing a fellow prisoner to accept his message.[98]

Intense persecution began to ease in 1990. Fifty Ethiopian Witnesses received travel permits to attend a district convention in Nairobi, pioneers were again sent to new districts and house-to-house published in ten years showed over 100% growth in the number of publishers during the 1980s. In 1979 there had been an average of 1,180 active publishers. In 1990 there were 2,413 active publishers. Despite the persecution and the initial decline, largely because of their zeal for preaching their faith, the Jehovah’s Witnesses emerged stronger at the end of the Marxist period.

F. Recent Developments and the Future

In May 1991 the Ethiopian People’s Revolutionary Democratic Front forces marched into Addis Ababa and the Marxist government and ideology came to an end in Ethiopia. With the change of government came new freedoms of religion, speech and the press. The local Witnesses immediately took advantage of these freedoms by preparing for “circuit assemblies and a district convention, a large literature shipment, and legal registration.”[99] Growth picked up right away. In 1992 there were 3,533 active publishers and in 2009 there were 8,672 active publishers. Today, there is no organized persecution of Jehovah’s Witnesses in Ethiopia. They are again active in publishing their faith, and their literature is easy to obtain on the streets of Addis Ababa. Many Ethiopians are disillusioned with the Ethiopian Orthodox Church and with the political solution of the past. They are looking for answers and are eager to hear what the Jehovah’s Witnesses have to say. The sons of Arius and heirs of Krikor Hatzakortzian have good reasons to expect to grow and thrive in the 2010s.

G. Concluding Observations

There are at least three significant observations that can be made from studying the cross-cultural evangelism of the Jehovah’s Witnesses in Ethiopia. The first is that faithful perseverance in the midst of difficult times led to growth. At the beginning of each round of persecution, the number of Witnesses dropped. But those that remained refused to deny their faith in word or deed. The second observation is their commitment to evangelism and lifestyle impressed and attracted others and eventually led to significant growth. The third observation is that the average Jehovah’s Witness knew what he believed and was ready to share it with others. The imprisonment of the Jehovah’s Witness leadership did not mean the end of informed outreach because all of the Witnesses were prepared to share their faith. Faithfulness in difficulty and a motivated, well-taught congregation are Jehovah’s Witnesses’ models that led to growth. They challenge other religious groups to consider how well they would compare to the Jehovah’s Witnesses.

Explanation of Abbreviations

“Peak”= Peak number of publishers in year.

“Average” = Average number of publishers in a year.

“Baptized” = Number baptized in a year.

“Pioneers”= Number serving as pioneers throughout the year

“Cong”= Number of congregations meeting at the end of the year

“Studies”= Number of Bible studies conducted by publishers with interested persons

“Memorial Attendance”= Number of people who attended the annual service remembering Christ’s death. This figure indicts that the general influence of the Witnesses is more than double the number of active members.

“No separate figures published”= Years when no information was published in either the Watchtower or the Yearbook.

Reference List

Material Authored by the Watchtower Bible and Tract Society of Pennsylvania. And Published by the Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc., International Bible Students’ Association.

Books and Booklets

Jehovah’s Witness: Unitedly Doing God’s Will Worldwide. 1986.

Jehovah’s Witnesses in the Twentieth Century. 1979

1952 Yearbook of Jehovah’s Witnesses. 65-67.

1953 Yearbook of Jehovah’s Witnesses. 74.

1954 Yearbook of Jehovah’s Witnesses. 32-33, 148-149.

1955 Yearbook of Jehovah’s Witnesses. 34-35,143.

1956 Yearbook of Jehovah’s Witnesses. 32-33.

1957 Yearbook of Jehovah’s Witnesses. 36-37.

1958 Yearbook of Jehovah’s Witnesses. 42-43.

1959 Yearbook of Jehovah’s Witnesses. 52-53, 82-83, 151-153.

1960 Yearbook of Jehovah’s Witnesses. 36-37, 77, 139-140.

1961 Yearbook of Jehovah’s Witnesses. 73, 130-131.

1962 Yearbook of Jehovah’s Witnesses. 276-277.

1963 Yearbook of Jehovah’s Witnesses. 297-298.

1964 Yearbook of Jehovah’s Witnesses. 277-278.

1965 Yearbook of Jehovah’s Witnesses. 259-260.

1966 Yearbook of Jehovah’s Witnesses. 278-279.

1967 Yearbook of Jehovah’s Witnesses. 306-307.

1968 Yearbook of Jehovah’s Witnesses. 172.

1969 Yearbook of Jehovah’s Witnesses. 36-37, 170.

1970 Yearbook of Jehovah’s Witnesses. 28-29, 197.

1971 Yearbook of Jehovah’s Witnesses. 38-39, 183-184.

1972 Yearbook of Jehovah’s Witnesses. 36-37.

1973 Yearbook of Jehovah’s Witnesses. 26-27.

1975 Yearbook of Jehovah’s Witnesses. 26-27, 7-8.

1976 Yearbook of Jehovah’s Witnesses. 26-27.

1977 Yearbook of Jehovah’s Witnesses. 24-25.

1978 Yearbook of Jehovah’s Witnesses. 24-25.

1979 Yearbook of Jehovah’s Witnesses. 26-27.

1980 Yearbook of Jehovah’s Witnesses. 26-27.

1992 Yearbook of Jehovah’s Witnesses. 36-37, 80-83, 95-101, 126-131, 165-169, 174-184.

You Can Live Forever in Paradise on Earth. 1982.

1993 Yearbook of Jehovah’s Witnesses.

1994 Yearbook of Jehovah’s Witnesses.

1995 Yearbook of Jehovah’s Witnesses.

1996 Yearbook of Jehovah’s Witnesses.

1997 Yearbook of Jehovah’s Witnesses.

1998 Yearbook of Jehovah’s Witnesses.

1999 Yearbook of Jehovah’s Witnesses.

2000 Yearbook of Jehovah’s Witnesses.

2001 Yearbook of Jehovah’s Witnesses.

2002 Yearbook of Jehovah’s Witnesses.

2003 Yearbook of Jehovah’s Witnesses.

2004 Yearbook of Jehovah’s Witnesses.

2005 Yearbook of Jehovah’s Witnesses.

2006 Yearbook of Jehovah’s Witnesses.

2007 Yearbook of Jehovah’s Witnesses.

2008 Yearbook of Jehovah’s Witnesses.

2009 Yearbook of Jehovah’s Witnesses.

2010 Yearbook of Jehovah’s Witnesses.

2011 Yearbook of Jehovah’s Witnesses. 42.

2012 Yearbook of Jehovah’s Witnesses.48.

2013 Yearbook of Jehovah’s Witnesses.182.

2014 Yearbook of Jehovah’s Witnesses.176-177, 180.

Magazine Articles

Awake. 1974b. July 22, 30.

Awake. 1977. January 1, 11.

Christian Missionaries Forced out of Eritrea. 1960. Awake. March 8, 21-26.

Ethiopia, Africa’s Switzerland. 1953. Awake. November 8, 9-11.

Ethiopia Restricts Christian Missionary Work. 1957a. Awake. October 8, 17-20.

Famine Scorches Africa. 1974a. Awake. March 8, 5-8.

I Chose to Run in the race for Life. 1975. Awake. August 8, 7-8.

Jehovah’s Witnesses Preach in All the Earth. 1957b. Awake. May 8, 27-28.

The Watchtower. 1973. January 1, 13.

Other Material

Alan W. Gomes, Unmasking the Cults, Grand Rapids: Zondervan, 1995.

Barrett, David B. ed. 1982. World Christian Encyclopedia: A Comparative Study of Churches and Religions in the Modern World. Nairobi: Oxford University Press.

Chadwick, Henry. The Early Church. New York: Penguin Books, 1967; revised 1993.

Frend, W. H. C. The Rise of Christianity. Fortress Press. Philadelphia: 1984.

_____. Martyrdom and Persecution in the Early Church. New York: Anchor Books,

Doubleday and Co., Garden City, 1967.

Hanson, R.P.C. The Search For the Christian Doctrine of God. T & T Clark. Edinburgh:

1988; Baker Academic, 2006.

Kelly, J. N. D. Early Christian Doctrines. New York: Harper & Row, 1958; second edition, 1960.

Leithart, Peter. Defending Constantine. Downers Grove: InterVarsity, 2010.

Olson, Roger E. The Story of Christian Theology. Downers Grove: InterVarsity, 1999.

Stevenson, J. Creeds, Councils, and Controversies. London: SPCK, second edition, 1989.

_____. The New Eusebius. London: SPCK, second edition, 1987.

Tesfaye R. Sede, The Teachings of Jehovah’s Witnesses as Judged by the Word of God, Raey Publihers: Addis Ababa Ethiopia, 1999.

Williams, Rowan. Arius: Heresy and Tradition. Grand Rapids: Eerdmans, 2002.

Interview with Danny C. DeMatteis from Cascade Jehovah’s Witnesses Kingdom Hall Grand Rapids, Michigan.

[1] Some of the material in this paper has been taken and translated from my book, The Teachings of Jehovah’s Witnesses as Evaluated by the Scripture (Addis Ababa Ethiopia: Raye Publishing Company, 1998), 16-48. A number of people have contributed to this essay. However, I take full responsibility for all that appears in this paper because I have not accepted all of their comments. I would like to give special thanks to my American mom, Ester Land for critically reading this essay, giving me valuable comments. I have also benefited from the Calvin Seminary rhetoric center—Sally Van Noord; her proficiency in editing has greatly contributed to this essay. I am also grateful for the help from Danny C. DeMatteis from Cascade Jehovah’s Witnesses Kingdom Hall here in Grand Rapids Michigan; he has provided me a lot of materials that I have used in this paper and make himself available to extensive interviews. Finally, I am thankful to Mr. Paul Carden, Executive Director at Centers for Apologetics Research, for giving me a general comment on the earlier drafts.

[2] Jehovah’s Witnesses publishers spent over one billion hours witnessing in 1993 (1993 Service Year Report of Jehovah’s Witnesses Worldwide, 13-15). This works out to over 200 hours per Witness per year. According to 2013 (2013 Service Year Report. See http://wol.jw.org/en/wol/d/r1/lp-e/302014051 accessed Feb 3, 2014) they have spent 1,841,180,235 hours in the field. This works out to over 231 hours per Witness per year.

[3]They conducted 4,515,587 Bible studies each month with prospective converts (Ibid).

[4] This ten hours a week is over and above the time that an overseer will put into study, teaching, and administration of the Jehovah’s Witness congregation.

[5] One of the Jehovah’s Witness overseers interviewed for this paper went so far as to say that the involvement of the average local congregation in overseas missionary work “is for the most part, financial.”

[6] For example, the “Theocratic News” column in the October 1993 edition of “Our Kingdom Ministry” was ten lines that listed the number of publishers in Argentina, Colombia and Madagascar.

[7] Interview with Danny C. DeMatteis from Cascade Jehovah’s Witnesses Kingdom Hall Grand Rapids, Michigan.

[8] Ibid.

[9] Jehovah’s Witness: Unitedly Doing God’s Will Worldwide. 1986, p 22.

[10] This information is very much outdated—Year Book of Jehovah’s Witness 1993.

[11] Doing God’s Will 1986, 23.

[12] My interview with Danny C. DeMatteis from Cascade Jehovah’s Witnesses Kingdom Hall here in Grand Rapids Michigan.

[13] The Watchtower November 1, 1935.

[14] Yearbook 1992, 82.

[15] Dire Dawa lies in the eastern part of the country (it is about 300 mile far from the capital city, Addis Ababa). Maybe it is the second largest city in Ethiopia.

[16] Yearbook 1992, 80-83.

[17] Yearbook 1992, 95-96.

[18] Awake 1960, 21.

[19] Yearbook 1952, 65.

[20] Yearbook 1952, 65.

[21] Yearbook 1952, 66.

[22] Awake 1953, 11.

[23] Yearbook 1952, 67.

[24] Yearbook 1953, 74.

[25] Awake, 1960, 21.

[26] Awake 1957a, 17.

[27] Yearbook 1953, 74.

[28] It is near to Dire Dawa and about 350 mile far from the capital city, Addis Ababa.

[29] Yearbook 1992, 97.

[30] Yearbook, 1953, 75.

[31] Yearbook, 1954, 149. As the third president he directed the society, January 13, 1942-June 8, 1977. He was preceded by Joseph Franklin Rutherford and succeeded by Frederick William Franz.

[32] At the time, Amharic was Ethiopia’s national language and the only Ethiopian language in which printing and publishing was available.

[33] Yearbook 1992, 98-100.

[34] The Jehovah’s Witnesses make more extensive use of the printed word than any other religious group. “The Watchtower Society operates 33 printing plants in countries around the world…the main ‘Bethel’ plant in Brooklyn prints on almost 1,000 miles of paper or 61 million pages per day and turns out more than 3 million Jehovah’s Witness Bible per month” (The Watchtower 1 January 1993). In 1991 There were more than 11,000 full-time factory and office workers running Watchtower operations (up from 5,000 in 1980)—1991 Yearbook of Jehovah’s Witnesses. The Society has translated their literature about 230 languages. The Watchtower magazine is one of their most significant publications. “The magazine’s circulation now rivals Reader’s Digest and TV Guide, and outsells the combined total of Time, Newsweek, and U.S. News & World Report.” (Alan W. Gomes, Unmasking the Cults, Grand Rapids: Zondervan, 1995).

[35] Yearbook 1957, 140-141.

[36] They are located in the northern part of the country (about 550 miles far from the capital city). Yearbook 1992, 100.

[37] Yearbook 1955, 143; 1957, 141.

[38] Yearbook 1956, 141-142.

[39] Yearbook 1955, 143; 1957, 36-37.

[40] Awake 1960, 21-26.

[41] Awake 1957a, 28.

[42] See Appendix A for full figures on the growth of Jehovah’s Witnesses.

[43] Circuit and district assemblies are gatherings of all the Jehovah’s Witnesses in a certain area for encouragement, teaching, and witnessing.

[44] Yearbook 1958, 155.

[45] Yearbook, 1955, 143.

[46] Yearbook 1956, 32-33.

[47] Awake 1957a, 28.

[48] Ge’ez, sometimes known as ancient Ethiopic, is the liturgical language of the Ethiopian Orthodox Church, much as Latin was once the liturgical language of the Catholic Church. It is not generally understood by the average Ethiopian.

[49] Yearbook 1992, 98-100.

[50] Yearbook 1992, 100. Debre Markos is located in the northern part of the country.

[51] Awake 1957b, 18.

[52] Awake 1957b, 17.

[53] Awake 1957b, 18-19.

[54] Yearbook 1992, 101.

[55] Tigrinya is the language of Eritrea. It also spoken in the northern part of Ethiopia

[56] Yearbook 58, 77-78; 59, 82-83.

[57] Yearbook 1960, 77-78.

[58] Awake 1960, 21-26.

[59] To be “disfellowshiped” is to be excommunicated from the Jehovah Witness community. Those who are disfellowshiped are completely shunned by all faithful Jehovah’s Witnesses.

[60] Yearbook 1959, 152; 1960, 139.

[61] In 1962 the Ethiopian-Eritrean federation ended, and Eritrea became a regular province of Ethiopia. This sparked the beginning of the Eritrean war for independence which ended with victory for the Eritreans in 1991 and independence in 1993. Yearbook 1964, 277-278; 1965, 259; 1992, 126.

[62] Yearbook 1963, 296.

[63] The 1992 Yearbook, for example, looks back and notes that there were only 76 active publishers in 1962 (Yearbook 1992, 101).

[64] Yearbook 1961, 130-131.

[65] Jehovah’s Witnesses believe that they must remain “neutral” of any involvement in earthly politics or government, including serving in the military, joining a political party, or swearing any oath of loyalty to their country.

[66] Yearbook 1962, 276.

[67] Yearbook 1992, 127.

[68] Yearbook 1960, 139-140.

[69] Kingdom and Theocratic Ministry Schools are times when Witnesses receive special training in their theology and in publishing their message.

[70] Yearbook 1962, 277.

[71] Yearbook 1992, 101, 127-128.

[72] Yearbook 1992, 128.

[73] Yearbook 1966, 278-279.

[74] Yearbook 1992, 128.

[75] Yearbook 1967, 306-307.

[76] Yearbook 1968, 172.

[77] The number of “peak publishers” is the highest number of Jehovah’s Witnesses active in sharing their faith with others at any one time during the year. See Appendix A for other figures indicating strong growth up until 1976.

[78] Yearbook 1971, 183-184.

[79] Yearbook 1970, 197.

[80] Yearbook 1992, 128.

[81] It is normal for priests, but not monks or bishops, in the Ethiopian Orthodox Church to marry.

[82] Awake 1975, 7-8.

[83] Yearbook 1970, 197.

[84] Yearbook 1992, 131.

[85] Yearbook 1992, 129-130.

[86] Yearbook 1975, 7-8.

[87] Awake 1974b, 30.

[88] Awake 1974a, 5-8.

[89] Jehovah’s Witnesses believe that only 144,000 people will go to heaven, and so only this number have a heavenly hope. Most of these 144,000 have already died. The rest of the faithful have an “earthly hope” of living on a perfect earth forever (You Can Live Forever 1982, 124-126).

[90] Yearbook 1992, 130.

[91] Barrett gives statistics for 1980 and lists the Watchtower as his source of information (Barrett 1982, 286; see Appendix A). If his figures are correct, it indicates an even more significant drop in active Witnesses and in the number of congregations early in the Marxist period, reflecting the intense level of persecution.

[92] Yearbook 1992, 168.

[93] Yearbook 1992, 176-181.

[94] Yearbook 1992, 174-176, 183.

[95] Jehovah’s Witnesses are well known for believing that blood transfusions violate Biblical commandments and for refusing them.

[96] Yearbook 1992, 166-167, 176-178.

[97] See Appendix 1; Yearbook 1992, 168.

[98] Awake 1977, 11.

[99] Yearbook 1992, 184.